Nora Bossong (Niemcy) Nora Bossong (Vokietija) Mój rok 1989 Mano 1989-ieji Powrót do przyszłości Atgal į ateitį Zanim upadł mur, moi koledzy ze szkoły i ja nigdy nie słyszeliśmy o Marksie, jesienią ’89 SED nic nam nie mówiło, w alfabecie dotarliśmy dopiero do M i socjalizmu też nie rozumieliśmy, ponieważ nie wiedzieliśmy, co oznacza jego przeciwieństwo. Griuvus Berlyno sienai, mes dar nieko nebuvome girdėję apie Marksą, 1989-ųjų rudenį nei mano mokyklos draugai, nei aš nežinojome, kas yra SED, nes abėcėlėje tebuvome nukeliavę iki „M“ raidės, socializmo taip pat nesupratome, kadangi nežinojome, ką reiškia jo priešingybė. A mimo to właśnie my mieliśmy piętnaście lat później opowiadać rodzicom, jak to było, tam, na tym terytorium, które za czasów naszego dzieciństwa określano tak zakazanym, a zarazem pełnym obietnic mianem Strefy. Ir vis dėlto būtent mes, praėjus 15 metų, turėjome pasakoti savo tėvams, kaip ten dabar viskas, anapus, toje srityje, kuri vaikystėje buvo vadinama draudžiamai viliojančiu žodžiu – zona. Nie widzieliśmy w tym nic dziwnego, w Lipsku i Dreźnie, Friedrichshain i Halle, nic poza szklistym spojrzeniem rodziców, z którego przemawiało niedowierzanie, do jakiego zwykle zdolne są tylko dzieci. Mums neatrodė keistas nei Leipcigas ar Dresdenas, nei Frydrichshainas ar Halė, keistas buvo tik stiklinis tėvų žvilgsnis, bylojantis, kad jie netiki – taip netikėti paprastai moka tik vaikai. Gdy nie używano już określenia Strefa, mieszkałam na wschodzie przy placu, przy którym niegdyś wydrukowano pierwsze egzemplarze Kapitału lub też (nie pamiętam już dokładnie napisu na tablicy pamiątkowej) Marks wynajmował tam mieszkanie albo tylko regularnie chodził na spacery. Tuo metu, kai žodis „zona“ jau nebuvo vartojamas, aš gyvenau rytinėje dalyje, toje aikštėje, kur kadaise buvo išspausdinti pirmieji „Kapitalo“ egzemplioriai, o gal (nebeprisimenu tiksliai užrašo atminimo lentoje) ten butą nuomojosi Marksas arba jis viso labo mėgo ten vaikštinėti. Coś stało się na wschodzie z Marksem i w każdym razie było mi z nim lepiej niż ze wspomnieniem Goethego, który trafił wszędzie, przez co jego niegdysiejsza obecność inflacyjnie traciła na wartości. Kažkoks įvykis rytuose turėjo būti susijęs su Marksu, bet kokiu atveju man tai buvo artimiau negu užrašai su Goethe‘s pavarde – jis yra buvęs visur, ir dėl to ankstesnis jo buvimas nuvertėjo, tarsi paveiktas infliacijos. Jednak nawet wtedy, gdy tablica była imponująca, a zmarły nie był Goethem, nigdy nie udało mi się w pełni odczuć wagi minionych zdarzeń. Vis dėlto, nors toji lenta ir buvo įspūdinga, o ten lankęsis žmogus nebuvo Goethe, man taip ir nepavyko aptikti savo dabartyje ano įvykio pėdsakų. Plac wydawał się obojętny na historię, która się na nim działa, albo też cechuje mnie głuchota na przeszłość wygrawerowaną na mosiężnych płytach. Aikštės, regis, nebuvo paveikęs tas atsitikimas, kuris joje įvyko, arba aš esu kurčia praeičiai, išgraviruotai žalvario plokštėje. Przypadek sprawił, że miałam okazję poznać małżeństwo Marksów, którzy jednak nie pisali swojego nazwiska przez „x” i prawdopodobnie mieli coś wspólnego z siecią „Marks and Spencer”, mimo że temu zaprzeczali. Kartą atsitiktinumo dėka aš asmeniškai susipažinau su sutuoktiniais Marksais, tiesa, jų pavardė rašoma ne „Marx“, o „Marks“, ir jie greičiausiai buvo kažkiek susiję su „Marks