Rymantas Černiauskas Rymantas Černiauskas Poranek w Bejrucie Rytas Beirute Jego dzień zwykle zaczynał się wieczorem, w najlepszym wypadku o piątej rano, kiedy w ciemnym pokoju zapalał się błękitny ekran komputera. Jo diena prasidėdavo vakare, geriausiu atveju penktą ryto, kai tamsiam kambaryje sušvisdavo žydras kompiuterio ekranėlis. Nie czuł się spokojny, jeśli nie sprawdził nowego projektu biznesowego, ostatnich malutkich szczególików, jeszcze nie podpisanych protokołów przedsięwzięcia. Nesijausdavo ramus nepatikrinęs naujo biznio projekto, paskutinių mažų smulkmenėlių, dar nepasirašytų ketinimų protokolų. Czynnik ryzyka to jest to, co najczęściej przegapiały jego panienki. Rizikos faktorių - štai ką dažniausiai pražiopsodavo jo mergelės. Przecież na Wschodzie nie obowiązują tradycyjne prawa ekonomii. Juk Rytuose negalioja tradiciniai ekonomikos dėsniai. Wszystkim rządzą ci, którzy dzisiaj mają władzę. Viską lemia tie, kurie šiandien sėdi valdžioje. Spoglądał na te szczegóły, przeliczał warianty, co by było, gdyby nagle zabrakło jednego albo drugiego lidera politycznego. Atsižvelgdavo į tas smulkmenas, paskaičiuodavo variantus, kas būtų, jei staiga nebeliktų vieno ar kito politinio lyderio. Na wschodzie nic nie jest pewne, na wschodzie jedni polują na drugich. Rytuose nieko nėra pastovaus, rytuose jie medžioja vieni kitus . - Ale to przecież, - dziwiła się Rosvita, jego długonoga sekretarka, - Bet juk tai, - stebėdavosi Rosvita, ilgakojė jo sekretorė, której przez wygląd nie lubi jego żona, - ale przecież to zamówienie na morderstwo? kurios vien dėl išvaizdos nemėgsta žmona, - bet juk tai užsakymas žmogžudystei? - Nie nasza sprawa, - uśmiechał się Bernard, - my wykonujemy zamówienie firmy. - Ne mūsų reikalas, - nusišypsodavo Bernardas, - mes atliekame firmos užsakymą. Nasza praca to przygotować tylko szczegółowy plan działania, ze wszystkimi możliwymi wariantami. Mūsų darbas tik parengti detalų veikimo planą su visais įmanomais variantais. To dlatego sam ślęczał przy komputerze. Štai kodėl jis pats kiurksodavo prie kompiuterio. Nie mógł zaufać dziewczynom z działu operacyjnego, które były sentymentalne - za tymi liczbami i diagramami widziały ludzi. Negalėjo pasitikėti operatyvinio skyriaus merginomis. Jos buvo sentimentalios - už tų skaičių ir diagramų jos matė žmones. Jednak takie czułostki mogły odbić się milionami. Tačiau toks jausmingumas gali atsirūgti milijonais. - Jesteś bez serca, - mawiała Rosvita, - nie mogę sobie wyobrazić, jaki ty nieczuły musiałeś być w dzieciństwie. - Tu beširdis, - kalbėdavo Rosvita, - neįsivaizduoju, koks beširdis tu turėjai būti vaikystėje. - Ja nie miałem dzieciństwa, urodziłem się dorosły. - Aš neturėjau vaikystės, gimiau suaugęs. Leżeli w bejruckim hotelu lotniczym, i on pozwalał tej kobiecie poczuć się żoną. Jie gulėjo Beiruto oro uosto viešbutyje, ir jis leido tai moteriai pasijusti žmona. - Czy ty zawsze byłeś jak kamień? - Ar tu visada buvai kaip akmuo? Czy ty chociaż umiesz marzyć? Ar tu bent moki sapnuoti? Głupie pytanie. Kvailas klausimas. Uśmiechnął się, zamknął oczy i poczuł ciężar w stawach nóg. Nusišypsojęs jis užsimerkė ir pajuto sunkumą kojų sąnariuose. Od małego rósł między książkami, karmił się