pl	Svetlana Žuchová (Słowacja) - Mój rok 1989 
lt	Svetlana Žuchová (Slovakija) - Mano 1989-ieji 

pl	O listopadowym śniegu 
lt	Apie lapkričio sniegą 

pl	Pewnie tak, jak każde środkowoeuropejskie dziecko i ja w dzieciństwie słuchałam wspomnień swoich dziadków. 
lt	Kaip turbūt kiekvienas Vidurio Europos vaikas, ir aš vaikystėje klausydavausi savo senelių prisiminimų. 

pl	Oczywiście kochałam ich wszystkich jednakowo, to znaczy babcię i dziadka ze strony taty oraz rodziców mojej mamy. Najpiękniej z nich jednak o przeszłości opowiadała „żylińska” babcia, która też w pewnym momencie, zupełnie nie po babcinemu, przeprowadziła się na bratysławskie osiedle Petrżalka. 
lt	Nors, be abejo, mylėjau juos visus – senelį ir senelę iš tėvo pusės ir tėtuką bei močiutę iš mamos pusės – gražiausiai prisiminti mokėdavo būtent močiutė iš Žilinos, kiek vėliau, visai netikėtai, persikrausčiusi į Bratislavos priemiestį Petržalką. 

pl	Chyba jak każde środkowoeuropejskie dziecko wyrosłam słuchając wspomnień z czasów pierwszej wojny światowej, lat gimnazjalnych – moja babcia była pierwszą dziewczyną z Vrutek, która studiowała na uniwersytecie, mimo iż jedynie w niedalekiej Bratysławie, ponieważ do odległej Pragi jej rodzice nie chcieli puścić – o drugiej wojnie światowej, o dzieciństwie mojego ojca. 
lt	Kaip turbūt kiekvienas Vidurio Europos vaikas, išaugau su jos pasakojimais apie Pirmojo pasaulinio karo pradžią – močiutė buvo pirmoji mergaitė iš Vrūtkų miestelio, studijavusi aukštojoje mokykloje (nors ir Bratislavoje – į tolimąją Prahą tėveliai jos neišleido) – apie Antrąjį pasaulinį karą, apie mano tėčio vaikystę. 

pl	Fakty historyczne często mieszały się z osobistymi, intymnymi wspomnieniami. O tym jak, rodzina w dzień wybuchu Słowackiego Powstania Narodowego ze strachem przeniosła się do Rajca, i o tym jak mój trzyletni ojciec z kluczem w ręku wybrał się sam, by szukać w Żylinie lotniska. 
lt	Istoriniai faktai jos galvoje pynėsi su asmeniniais, intymiais nutikimais: prisiminimas apie tai, kaip pirmąją Slovakijos tautinio sąjūdžio dieną visa šeimyna su baime kraustėsi į Rajecą, su istorija apie tai, kaip trejų metų būdamas mano tėtis pats vienas su raktais rankoje išėjo ieškoti Žilinoje oro uosto. 

pl	Później, już po śmierci babci, opowiadał ojciec. 
lt	Vėliau, močiutei mirus, prisimindavo tėtis. 

pl	Kiedy dziś oglądam czeski film „Pelíšky“, poświęcony wszystkim tym, którzy w sześćdziesiątym ósmym z dnia na dzień zniknęli z życia bliskich im osób, zawsze przypominam sobie ojca, który w jedną sobotę spacerował ze swoim sześcioletnim synem na wsi koło Trnavy, a w kolejną dowiedział się, że syn jest w Szwajcarii. 
lt	Žiūrėdama čekų kino filmą „Duknos“, skirtą visiems, iš kurių gyvenimo 68-aisiais beveik kasdien dingdavo artimieji, visada prisimenu savo tėvą, kuris vieną šeštadienį su savo šešiamečiu sūnumi dar vaikščiojo po Trnavos apylinkes, o jau kitą šeštadienį sužinojo, kad sūnus – Šveicarijoje. 

pl	Zobaczyli się ponownie prawie po dwudziestu latach, kiedy syn ze swoją rodziną odwiedził Bratysławę. 
lt	Vėl pasimatė jiedu tik prabėgus beveik dvidešimčiai metų, kai sūnus su savo naująja šeima vėl apsilankė Bratislavoje. 

pl	A ja tego swojego przyrodniego brata widziałam pierwszy raz minionej wiosny na pogrzebie naszego ojca. 
lt	O aš savo įbrolį pirmąsyk pamačiau pernykštį pavasarį, per mūsų tėvo laidotuves. 