and Spencer“, nors tai ir neigė. Przybyli spod Kolonii, choć należałoby raczej powiedzieć „pochodzili”, po trzydziestu latach spędzonych w nowojorskiej dzielnicy Upper East Side nie mogło to być dla nich nic więcej jak pochodzenie, przybycie wiąże się z drogą, trasą, która została pokonana, oni zaś od kilkudziesięciu lat nie przemierzali trasy między Niemcami a Ameryką, nawet jeśli wielokrotnie podkreślali przy mnie, że chętnie odwiedziliby starą ojczyznę, że nadal cenią Niemcy, kulturę, język, kraj i jedzą niemieckie szarlotki, że z tego względu prowadzą koło niemieckie, nie tyle z powodu szarlotki, choć tę często się podaje, że planują podróż do Niemiec i z pewnością wkrótce by się w nią wybrali, gdyby tylko nie praca, zlecenia, te wszystkie terminy – „Ale wkrótce”, zapewniła pani Marks. Jie buvo atvykę iš Kelno apylinkių, gal visgi reikėtų sakyti „kilę“, kadangi po 30 metų, pragyventų Niujorko Aukštutiniame Istsaide, jiems tai negalėjo būti daugiau negu kilmė – juk „atvykę“ implikuoja nueitą kelią ir įveiktą atstumą, o jie jau ištisus dešimtmečius nebuvo nuvažiavę kelio atkarpos nuo Jungtinių Valstijų iki Vokietijos, nors man kelis kartus yra pabrėžę, kad kada nors mielai aplankytų savo senąją tėvynę, kad jie, kaip ir anksčiau, vertina Vokietiją, jos kultūrą, kalbą ir gamtą, mėgsta vokišką obuolių pyragą, kad būtent dėl šios priežasties jie vadovauja vokiečių būreliui, žinoma, ne vien dėl obuolių pyrago, nors jo ten ir būna, kad jie planuoja kelionę į Vokietiją ir tikrai nedelsdami įgyvendintų savo planą, jei ne darbas, pavedimai, reikalai – bet jau greitai, aiškino ponia Marks. Pan Marks spytał, czy nie chciałabym kiedyś przyjść na ich spotkanie, a zwracając się do żony, wyjaśnił, jak cudownie byłoby mieć mnie na spotkaniu, bo przecież nikt z nich, to znaczy z członków koła, nie był w ostatnich latach w Niemczech. Ponas Marksas pasiteiravo manęs, ar aš nenorėčiau kada atvykti į jų susitikimą, ir, pasisukęs į žmoną, paaiškino, kaip būtų nuostabu, jei sutikčiau, juk nei vienas iš jų, t. y. būrelio narių, nėra buvęs Vokietijoje pastaraisiais metais. Mogłabym opowiedzieć o kraju, o moim życiu tam, zdecydował pan Marks, a pani Marks skinęła głową i raz jeszcze wspomniała o planowanej podróży. Galėčiau papasakoti apie Vokietiją, apie savo gyvenimą ten – nusprendė ponas Marksas; ponia Marks linktelėjo ir dar kartą užsiminė apie planuojamą kelionę. „Wkrótce”, powiedziała i po chwili wahania dodała: „Nawet jeśli nie będzie to tak bardzo wkrótce”. „Greitai“, – tarė ji ir, kiek padvejojusi, pridūrė: „Net jei tai ir nebus taip greitai“. „Who knows where and when”, zacytował pan Marks słowa starej piosenki. „Who knows where and when“, – pacitavo ponas Marksas senos dainos žodžius. W Nowym Jorku podobno czas płynie szybciej, a jego przyszłość zawsze o krok wyprzedza naszą europejską przyszłość. Niujorke, reikia manyti, laikas bėga greičiau ir čionykštė ateitis visada vienu žingsniu lenkia mūsų europietiškąją ateitį. Mimo to – a może właśnie dlatego – są tam plamy, gdzie czas zdaje się stać w miejscu, gdzie porzucił swój wieczny pęd naprzód lub wręcz się przed nim broni. Vis dėlto – o gal būtent todėl – čia esama vietų, kuriose atrodo, kad laikas sustojo, liovėsi nepaliaujamai lėkęs arba apskritai pasipriešino skubėjimui. Weszłam do takiego miejsca w pewien styczniowy wieczór, powietrze