ich kurzem, papierową duszą książek. Nuo mažens jis augo tarp knygų, mito jų dulkėmis, popierine knygų dvasia. Literek nauczył się wcześniej niż słów, w wieku pięciu lat już czytał książki i pochłonął całą bibliotekę matki po polsku i litewsku, chociaż nie wszystko jeszcze mógł zrozumieć, chociaż niektóre pojęcia i wyszukane słowa znajdował tylko w słowniku, chociaż na większość jego pytań nie potrafił odpowiedzieć ojciec, matka czy nawet naukowiec, jak kpiąco nazywano ich sąsiada, samotnego, kalekiego staruszka, który, odkąd pamięta, żyje z pensji, dorabiając sobie na chleb sprzedażą starych, rzadkich książek. Raides išmoko anksčiau nei žodžius, penkerių metų jau skaitė knygas ir sugriaužė visą motinos biblioteką lenkiškai ir lietuviškai, nors ne viską dar galėjo suprasti, nors kai kurias sąvokas ir įmantresnius žodžius surasdavo tik žodyne, nors į daugelį jo klausimų nepajėgdavo atsakyti tėvas, motina ar net mokslininkas, kaip pašaipiai vadindavo jų kaimyną, vienišą, luošą senuką, kuris, kiek prisimena, gyveno iš pensijos, prisidurdamas sau prie duonos senomis, retomis knygomis. Było mu szkoda, kiedy dowiadywał się, że jeszcze jedna w twardej skórzanej okładce wywędrowała z jego półki z książkami do ciemnego i zakurzonego antykwariatu. Būdavo gaila, kai sužinodavo, kad dar viena kietais odiniais viršeliais iškeliavo iš jo knygų lentynos į tamsią ir dulkėtą antikvarinių daiktų parduotuvę. Był jedynym gościem naukowca, który miał prawo otworzyć sobie jego szafę i wspiąwszy się na taboret gładzić książki staruszka. Jis buvo vienintelis mokslininko svečias, kuris turėjo teisę atsidaryti jo spintą ir pasilypėjęs ant taburetės glostyti senutėles knygas. Mógł je czytać nie opuszczając pokoju, przy słabym świetle koło okienka na strychu, stało tam dużo grubych słowników i encyklopedii. Jis galėdavo jas skaityti neišeidamas iš kambario, blausioje šviesoje prie palėpės langelio - daug storų žodynų ir enciklopedijų. Tutaj znajdował sobie ważne, niespotykane, tajemniczo i wyniośle brzmiące słowa - aberacja, to pomyłka, odchylenie od normy, kiedy nawet gwiazdy jak ludzie tracą rozum i gubią prawdziwą drogę. Čia jis atrasdavo sau svarbius, netikėtus, paslaptingai ir iškilmingai skambančius žodžius - aberacija, tai paklydimas, nukrypimas nuo normos, kada netgi žvaigždės kaip žmonės pameta protą ir išklysta iš tikrojo kelio. Wszystko to ktoś powinien o czasie wyśledzić, ustalić rozmiar pomyłki i ocenić surowo, ale sprawiedliwie. Visa tai kažkas privalo laiku susekti, nustatyti paklydimo dydį ir įvertinti griežtai, bet teisingai. Jakiś tam egzegeta, ekspert albo inkwizytor, ukarać zbłąkanych za erezję, umyć, odskrobać kurze kłamstwa od światła i prawdy. Koks nors egzegetas, ekspertas ar inkvizitorius, nubausti paklydėlius už ereziją, nuvalyti, nugramdyti melo dulkes nuo šviesos ir tiesos. Dziwnie brzmiące słowa, od których kręci w nosie i robi się gęsia skórka: barbarzyńcy i asceci, włóczący się i medytujący na pustyniach, w ciemnych szczelinach jaskiń, odżywiający się tylko szarańczą i czystymi kroplami rosy. Keistai skambantys žodžiai, nuo kurių suka nosį ir šiurpsta oda: barbarai ir asketai, klajojantys ar medituojantys dykumose, tamsiuose uolų plyšiuose, mintantys