pl	Musiał mi się wtedy przedstawić, ponieważ inaczej bym go nie poznała. 
lt	Turėjo tuomet man prisistatyti, mat kitaip nebūčiau jo pažinusi. 

pl	Wspomnienia naszych dziadków i rodziców tworzą sieć bezpieczeństwa, w której żyjemy. 
lt	Mūsų tėvų ir senelių prisiminimai suformuoja savotišką apsauginį tinklą, kuriame gyvename. 

pl	Dlatego też opowiadać o przeszłości powinni właśnie rodzice i dziadkowie. Nigdy mi zatem nie przyszło do głowy, że mogłabym to robić i ja. 
lt	Vis dėlto atsiminti turi seneliai ir tėvai – man dar niekada nebuvo šovę į galvą, kad teisę prisiminti turėčiau aš. 

pl	Nie jestem ani babcią, ani nawet jeszcze matką, i choć potrafię już sama upiec ciasto i zrobić czapkę na drutach, to moje życie wydaje mi się zbyt krótkie, żebym mogła wspominać o jakimś ważnym, historycznym wydarzeniu. 
lt	Nesu aš močiutė, o dar ir ne mama, ir nors jau moku iškepti pyragą ar numegzti kepurėlę, mano gyvenimas man regisi dar pernelyg trumpas, kad galėčiau ką nors istoriškai svarbaus prisiminti. 

pl	Mam oczywiście swoje osobiste wspomnienia z dzieciństwa, wspomnienia o wspomnieniach swoich rodziców i dziadków, wspomnienia o „żilińskich” wakacjach i o bratysławskiej babuni, która codziennie o dwunastej karmiła gołębie na balkonie, z którego był najlepszy widok na sztuczne ognie nad Dunajem. 
lt	Žinoma, turiu intymių prisiminimų apie savo vaikystę, prisiminimų apie savo tėvų ir senelių prisiminimus, prisiminimų apie atostogas Žilinoje ir apie Bratislavoje gyvenusią močiutę, kuri kiekvieną vidurdienį lesindavo balandžius balkone, iš kurio geriausiai matydavosi fejerverkai virš Dunojaus. 

pl	Ich pokaz odbywał się w tamtych czasach dwa razy w roku i czułam się niezwykle uprzywilejowana, że nie musiałam przeciskać się w tłumie na wybrzeżu dunajskim, ale mogłam zobaczyć fajerwerki bezpośrednio z balkonu babcinego mieszkania. 
lt	Juos šaudavo vos dukart per metus, tad aš jausdavausi ypatingai privilegijuota, nes man nereikėdavo grūstis per Dunojaus pakrantėje susirinkusią minią, o fejerverkus regėdavau tiesiai iš močiutės bute esančios ložės. 

pl	Te gołębie zlatywały się na balkon punktualnie o dwunastej jeszcze przez kilka tygodni po babcinej śmierci. 
lt	O balandžiai į šį privilegijuotųjų balkoną kaskart dvyliktą atskrisdavo net prabėgus kelioms savaitėms po močiutės mirties. 

pl	I choć barwne są te wspomnienia, to nigdy w życiu nie przyszło mi do głowy by mogły zainteresować kogoś oprócz moich przyszłych dzieci, dla których je obecnie trzymam. 
lt	Nors šie prisiminimai gan vaizdingi, man niekada nekilo mintis, kad jie galėtų sudominti ką nors, išskyrus mano būsimuosius vaikus, kuriems juos iki šiol ir saugojau. 

pl	Dodatkowo jako pisarka, i jako typowy przedstawiciel swojej generacji unikałam tematyki wspomnień. Spoglądałam raczej w przyszłość nie zajmując się przeszłością. 
lt	Be to, būdama prozos autore, prisiminimų temos kiek vengiau – kaip tikra savosios kartos atstovė, mieliau žvelgdavau į ateitį, nei užsiimdavau praeities narpliojimais. 

pl	Jako autorka miałam poczucie, że temat „pamięci” należy do starszych. 
lt	Ir, kaip autorė, visuomet jausdavau, kad „atminties“ tema priklauso seniesiems. 

pl	Wspomnienia ożyły we mnie, gdy zmarł nagle mój ojciec, a ja sobie uświadomiłam, że przyszła kolej na moje wspominanie. 
lt	Manyje prisiminimai atgijo visiškai neseniai, mirus tėvui. Tuomet aš supratau, kad atsiminimų ratas apsisuko ir sustojo prie manęs. 