było suche i ciepłe, pachniało szarlotką. Vieną sausio vakarą kaip tik įžengiau į tokią vietą, oras ten buvo sausas ir šiltas, kvepėjo obuolių pyragu. Upieczone na miękko owocowe krążki lśniły niczym blanki pod lukrem, którego skład wymyślono przed dziesięcioleciami, w czasach gdy Bonn było wciąż Bonn, działała surowa wewnątrzniemiecka kontrola graniczna, a Marksowie mieszkali w domu nad Renem, daleko na zachodzie, skąd zapominało się, gdzie leży Bayreuth. Keptų vaisių skiltelės blizgėjo kaip pilies kuorai, aplieti glajumi, kurio sudėtis buvo sugalvota dar prieš keletą dešimtmečių, tuo metu, kai Bona dar buvo Bona, kai Vokietijos vidaus sienų kontrolė garsėjo griežtumu, o Marksai gyveno namie prie Reino, toli vakaruose, kur galima pamiršti, kas yra į šiaurę nuo Bairoito. Ludzie z napuszonymi fryzurami, wbijający białe zęby w szarlotkę, coraz tłumniej wypełniali pomieszczenie, mogli mieć czterdzieści, pięćdziesiąt, niektórzy może sześćdziesiąt lat, i nikt nie zwracał na mnie uwagi, choć rzucałam się w oczy, a raczej, mówiąc wprost, nie pasowałam do ich grona, nie tak blond, nie tak ufryzowana, nie tak błyszcząca jak pozostali. Kambarys pamažu prisipildė žmonių prašmatniomis šukuosenomis, baltutėliais dantimis kramsnojančių obuolių pyragą; jie galėjo būti keturiasdešimties, penkiasdešimties, kai kurie galbūt šešiasdešimties metų, nei vienas iš jų nekreipė į mane dėmesio, nors aš turėjau kristi į akis arba, kukliai tariant, išsiskirti iš jų – buvau ne tokia šviesiaplaukė, ne tokia prašmatnia šukuosena ir ne tokia tviskanti kaip kiti. Mówili po niemiecku, pewnie i bez akcentu, ale głośność, przesadne podkreślanie poszczególnych słów, dźwięczne zdumienie, które wbudowywali w rozmowę, było amerykańskie, więc nie miałam pewności, w jakim świecie się znajduję, może w jakiejś hybrydzie, w której tylko szarlotka wyraźnie sugerowała pochodzenie, jakie przypisywali sobie wszyscy obecni. Jie kalbėjo vokiškai, laisvai ir be akcento, bet jų balso stiprumas, perdėta kai kurių žodžių intonacija, nuostabos kupinas skambesys, būdingas jų pokalbiams – visa tai buvo amerikietiška, ir aš tiksliai nežinojau, kokiame pasaulyje atsidūriau: galbūt tai buvo kažkoks dvilypis pasaulis, ir jame tik obuolių pyragas aiškiai bylojo apie kilmę, kurią savinosi visi susirinkusieji. Pan Marks podszedł do mnie z dwoma panami, którzy – „tak jak i pani!” – byli kiedyś w Lipsku. Ponas Marksas priėjo prie manęs, lydimas dviejų ponų, kurie – „kaip ir Jūs!“ – kažkada yra buvę Leipcige. Sensacja. Sensacija. Marks obserwował nasze zbliżenie, czułam się źle i zaczęłam rozmawiać. Marksas stebėjo mūsų bandymą susipažinti, aš pasijutau nejaukiai ir pradėjau kalbėti. Opowiedziałam o moim placu w Lipsku, o zadbanych drzewach i wypolerowanej tablicy pamiątkowej, o mieszkaniu, za które płaciłam śmiesznie niski czynsz, a na które składały się ciemny parkiet, stiuki i rozległy widok, o uniwersytecie, dla którego w latach dziewięćdziesiątych zbudowano jedną z najpiękniejszych bibliotek w Republice i o Saksończykach, którzy, podobnie jak Szwajcarzy, czasami przepraszali za swój dialekt. Pasakojau apie savo aikštę Leipcige, apie prižiūrėtus medžius ir poliruotą atminimo lentą, apie beprotiškai pigiai nuomotą butą tamsiu parketu, dekoratyviniais lipdiniais ir su vaizdu į tolį, apie universitetą, kuriam 10-ajame dešimtmetyje buvo pastatyta