vien skėriais ir tyru rasos vandeniu. - Czego potrzebujesz? - złościła się matka. - Ko tau reikia? - pykdavo motina. - Nie wiem, kto to jest bon vivant, ale wiem, że te książki doprowadzają cię do obłędu. - Nežinau, kas yra bonvivanas, bet žinau, kad tos knygos veda tave iš proto. Kim się stałeś? pożeraczem pism, molem książkowym. Į ką pavirtai, raštų ėdikas, knygų kandis. Wszystkie te gadki były herezją, a stare zakurzone książki - jego pożywieniem, boską ambrozją. Visos tos kalbos buvo erezija, o senos dulkėtos knygos - jo maistas, dieviškoji ambrozija. Chciał być ascetą, autorem, anonimem, który napisał takie grube i uczone woluminy w solidnej okładce z brązowej skóry. Jis norėjo būti asketas, autorius, anonimas, parašęs tokius storus ir išmintingus foliantus standžiais rudos odos viršeliais. Kurz książek łechtał jego nozdrza i wyobraźnię. Knygų dulkės kuteno jo šnerves ir jo vaizduotę. Śpieszył się z czytaniem, schowawszy głowę między pożółkłe strony, i był szczęśliwy, nawet nie widywał, nie czuł małych, złotych, bladych ważek, fruwających, kręcących kółka koło jego głowy. Jis skubėdavo jas skaityti, įsikniaubęs į pageltusius puslapius, ir būdavo laimingas, net nematydavo nejusdavo debesėlio mažų, auksinių, blyškių vabalėlių, plevenančių, sukančių ratus apie jo galvą. Rósł z literą na ustach i już nie mógł inaczej, książka stała się podstawą jego życia, a samo życie było tylko poboczną nieprawdziwą rzeczywistością, w której czasami trzeba było męczyć się ze wszystkimi tego świata mieszkańcami, do których od małego czuł strach i antypatię, bo oni wydawali mu się głupi i chamscy. Jis augo su raide lūpose ir jau nebegalėjo kitaip, knyga tapo jo gyvenimo pagrindu, o pats gyvenimas buvo tik šalutinė netikra realybė, kurioje kartais turėjo kentėti su visais to pasaulio gyventojais, kuriems nuo mažens jautė baimę ir antipatiją, nes jie jam atrodė kvaili ir grubūs. Tu go otaczały drapieżne chimery, był samotnym derwiszem, ascetą między tymi chimerami, bał się wszystkich dzieci z podwórka, nie znał żadnych gier dziecinnych i ich mowy, która wydawała się prosta, ale niezrozumiała: zastrzelić, zadźgać, wziąć w niewolę, torturować, puścić dymka, strzelić gola, bić kogoś w głowę. Čia jį supo plėšrios chimeros, jis buvo vienišas dervišas, asketas tarp tų chimerų, jis bijojo visų kiemo vaikų, nemokėjo vaikų žaidimų ir jų kalbos, kuri atrodė paprasta, bet nesuvokiama: nušauti, nudurti, paimti į nelaisvę, kankinti, plėšti dūmą, įmušti įvartį, kalti kam nors į galvą. Te mowy wydawały mu się widoczną i bezsensowną agresją, nazywał dzieci agresorami, niepoprawnymi despotami i faszystami. Tos kalbos jam atrodė akivaizdi ir beprasmė agresija, jis vadino vaikus agresoriais, nepataisomais despotais ir fašistais. Te słowo dzieci rozumiały i boleśnie go szturchały, a podwórkowy komisarz Kazimierz jeszcze kopał go w tyłek. Šitą žodį vaikai suprasdavo ir skaudžiau jį apstumdydavo, o kiemo komisaras Kazimieras dar įspirdavo jam į sėdynę. Co wieczór wracał ze łzami w oczach. Kas vakarą jis grįždavo ašarotomis akimis. Nie znosił ulicy i swojego podwórka, nie chciał nawet nosa za drzwi wystawić, tylko do tego kalekiego staruszka chodził, jak mawiała jego matka. Jis nekentė