Juozas Šikšnelis Juozas Šikšnelis KAMIENIE Akmenys Kamienie obchodzą mnie nie bardziej niż nieprzewidziane trudności w drodze do celu. Akmenys mane domina ne daugiau nei nenumatytos kliūtys kelyje į tikslą. Jak ich unikać. Kaip jų išvengti. Pamiętam kolega raz opowiadał: kopie dół dla nieboszczyka i na głębokości metra łopata trafia na kamień, a z daleka dochodzi śpiew żałobników. Prisimenu draugą pasakojant: kasa duobę numirėliui ir metro gylyje kastuvai atsitrenkia į akmenį, o iš tolo ataidi laidotuvių procesijos giesmė. Rzuca się do kopania z jednej strony - kamień, z drugiej strony - prawdziwy Puntukas. Metasi kasti į vieną šoną - akmuo, į kitą - pasirodo vos ne Puntuko būta. Jeśli to się zdarza na drodze, to uwagę przyciąga forma, kolor, struktura. Taigi jei pasitaiko kelyje dėmesį patraukia forma, spalva, struktūra. Jak estetę. Kaip estetą. Chcę podkreślić, że jak dotąd takich, co to nie zwracają uwagi na kamień nie widać! Noriu tą pabrėžti, nes kiek dabar tokių, kurie neatkreipia dėmesio ką ten į akmenis, žmonių nemato! Komu ja to mówię? Kam visa tai šneku? Przecież na drodze naszych letnich wojaży z klasykiem były kamienie, które nieco zmieniły mój pogląd na nie. Ogi mūsų vasarinių vojažų su klasiku kelyje pasitaikė akmenų, kurie kiek pakeitė mano požiūrį į juos. Dowiedziałem się, czego sam, choćby mieli mnie zabić, nigdy bym nie wymyślił, że ważne jest ułożenie kamieni: jeden względem drugiego i wobec stron świata. Sužinojau, ko pats niekada, nors užmušk nebūčiau prisigalvojęs, kad svarus yra akmenų išdėstymas vienas kito ir pasaulio dalių atžvilgiu. Słyszałem o tym już wcześniej: Stonehenge, piramidy Egipcjan i Majów, których kąty są zwrócone na cztery strony świata i tak dalej. Teko apie tai girdėti ir anksčiau: Stounhedžas, Egipto ar majų piramidės, kurių kampai nukreipti į keturias pasaulio dalis ir taip toliau. Nigdy nie zwracałem na to specjalnie uwagi, myśląc, że to fantasmagorie. Niekada į tai nekreipiau ypatingo dėmesio, manydamas, kad tai fantastų pagražintos teorijos. W ogóle to wydawało mi się, że wszystko to się może dziać gdzieś daleko, a nie właśnie tu, w ojczyźnie. Apskritai galvojau, kad visa tai gali dėtis kažkur toli, bet ne čia pat, gimtinėje. Po prostu nie uważałem Litwy za kolebkę cywilizacji. Kitaip sakant, maniau, jog civilizacijos lopšys buvo ne Lietuva. Mówiąc wprost: wydawało się, że cały czas byliśmy o jeden krok z tyłu i używaliśmy cudzych wynalazków. Grubiai kalbant, atrodė, kad mes visą laiką ėjome iš paskos ir naudojomės kitų išradimais. Ale jak w pewnym miasteczku tutejszy zapaleniec i wielbiciel zaciągnął nas w głąb lasu do głazów porośniętych mchem i z zapałem zaczął wyjaśniać, że są one miarką, kalendarzem z czasów dawnych mędrców, to moja marna wiara roztrzaskała się w drobny mak, dobry Boże! Bet kai viename miestelyje vietinis entuziastas nusitempė į miško glūdumą ir, privedęs prie apsamanojusių akmenų, su įkarščiu ėmė aiškinti, kad tai senovės išminčių laiko matuoklis, kalendorius, mano netikęs tikėjimas subyrėjo į šipulius, aiman! Jeszcze pomyślałem: czemu z nas Litwinów takie tumany, że znamy i szanujemy innych, a siebie nie cenimy i nie doceniamy. Dar pagalvojau: kodėl mes, lietuviai, esame tokie mulkiai ir žinom bei garbinam kitus, o savo nevertinam ir