viena gražiausių šalyje bibliotekų, ir apie saksus, kurie – panašiai kaip šveicarai – iki šiol atsiprašinėja už savo dialektą. „Chyba nie chce pani naprawdę porównywać Saksończyków do Szwajcarów”, skrytykował jeden z panów mój raport. „Jūs turbūt juokaujate, lygindama saksus su šveicarais,“ – supeikė mano pasakojimą vienas tų ponų. Przeprosiłam, ale po krótkim zastanowieniu uświadomiłam sobie, że miałam rację, że pod tym względem zdecydowanie można ich było porównywać. Aš atsiprašiau, tačiau kiek pagalvojusi supratau, kad neklydau – šiuo požiūriu juos išties galima lyginti. „Mówi pani, że jak długo tam mieszkała?”, spytał ów pan. „Kiek laiko, sakėt, Jūs ten gyvenote?“ – pasiteiravo manęs tas ponas. „Cztery lata.” „Ketverius metus.“ „Nie mówi pani poważnie!” „Jūs turbūt juokaujate?!“ „Straszne miejsce, ten wschód”, dodał drugi. „Klaiki vieta, tie rytai“, – pridūrė kitas. Nigdy nie dziwiłam się swojej decyzji, by zamieszkać w Lipsku. Aš niekada nesistebėjau savo sprendimu vykti į Leipcigą. Lipsk był dla mnie mniej absurdalny niż Getynga, gdzie mieszkałam wcześniej, miejscowość na granicy statusu miasta, 100.000 mieszkańców w semestrze, w czasie ferii powracająca do rangi małego miasteczka. Man Leipcigas atrodė ne toks absurdiškas kaip Getingenas, kuriame gyvenau prieš tai, nes tai buvo vietovė, balansuojanti ties miesto riba – užauganti iki 100 000 gyventojų, kai vyksta paskaitos, o per studentų atostogas vėl susigrąžinanti miestelio statusą. Z kolei moi rodzice, którzy nigdy nie dostrzegli groteskowości Getyngi, zasięgnęli informacji: czy Lipsk jest niebezpieczny, czy ulice są szare i smutne, mieszkania zapuszczone, ludzie bezrobotni i źli, czy w Lipsku można żyć, a nie tylko wegetować. Tuo tarpu mano tėvai, kuriems Getingeno groteskiškumas niekada nekrito į akis, dabar domėjosi, ar Leipcigas pavojingas. Ar jo gatvės pilkos ir niūrios, butai apleisti, žmonės be darbo ir pikti. Ar Leipcige galima gyventi, o ne vien vegetuoti. Wschód był dla nich czymś, co przez długi czas stało zamknięte i teraz powracało jak nieumarłe miejsce. Miejsce, które się rozprzestrzeniało i wysysało ich święta rodzinne. Ilgą laiką rytai jiems buvo uždaryti, o dabar jie sugrįžo ir jau nebebuvo mirusi vieta – jie plėtėsi ir gviešėsi šeimos švenčių. Oczywiście przesadzam. Žinoma, aš perdedu. Jednak nie dużo, powiedziałabym, że to tylko obrazowe przedstawienie, jakiego moi rodzice nie znaleźli dla swoich lęków, które w rezultacie rosły w nich jako trzeźwe troski. Tačiau tai nėra daug, manyčiau, tai tik vaizdinys, kurio trūko mano tėvams, kad paaiškintų savo baimę, be paliovos augusią juose ir virtusią slegiančiu rūpesčiu. Ale Lipsk, przerwał mi jeden ze słuchaczy, Lipsk jest przecież naprawdę odpychający. Bet juk Leipcigas, nutraukė mane vienas iš klausytojų, jis išties šlykštus. Jak też mogę o tym tak spokojnie opowiadać. Ir kaip aš galinti taip ramiai apie jį pasakoti? Jak zdołałam tam tak długo wytrzymać. Kaip gi man pavykę taip ilgai ten ištverti? Wróciłam do ciepłego mieszkania Marksów, do nagrzanego powietrza i fortepianowej muzyki, czułam zapach drogiego makijażu na twarzach kobiet, widziałam gładko zawiązany jedwab na szyjach mężczyzn. Sugrįžau į šiltą Marksų butą, pašildytą orą ir fortepijono muziką, užuodžiau brangų ponių makiažą, mačiau glotniai parištą šilką ant vyrų kaklo. Obecni coraz liczniej