pl	Pojawiła się wówczas okazja by opowiedzieć o „osiemdziesiątym dziewiątym”, o tym „historycznym wydarzeniu”, w którym mimo iż jedynie jako dwunasto- trzynasto- letnie dziecko, ale wzięłam udział, a od którego minęło już dwadzieścia lat. 
lt	Atėjo mano eilė prisiminti. O tada atsirado pasiūlymas prisiminti „aštuoniasdešimt devintuosius, „istorinį įvykį“, kuriame aš prieš 20 metų, tuomet dar dvylikametė ar trylikametė, dalyvavau. 

pl	Warunki do wspominania zostały zatem spełnione, co nie bez zdziwienia zauważyłam. 
lt	Nustebusi suvokiau, kad yra visos sąlygos prisiminti. 

pl	Ze smutkiem zdałam sobie sprawę również z tego, że nim zdążymy się obejrzeć, będziemy tymi, którzy często powracają do przeszłości i piszą wspomnienia. 
lt	Kiek nuliūdusi supratau ir tai, jog nė nepastebėsime, kai ateis mūsų metas prisiminti ir rašyti atsiminimų knygas. 

pl	Pamiętam, że w „tamtych dniach” w osiemdziesiątym dziewiątym padał bardzo gęsty śnieg. 
lt	Pamenu, „tomis dienomis“ 89-aisiais daug snigo. 

pl	Śnieżyło w ten piękny sposób, kiedy w powietrzu unoszą się płatki śniegu, a w mieście tworzy się bialutka warstwa czystego puchu. 
lt	Snigo be galo gražiai: sniegas krito dribsniais, o miestą padengė baltutėlis švaraus sniego sluoksnis. 

pl	Listopadowy śnieg cieszy jeszcze bardziej, gdy ma się dwanaście lat. 
lt	Sniegas lapkritį – tikras džiaugsmas. Ypač, kai jums dvylika. 

pl	Zwłaszcza, że nie była to ani zamieć ani brudna miejska breja, która miesza się z solą i pozostawia na butach białe ślady, ale delikatny proszek, cukier puder jak z obrazów Jozefa Lady. 
lt	Be to, tai nebuvo pūga ar murzina, druskina, batus baltais žemėlapiais išpiešianti šlapdriba, kokia būna mieste. Ramiai snyguriavo, o į cukraus pudrą panašus sniegas buvo tarsi iš Josefo Lados piešinių. 

pl	Jeśli tego nie pamiętacie, muszę już teraz coś podkreślić. 
lt	Jei neprisimenate, turiu kuo skubiau priminti vieną dalyką. 

pl	Moje dzisiejsze wspomnienia są wspomnieniami dwunastolatki, dodatkowo dziś zdeformowanymi idealizacją dzieciństwa. 
lt	Šiandieniniai mano prisiminimai – tai dvylikametės mergaitės prisiminimai, kuriuos deformavo tik vaikystės atminčiai būdingas optimizmas. 

pl	W czasach tych mój świat wydawał się być w każdym calu nieskazitelny. „Żylińska” babcia była jeszcze wśród nas, mieszkała już wtedy na bratysławskim osiedlu, ojciec i mama byli młodzi, a ja obserwowałam świat z naszego okna kuchennego, na parapet którego padały płatki śniegu, a obok sapał nasz ówczesny pies Kubko. 
lt	Tada mano gyvenimas buvo pukus, močiutė iš Žilinos dar buvo gyva, nors ir gyveno jau Bratislavos priemiestyje, tėtis ir mama buvo jauni, o ant palangės krentančias snaiges aš stebėjau pro mūsų virtuvės langą, po kuriuo dar dūsavo šunelis Kubko. 

pl	Dziś, dwadzieścia lat później, kiedy babci już nie ma, a „petrżalskie” mieszkanie do nas nie należy, kiedy zdechł już Kubko i nie żyje mój ojciec, nie potrafię wspominać obiektywnie. 
lt	Negaliu šiandien, po dvidešimties metų, kai močiutės jau nebėra, butas Petržalkoje mums nebepriklauso, kai miręs ir Kubko ir tėtis, viską atsiminti objektyviai. 