neįvertinam. Dlatego zebrałem wszystkie siły i zacząłem się przysłuchiwać. Todėl sukaupęs visas spėkas ėmiau klausytis. Wielbiciel był nieduży, miał ciemną karnację, gęste kędzierzawe włosy, krzywe nogi kawalerzysty, okulary skrywały płomienny wzrok, dlatego nawet pomimo chęci nie mogłem uważać go za reinkarnację naszych przodków, przecież na wszystkich obrazach, począwszy od tych Šimonisa, litewscy kapłani byli wysocy, smukli, brodaci, z długimi jasnymi włosami. Žmogutis buvo nedidukas, tamsaus gymio, tankiais, susiraičiusiais plaukais, iš po akinių blizgančiomis akimis, kreivomis kavaleristo kojomis, todėl net labai norėdamas negalėjai įtarti esant mūsų palikuonių reinkarnacija, nes visuose paveikslėliuose, pradedant Šimoniu, lietuvių žyniai vaizduojami aukšti, tiesūs, barzdoti, ilgais, šviesiais plaukais. Wspoltowarzysze podróży słuchali z rozdziawionymi ustami, szczególnie Jeronimas, kiedy dotarła do niego ta nowość, chociaż to żadna nowość. Kelbendriai klausėsi išsižioję, ypač Jeronimas, jis pagavus naujovėms, nors anokia čia naujovė. Zaczęły męczyć mnie wątpliwości, które od razu ubrałem w słowa i wypuściłem w świat. Mane ėmė kirkinti abejonės, kurias kaipmat paverčiau žodžiais ir paleidau į pasaulį. Mówią: słowo może odlecieć jak wróbel, a powrócić jak kamień. Sakoma: žodis žvirbliu išskridęs akmeniu gali sugrįžti. I tak właśnie było, bo zapytałem się, czy o takim szczególnym ułożeniu kamieni nie mógł zdecydować topniejący lodowiec. Ir čia panašiai, nes paklausiau, ar negalėjo tokį ypatingą akmenų išsidėstymą lemti slenkantys ledynai. Wiadomo, kamienie na Litwę naniosły lodowce i jeśli po wojnie mechanizatorzy ST - stacji traktorów nie powyciągali ich tymi swoimi stalinecami, czy nie powysadzali w powietrze, to leżą one tak sobie od czasu polodowcowego. Žinia, akmenis į Lietuvą atnešė ledynai ir jei po karo MTS - mašinų traktorių stočių mechanizatoriai su savo stalinecais jų neištampė ar nesusprogdino, tai jie taip išmėtyti guli nuo poledyninio laikotarpio. Kiedy wielbiciel usłyszał moje świętokradcze pytanie zrobił pauzę, pogłaskał spojrzeniem najwiekszy głaz, który według niego zastępował ołtarz i stół ofiarny i spojrzał na mnie. Žmogutis, išgirdęs mano šventvagišką klausimą, padarė pauzę, žvilgsniu nuglostė patį didžiausią riedulį, kuris, anot jo, atstojo altorių ir aukojimo stalą, ir žvilgtelėjo į mane. Nie uwieżycie, jego oczy przysłoniete przez conajmniej trzy dioptrie soczewek przecieły moje ciało na wylot niczym krzemienne obrzędowe noże, dlatego raptem poczułem nieprzemożną chęć wspięcia się na stół ofiarny i oczekiwania na stosowny koniec. Nepatikėsit, bet jo akys pridengtos ne mažiau kaip trijų dioptrijų stiprumo lęšiais, ne tik kiaurai lyg titnaginiai aukojimo peiliai perskrodė mano kūną, todėl ūmai pajutau nenugalimą norą ropštis ant samanomis apaugusio aukojimo stalo ir laukti dėsningo galo. Albo przeznaczył mi los. Arba man skirto likimo. Taka siła biła od niego. Tokia jėga sklido nuo jo. Poddać się sugestii i z własnej woli zmienić się w Abla, chociaż tak na szybko nie jestem pewien, czy on sam oddał się w ofierze, udaremnił to Jeronimas - nie pierwszy raz przybywa z odsieczą w ostatniej chwili, choć jestem przekonany, że robi to bezwiednie. Pasiduoti įtaigai ir savanoriškai virsti