przysłuchiwali się mojemu odpowiadaniu i teraz, jak musiałam stwierdzić, w pomieszczeniu nie było nikogo, kto nie stanowiłby części otaczającego mnie koła. Vis daugiau susirinkusiųjų ėmė domėtis mano pasakojimu, ir kambaryje, kaip pastebėjau, nebeliko nei vieno, kuris būtų nepriklausęs aplink mane susidariusiam apsupties žiedui. Lipsk, zdecydował pan z lisioczerwoną twarzą, Lipsk odpada. „Tai negali būti Leipcigas“, – nusprendė ponas ryškiai raudonu veidu. Za to Bonn – oświadczyła jedna z dam. „Galėtų būti Bona“, – pareiškė viena ponia. Lub Düsseldorf, wtrącił ktoś drugi. „Arba Diuseldorfas“, – šovė į galvą kitai. I Monachium, uzupełnił trzeci. „Ir Miunchenas“, – pridūrė trečiasis. Monachium! – potwierdzono. „Taip, Miunchenas!“ – patvirtino kiti. I Monachium zostaje!, dodał kolejny. „Tai ir bus Miunchenas“, – pridūrė dar vienas. W pewnym momencie tego wieczora, tej rozmowy, uświadomiłam sobie, że jestem dla nich posłańcem z przyszłości, z tej przyszłości niemieckiego państwa, której żadne z nich nie uważało za wiarygodną. Šį vakarą kažkurią pokalbio akimirką supratau, kad aš jiems buvau pasiuntinė iš ateities, iš tos Vokietijos valstybės ateities, kuri nei vienam iš jų neatrodė įtikinama. Ja sama unosiłam się w sferze wątpliwości. Mane ir pačią ėmė nešti į abejonių vandenis. Mogliśmy się rozejść, nie uznając nawzajem swojej egzystencji lub żądając zwrotu uznania, którego udzieliło się tymczasowo. Mes būtume galėję išsiskirstyti, taip ir nepripažinę vienas kito egzistavimo arba vėl atšaukę tą laikiną pripažinimą. Także ja nie wierzyłam bowiem naprawdę w rzeczywistość tych ludzi, dla których nadal stał mur, jaki dla mnie nigdy naprawdę nie istniał. Kadangi ir aš ne iki galo tikėjau šių žmonių realumu, žmonių, kuriems atrodė, kad siena vis dar stovi, o man jos iš tikrųjų niekada nebuvo. Mi również łatwiej byłoby znaleźć dla tej rozmowy miejsce w wyobraźni i tym samym uniknąć szukania ironii między wierszami, ironii, której – i to było w tym wszystkim tragiczne – brakowało. Man taip pat būtų buvę lengviau skirti šiam pokalbiui vietos savo fantazijoje ir taip jo išvengti arba ieškoti ironijos tarp eilučių, ironijos, kurios – ir tai buvo tragiškiausia – iš viso nebuvo. Nie twierdzę, że im nie wierzyłam, że nie wierzyłam, że myślą to, co mówią, lecz była to znacznie prostsza wątpliwość: nie byłam pewna, czy stoję z nimi w tym pokoju, czy jesteśmy w równym stopniu obecni, czy naprawdę mówią do mnie to wszystko, a ja odpowiadam jedynie uśmiechem. Nenoriu pasakyti, kad aš jais netikėjau, kad netikėjau, jog jie iš tikrųjų sakė tai, ką galvojo, tai buvo gerokai kuklesnė abejonė: nebuvau įsitikinusi, ar stoviu kartu su jais šiame kambaryje, ar esame čia visi vienodai realiai ir ar jie iš tikrųjų man sako visa tai, o aš tik šypsausi, užuot atsakinėjusi. Spojrzałam w wiszące obok lustro, przez które mogłam zajrzeć do sąsiedniego pomieszczenia, na ozdobnie ustawione w wieże kanapki, piramidy pralinek, na tace z ciastkami brownie, muffinami i niemiecką szarlotką; powyżej wisiał Matisse, prawdopodobnie prawdziwy. Mečiau žvilgsnį į veidrodį, kuris kabojo šalia manęs ir kuriame galėjau matyti gretimo kambario vaizdą – papuoštus ir įmantriai sukrautus sumuštinių vėrinukus, saldainių piramides, padėklus su šokoladiniais pyragaičiais, keksiukais ir vokiško obuolių pyrago gabalėliais; virš jų kabojo