gatvės ir savo kiemo, jis nenorėjo net kojos kelti iš savo namų, tik pas tą luošą senį, kaip sakydavo jo mama. To nie mogło trwać w nieskończoność, i na jego chorowity stan zwrócił uwagę ojciec i zabronił bezsensownego i długiego czytania słowników. Taip ilgai tęstis negalėjo, į liguistą jo būseną atkreipė dėmesį tėvas ir uždraudė beprasmį ir ilgą žodynų skaitymą. - Kim się stałeś? - Į ką pavirtai? Jak blady zwiędły szczypior, zachorujesz, dostaniesz krzywicy bez słońca i świeżego powietrza. Kaip blyškus nugeibęs svogūnas, susirgsi, gausi rachitą be saulės ir tyro oro. Ojciec wysłał go na kurs pływania. Tėvas nusiuntė jį į plaukimo treniruotes. Ojciec sam wybierał mu książki, które warto czytać. Tėvas pats parinkdavo jam knygas, kurias verta skaityti. Ojciec zaczął przygotowywać go do życia naukowca, w którym nie ma miejsca na jakieś poboczne emocje i marne zajęcia, żadnych odchyleń od normy, aeracji i herezji. Tėvas ėmė jį ruošti mokslininko gyvenimui, kuriame negali būti jokių pašalinių emocijų ir niekingų užsiėmimų, jokių nukrypimų nuo normos, aeracijų ir erezijų. Ojciec odkrył w nim talent do logiki i matematyki, zaprowadził go do gimnazjum, gdzie wykładano nauki ścisłe na wyższym poziomie, wysłał go na podwórko i kazał oddać Kazimierzowi - przywódcy podwórka. Tėvas atrado jo gabumus logikai ir matematikai, pervedė jį į gimnaziją, kur dėstomi sustiprinti tikslieji mokslai, pasiuntė jį į kiemą ir liepė duoti grąžos kiemo vadui Kazimierui. Wszystko to wydawało się głupią i zniechęcającą agresją, on tego nie chciał, może pierwszy i ostatni raz Bernard podniósł rękę na żywe stworzenie. Visa tai atrodė kvaila ir atgrasi agresija, jis to nenorėjo, gal pirmą ir paskutinį kartą Bernardas pakėlė ranką prieš gyvą padarą. Całkiem co innego, jeśli robią to inni. Visai kas kita, jei tą daro kiti. Od tego czasu uznawał tylko logikę i bitwy słowne, pojedynki myśli i teorii. Nuo to laiko pripažino tik logiką ir žodžių mūšius, minčių ir teorijų dvikovas. Jego życie stało się proste i jasne, jego przyszłość była zaprogramowana, i tylko w nocami, kiedy znikał cień ojca, męczyły go rudymenty przeszłości. Jo gyvenimas tapo tiesus ir aiškus, jo ateitis buvo užprogramuota, ir tiktai naktimis, kai pradingdavo tėvo šešėlis, jį kankindavo praeities rudimentai. Śnił, że jest samotną modliszką, ascetą pod drzewem czerwonego orzecha na suchym pożółkłym stepie, trzymającym w ręku pięcioksiąg w starej skórzanej okładce. Jis sapnuodavo, kad yra vienišas maldininkas, asketas po raudonu lazdyno medžiu sausoje išgeltusioje stepėje, laikantis rankoje penkiaknygę storos odos viršeliais. Przebudzał się zawstydzony i podejrzliwie spoglądał na drzwi sypialni rodziców. Jis pabusdavo susigėdęs ir įtariai žvelgdavo į tėvų miegamojo duris. Sny były jego wstydem. Sapnai buvo jo gėda. Takich snów nie pasowało opowiedzieć ani ojcu ani matce, oni nie mogli wiedzieć o herezjach Bernarda, tym bardziej, że po kryjomu jeszcze czytał poezję i sam pisał wiersze, smutne, blade, jak szczypior rosnący bez słońca. Tokių sapnų nederėjo pasakoti tėvui nei motinai, jie negalėjo žinoti Bernardo erezijų, juo labiau, kad slapčiomis jis dar skaito poeziją ir pats rašo eilėraščius, liūdnus, blyškius, kaip