Abeliu, nors greitomis negaliu užtikrinti, kad jis pats pasidavė aukojamas, sutrukdė Jeronimas - ne pirmą kartą jis atskuba į pagalbą paskutiniu momentu, bet esu užtikrintas, kad taip elgiasi nesąmoningai. Niewinnie zapytał się, czy wielbiciel, zauważcie, że specjalnie nie nazywam naszego przewodnika prawdziwym imieniem, chociaż się przedstawiał, tylko powtarzam "wielbiciel”, bo słowo wieszczbiarz też się zaczyna na "w”, a wielbiciel, który tak barwnie opowiada o odbywających się tu rytuałach musiał sam im przewodzić; nieważne, że nawet z daleka nie jest podobny do stereotypu kapłana, jaki przechowujemy w naszej wyobraźni. Jis nekaltai paklausė ar žmogutis, pastebėkime, kad sąmoningai mūsų palydovo nevadinu tikruoju vardu, nors prisistatydamas jį ištarė, gidu ar kitaip, bet kartoju tą "žmogutį", todėl, kad "ž" raide prasideda ir žodis "žynys", o žmogutis, taip plačiai pasakojantis apie kažkada čia vykusias apeigas, tik pats turėjo jose dalyvauti, nesvarbu, kad nė iš tolo nepanašus į mūsų vaizduotėse nusistovėjusį žynio stereotipą. A może odwrotnie - to on był elementem tych obrzędów. Gal atvirkščiai jis tose apeigose dalyvavo kaip auka. Złożyli go w ofierze. Buvo paaukotas. To by wyjaśniało jego cudzoziemski wygląd. Tada paaiškinama jo svetima išvaizda. Ale zabłądziwszy w chaszczach dygresji wróćmy z powrotem: klasyk spytał się, czy wielbiciel jest z tych stron. Taigi, pasiklydęs išvedžiojimų brūzgynuose grįžtu atgalios: klasikas paklausė: ar žmogutis kilęs iš šių vietų. Zauważcie, że to niewinne pytanie, ale Jeronimas zadał je w odpowiednim miejscu i czasie. Pastebėkite, nekaltas klausimas, bet Jeronimas jį uždavė laiku ir vietoje. Za to po prostu należy się męka. Už tai paprastai tenka kentėti. Ale żywy klasyk nie widział najlepiej, dlatego spokojnie podniósł wzrok i nawet nie miał zamiaru kłaść się na ołtarzu. Bet gyvasis klasikas yra ne tiek matęs, todėl ramiai pakėlė "ž" žvilgsnį ir net neketino gultis ant altoriaus. No, muszę się jeszcze wiele nauczyć. Ak, man dar reikia mokytis ir mokytis. Rytm obrzędów, a właściwie opowiadania, został zaburzony. Apeigų, o tiksliau pasakojimo ritmas buvo sutrukdytas. Tylko proszę nie sądzić, że mówiąc "obrzędy” uznałem, że przewodnik tak się wczuł, iż siłą woli położy nas na kamieniu ofiarnym i jednego po drugim wypatroszy ostrym krzemiennym nożem. Tik prašome negalvoti, kad sakydamas "apeigos", galvojau, kad įsijautęs palydovas savo sugestija guldys mus ant aukojimo akmens ir vieną po kito doros aštriu titnaginiu peiliu. Wcale nie! Anaiptol! Jeden nie pokona czterech, nawet mając moc czterech czarowników czy diabłów, no chyba, że w krzakach czaiłby się tłum kapłanek lub czartów. Vienas keturių neįveiks net turėdamas keturių žynių ar šėtonų galią, nebent krūmuose tūno būrys vaidilučių ar kipšiukų. Nie, gawędziarz nagle się rozluźnił, jakby pytanie Jeronimasa zdjęło z niego zaklęcie i zaczął spokojnie, normalnie opowiadać, jakie pogańskie świeta były tu obchodzone i jak to źle, że leśnicy nie pozwalają im wyciąć drzew, żeby naocznie się przekonać, jak wschodzące i zachodzące słońce utrzymuje się dokładnie w linii ułożenia kamieni. Ne, pasakotojas ūmai atsipalaidavo tarsi Jeronimo klausimas būtų nuo jo nuėmęs užkerėjimą ir ėmė ramiai, kasdieniškai pasakoti, kokias