Matisse‘o paveikslas, greičiausiai originalas. Ktoś spytał mnie, czy w ogóle byłam kiedyś w Bonn. Kažkas paklausė, ar aš apskritai kada nors esu buvusi Bonoje. Czy wiem, jak piękne jest Bonn, chciano wiedzieć, odwróciłam się od lustra i ponownie spojrzałam na zebranych, na kilkadziesiąt zwróconych ku mnie twarzy, nie umiałam powiedzieć, która zadała pytanie. Jiems buvo smalsu, ar aš žinanti, kokia Bona graži. Nusisukau nuo veidrodžio, vėl pažvelgiau į susirinkusiųjų ratą ir pamačiau į save atgręžtus veidus, iš kurių negalėjau atspėti, kas gi uždavė šį klausimą. Powiodłam wzrokiem po parach oczu i wtedy nastrój nieoczekiwanie, ale gwałtownie się zmienił. Žvilgsniu apmečiau juos visus ir tuomet pajutau, kaip netikėtai, bet žaibiškai pasikeitė visų nuotaika. Na pewno nigdy nie byłam w Bonn, zawołał męski głos, nie potrafiłam dość szybko znaleźć odpowiednich ust, a już odezwał się kolejny: nie, nigdy nie mogłam być w Bonn. Taigi ji, be jokios abejonės, niekada nebuvusi Bonoje, sušuko vyriškas balsas, ir kol aš stengiausi greitai nustatyti, kieno tai buvo burna, pasigirdo dar vienas balsas: Ne, ji niekada negalėjusi būti Bonoje. Kto mówi o Bonn w ten sposób, czyli wcale, tylko opowiada o Lipsku, ten nie może wiedzieć, czym jest Bonn! Tas, kuris taip kalba apie Boną, tiksliau, visai nekalba, o pasakoja apie Leipcigą, tas negalįs žinoti, kas yra Bona! W pomieszczeniu było bardzo ciepło, nie zbyt ciepło, ale bardzo, na zewnątrz panował styczeń i ulice, nawet w Nowym Jorku, od wielu godzin były ciemne. Kambaryje buvo labai šilta, ne per daug šilta, bet tiesiog labai šilta, už lango buvo sausis, gatves, netgi Niujorke, jau kelios valandos gaubė tamsa. Musiało się już rozprzestrzenić uczucie zmęczenia i niezaspokojonego głodu kanapek, pralinek i niemieckiej szarlotki, ale obecni zostali na miejscach, w kręgu wokół mnie, ich twarze połyskujące uwagą, ciekawością lub, jak się obawiałam, chęcią ataku. Atrodė, visus jau turėjo apimti nuovargis ir nepasotinamas sumuštinių, saldainių ir vokiško obuolių pyrago alkis, bet susirinkusieji liko savo vietose, stovėjo, apsupę mane ratu, švytinčiais iš susidomėjimo, smalsumo arba – bijau, net – noro pulti veidais. Zamknęłam oczy, słyszałam poszczególne zdania uderzające w moją świadomość, bez związku, cichnące. Aš užmerkiau akis ir ėmiau klausytis, kaip sakiniai vienas po kito beldžiasi į mano sąmonę, visai pakrikę, kaskart vis tyliau ir tyliau. Potem zapadł spokój. Po to viskas nurimo. Cisza wydarzeń, do których nie dochodzi. Tyla prieš įvykius, kurie neįvyks. Pośród przemoczonej deszczem nocy raz jeszcze spojrzałam w górę domów, we wszystkich oknach paliło się światło, przez co nie różniły się jedno od drugiego. Tą lietingą naktį aš dar kartą pažvelgiau aukštyn – visuose namų languose degė šviesa, todėl buvo neįmanoma jų išskirti. Tak było dobrze, nie mogłam chcieć już niczego dopowiedzieć, moje ciało wypełniało zmęczenie. Ir tai buvo gerai, nebūčiau norėjusi į nieką daugiau atsakinėti, mano kūną buvo apėmęs visiškas nuovargis. Tym ludziom i tak nie uwierzyłabym, że istnieją. Aš ir taip netikėjau šiais žmonėmis, netikėjau, kad jie egzistuoja. Pozostali dla mnie wątpliwi, twierdzenie wygrawerowane w mosiądzu. Jie taip ir liko man abejotini, lyg žalvaryje išgraviruotas teiginys. Przekład: Magdalena Jatowska Iš vokiečių kalbos vertė Dalia Čekatauskienė