pl	I tak jak we wspomnieniach babci mieszało się Słowackie Powstanie Narodowe z kurami w ogrodzie, z których jedna to była szczególnie dobra nioska, miesza się w moich wspomnieniach to słynne dzwonienie kluczy na rynku z pierwszym śniegiem roku tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego dziewiątego. 
lt	Ir taip, kaip močiutės atsiminimuose pynėsi Slovakijos tautinis sąjūdis ir darže kudakuojančios vištos, kurių viena buvo itin gera dedeklė, ir mano prisiminimuose susimaišė tas žymusis raktų barškinimas miesto aikštėje ir pirmasis 1989-ųjų sniegas. 

pl	Tak to już jest ze wspomnieniami, inaczej tego robić nie umiem, bo jak na razie, we wspominaniu, jestem jedynie początkującą. 
lt	Taip jau būna su tais prisiminimais. Kitaip prisiminti nemoku – šioje srityje, kaip jau minėjau, esu naujokė. 

pl	Może tego się trzeba nauczyć. 
lt	Gal ir prisiminti galima išmokti. 

pl	Wspomnienia nie tworzą spójnego toku. 
lt	Atsiminimai negrįžta vientisa, nenutrūkstama srove. 

pl	Są raczej jak wyspy, a zależności między nimi należy się często domyśleć. 
lt	Tai veikiau mažytės salelės, o sąsajas tarp jų neretai turime išgalvoti. 

pl	Dlatego i moje wspomnienia składają się z kilku obrazów. 
lt	Taip ir mano prisiminimai susideda iš keleto paveikslų. 

pl	Pamięć o listopadzie 1989 poprzedza wspomnienie z lata tego roku, kiedy o listopadzie jeszcze nikomu się nawet nie śniło. 
lt	Atsiminimą apie 1989-ųjų lapkritį lenkia prisiminimas iš tų pačių metų vasaros, kuomet apie rudens įvykius niekas negalėjo nė pagalvoti. 

pl	Bo kto by latem myślał o jesieni? To był weekend, a my troje, ojciec, mama i ja byliśmy na spacerze niedaleko bratysławskiego zamku. 
lt	Kas gi vasarą galvoja apie rudenį? Buvo savaitgalis ir mūsų trijulė – aš, tėvas ir mama – buvome išėję pasivaikščioti po Bratislavos pilį. 

pl	Staliśmy przy murze otaczającym podwórze zamkowe. Rozpościerał się stamtąd piękny widok na Bratysławę i na wzgórza Małych Karpat. Rodzice pokazując mi, że „tam w tym kierunku jest właśnie Wiedeń” mówili, że gdyby sytuacja polityczna troszkę się poprawiła, to nawet moglibyśmy pojechać do Wiednia na wycieczkę. 
lt	Stovėjome prie pilies kiemą supančio mūro, žvelgėme į po mūsų kojomis stūksančią Bratislavą ir Mažųjų Karpatų viršūnes ir tėvai man parodė, jog „štai ten, toje pusėje yra Viena“. Ir pridėjo, jog galbūt kada nors, pagerėjus politiniam klimatui, galėtume ten nuvykti. 

pl	Choć moi rodzice podróżowali od zawsze, chętnie i często, wycieczka do Wiednia była wtedy, latem 1989, jedynie marzeniem, takim jak np. nowe auto (moi rodzice przez całe swoje życie mieli tylko jeden samochód, który krótko po tym, jak nauczyłam się nim jeździć, oddali na złom – miał tyle samo lat co ja – i wbrew długoletnim marzeniom o nowym jeździli od tego czasu autobusem). 
lt	Nors tėvai visada mėgo daug keliauti, išvyka į Vieną tuo metu, 1989-ųjų vasarą, buvo įmanoma daug maž tiek, kiek buvo įmanoma nusipirkti naują automobilį (tėvai per visą mano gyvenimą turėjo vienintelę mašiną, kurią, vos man baigus mokyklą ir išmokus vairuoti, pridavė į metalo laužą – mudvi buvome bendraamžės – ir, numoję ranka į ilgalaikius planus, pradėjo važinėti autobusu). 

pl	Do teraz nas tam widzę, jak stoimy na wzgórzu zamkowym i „tęsknie” spoglądamy w kierunku Wiednia. 
lt	Dar ir dabar matau mus stovinčius ant kalno ir ilgesingu žvilgsniu žiūrinčius Vienos kryptimi. 