pagoniškas šventes jie čia švenčią ir kaip blogai, kad miškininkai neleidžią jiems iškirsti medžių, kad akivaizdžiai pamatytum, kaip tekanti ir besileidžianti saulė griežtai laikosi akmenų išsidėstymo linijos. Mimo że, co podkreśłił głosem ostrym jak krzemień i rzucając wymowne spojrzenie, pochodzi stąd i zna wszystkich. Nors, tą pabrėžė su titnago kietumu balse, pats kilęs iš šių vietų ir metė iškalbingą žvilgsnį Jeronimo pusėn, ir visus pažįstąs. Wszystkich to znaczy zaczynając od władzy, a na zasmarkanych pijakach siedzących przy barze kończąc. To bez wątpienia była odpowiedź na pytanie Jeronimasa. Visus - tai reiškia pradedant valdžia ir baigiant sėdinčiais prie baro snarglėtais girtuokliais. Tai, be abejo, buvo atsakymas į Jeronimo klausimą. Wyczerpująca odpowiedź i pomyślicie, że mi odbiło, ale miałem niejasne wrażenie, że "W” chciał podkreślić nie swoje pochodzenie i znajomości, ale to, że on tymi wszystkimi mieszkańcami rządzi! Išplėstas atsakymas ir manykite, jog man atsisuko, bet pasidingojo, kad "Ž" norėjo pabrėžti ne savo kiltį ir pažintis, bet tai, kad jis visus miestelio gyventojus valdo! Chociaż, kiedy to mówił nic na to nie wskazywało. Nors tai sakydamas jokių ypatingų ženklų nerodė. Zdaje się, że wszystko już zostało powiedziane, postawiono kropki nad "i”, jeżeli w słowach wypowiadanych przy kamieniu "i” się pojawiało i wyłoniła się między nami przepaść. Rodos, viskas buvo papasakota, sudėti visi taškai ant "i", jei žodžiuose, kurie prie akmenų buvo ištarti pasitaikė "i" raidžių ir mūsų bendravime atsivėrė pauzė. Niczym lej krasowy. Lyg karstinė įduba. Nie wessała jednak kamieni ułożonych zgodnie z wierzeniami wielbiciela - resztek świątyni dawnych Litwinów, klasyka Jeronimasa z jego wrodzoną ciekawością, naszych przewodniczek, którzy tak jak wszystkie kobiety milczały i czort wie, co sobie myslały, nie pochłonęła nawet mnie z tym moim wrodzonym sceptyzmem. Ji neprarijo tam tikra tvarka išdėstytų akmenų su žmogučio tikėjimu, jog tai senovės lietuvių šventyklos liekanos, klasiko Jeronimo su jo įgimtu smalsumu, mūsų palydovių, kurios kaip ir visos moterys tylėjo ir velniai žino ką galvojo, netgi nepasiėmė ir manęs su įgimtu skepticizmu. Przepaść pojawiła się jak lej krasowy, gdzieś na środku pola w Północnej Litwie, tam gdzie nieużytki, nikomu niewadzące pustkowia. Pauzė atsivėrė lyg karstinė įduba Šiaurės Lietuvoje viduryje laukų, kur nebuvo žemės ūkio naudmenų, tiesiog niekam neužkliūvanti dykvietė. Pojawiła się i pomału znikła, dlatego ruszyliśmy z powrotem w przyszłość. Atsivėrė ir pamažu užsivėrė, todėl mes suskatome grįžti į ateitį. W przeszłości już byliśmy. Praeityje dėjomės jau pabuvoję. Nie wiedzieć, czemu opuszczając ten las z kamieniami porośniętymi mchem podniosłem głowę ku słońcu i nagle okazało się, że powinno być ono zupełnie po innej stronie. Bet kažkodėl palikus tą miškelį su apsamanojusiais akmenimis, pakėliau galvą į saulę ir staiga man pasirodė, kad ji turėtų būti visai kitoje pusėje. Zmieszany pochyliłem głowę i napotkawszy wzrok wielbiciela, wyczytałem w nim aprobatę. Sumišęs nuleidau galvą ir sutikau žmogučio žvilgsnį, kuriame perskaičiau pritarimą. I jakby na potwierdzenie mojego odkrycia skinął jeszcze głową. Tarsi patvirtindamas mano atradimą jis dar linktelėjo galva.