be salės auginti svogūnai. Pewnego dnia umarł kaleki staruszek i jego mieszkanie przejął krewny, krępy, gruby wujaszek o twarzy zatroskanego kwatermistrza. Vieną dieną mirė luošasis senukas ir jo butą perėmė giminaitis, kresnas, storas dėdulė susirūpinusio ūkvedžio veidu. Pierwszym krokiem, który uczynił, było to, że wywiózł z hukiem do antykwariatu wszystkie książki naukowca. Pirmas žygis, kurio jis ėmėsi buvo tai, kad išbildino, išvežė į antikvarinę parduotuvę visas mokslininko knygas. Kilka starych słowników za półdarmo kupił również Bernard. Kelis storus žodynus pusvelčiui nusipirko ir Bernardas. Nie miał więcej oszczędności, a prosić od rodziców na słowniki się nie odważył. Daugiau pinigų jis nebuvo sutaupęs, o iš tėvo prašyti žodynams jau nedrįso. Długo jeszcze żałował, że takie bogactwo sprzątnięto mu sprzed nosa. Ilgai dar gailėjosi, prisiminęs koks turtas išslydo jam iš po nosies. Potem, studiując fizykę, swoje skryte wizje i myśli spróbuje zaszczepić w koledze z klasy Kacprowi, którego pasja do literatury była nie mniejsza niż do nauk ścisłych. Vėliau, studijuodamas fiziką, savo slaptuosius regėjimus ir mintis jis pabandys įskiepyti kurso draugui Kasparui, kurio aistra literatūrai buvo ne mažesnė nei tiksliesiems mokslams. Kolega z klasy był najlepszym gruntem na jego literackie eksperymenty. Kurso draugas buvo geriausia dirva jo literatūriniams eksperimentams. Kształtował estetyczny gust Kacpra tak samo uparcie, jak ojciec kształtował jego logikę, nie rozumiejąc, że istota człowieka, podstawy nietrwałe, są ulane z herezji i marzeń. Jis formavo estetinį Kasparo skonį taip pat atkakliai, kaip tėvas formavo jo logiką, nesuvokdamas, kad žmogaus esmė, pamatai netvirti, nulieti iš erezijų ir sapnų. Świat był i pozostanie tylko chimerą, która połyka każdego z jego rozumną i żelazną logiką. Pasaulis buvo ir liks tik chimera, kuri praryja kiekvieną su visu jo protu ir geležine logika. Nauczył się liczyć, oszczędzać czas, godziny i minuty, czytał tylko dobrych pisarzy z elit, wydziobywał ich nazwiska z elitarnej prasy polskiej, wciskał te imiona swojemu przyjacielowi i dziwił się, jak wolno, ale pewnie ten naiwny marzyciel z podwórka staje się prawdziwym literackim guru. Jis išmoko skaičiuoti, jis išmoko taupyti laiką, valandas ir minutes, jis skaitydavo tik gerus, tik elitinius rašytojus, jis sulesiodavo jų pavardes iš elitinės lenkų spaudos, jis pakišdavo tuos vardus savo draugui ir stebėjosi, kaip lėtai, bet užtikrintai tas naivus kaimo svajotojas virsta tikru literatūros gurmanu. Mógł pysznić się owocami swojego eksperymentu, ale nie mógł pozwolić sobie na czytanie niepotrzebnych i nielogicznych książek tylko dla pustej próżności. Jis galėjo didžiuotis savo eksperimento vaisiais, bet negalėjo leisti sau pačiam tiek tuščios prabangos skaityti nenaudingas ir nelogiškas knygas. Tylko nocami, kiedy wyzwolił się spod wpływu ojca, nurkował w snach. Tik naktimis, tik pabėgęs iš tėvo įtakos, jis panirdavo sapnuose. Spał, siedział na wysuszonej, żółtawej pustyni bejruckiej, pod drzewem czerwonego orzecha. Jis miegojo, jis sėdėjo išdžiūvusioje, gelsvoje Beiruto dykumoje po raudonu lazdyno medžiu. Bardzo nie chciał się obudzić. Jis labai nenorėjo pabusti.