pl	Jednak nawet to wspomnienie nie jest już realistyczne. Pojawia mi się dziś przed oczami jako stylizowany obraz, na którym trzy postacie wpatrują się w daleki zachód. 
lt	Net ir šis prisiminimas jau nebe tikroviškas, o veikiau primenantis stilizuotą paveikslą, tris figūras, įsmeigusias žvilgsnius į tolimus vakarus. 

pl	Następne wspomnienie dotyczy już listopada. Początkowego strachu i ostrożności. 
lt	Tada jau seka prisiminimas apie lapkričio dienas ir iš pat pradžių užplūdusį baimės ir atsargumo jausmą. 

pl	Mama, która od zawsze była bardziej impulsywna, garnęła się na pierwsze demonstracje, podczas gdy mój ojciec, bardziej powściągliwy, przestrzegał ją i gniewał się, trzymając mnie mocno za rękę. 
lt	Mama, kuri visuomet buvo kiek impulsyvi, lėkė į pirmąsias demonstracijas, o tėvas, gerokai atsargesnis, ją iš ten išsitempė, šiek tiek pyko ir laikė mane už rankos. 

pl	A potem zaczął padać śnieg. 
lt	Štai tuomet ir pradėjo snigti. 

pl	W mieście pojawiła się wspominana biała warstwa i już nie sposób było się bać. 
lt	Miestą padengė jau minėtas balto sniego sluoksnis ir jau nebebuvo taip baisu. 

pl	Historia stała się naszym udziałem. Wyjścia na demonstracje należały do popołudniowego programu zajęć, jak odwiedziny w cukierni czy kupowanie gazet. 
lt	Laikmetis mus įtraukė ir popietę vaikščioti į demonstracijas tapo taip pat įprasta kaip užeiti į saldumynų parduotuvę ar nusipirkti laikraštį. 

pl	Po powrocie ze szkoły i wypiciu kakao, szło się manifestować. 
lt	Grįžus iš mokyklos ir išgėrus kakavos eidavome į demonstraciją. 

pl	Z demonstracji pamiętam chyba to, co każdy. 
lt	Iš demonstracijų pamenu tai, ką tikriausiai pamena kiekvienas. 

pl	Plac Słowackiego Powstania Narodowego (tego Słowackiego Powstania Narodowego, przed którym mój dziewięcioletni ojciec uciekał do Rajca) był pełen ludzi. 
lt	Slovakijos tautinio sąjūdžio aikštė (to paties, nuo kurio mano devynmetis tėvas bėgo į Rajecą) buvo pilna žmonių. 

pl	Milan Kňažko swoim słynnym głębokim głosem wzywał wszystkich „by utworzyli korytarz”, wezwanie to na Słowacji stało się hasłem Aksamitnej Rewolucji. 
lt	Milanas Kniažko savo legendiniu giliu balsu kvietė susigrūdusius žmones „padaryti koridorių“ – frazė, tapusi savotišku Aksominės revoliucijos Slovakijoje šaukiniu. 

pl	Ludzie dzwonili kluczami i śpiewali wspólnie z Ivanem Hoffmannem, że „obiecywaliśmy sobie miłość” oraz „mówić tylko prawdę”. 
lt	Žmonės barškino raktais ir dainavo drauge su Ivanu Hoffmannu: „prisiekėme meilę“ ir „sakyti vien tik tiesą“. 

pl	Pieśń, która została jej hymnem. 
lt	Daina, tapusi revoliucijos himnu. 

pl	Studenci, do których jeszcze nie należałam, tworzyli w mieście żywy łańcuch. Ja, jak każdy, nosiłam trójkolorową wstążkę i zdjęcie Václava Havla. 
lt	Studentai – jų gretoms tuomet dar nepriklausiau – miestą apjuosė gyva grandine, o aš, kaip ir visi, turėjau trispalvę ir ženklelį su Vaclavo Havelo atvaizdu. 

pl	A śnieg padał nieustannie. 
lt	Ir vis snigo. 

pl	W szkole, my siódmoklasiści, którym w okresie dojrzewania bardzo się to spodobało, odmówiliśmy nazywania „pań nauczycielek” „towarzyszkami”. Często jednak się jeszcze myliliśmy i same „towarzyszki” musiały nas czasem upominać, że już nie są „towarzyszkami”, ale „paniami”. 
lt	Mokykloje mes, septintokai, jau pradėję paaugliškai maištauti, „tamstas mokytojus“ atsisakėme vadinti „draugais mokytojais“, nors dar dažnokai suklysdavome ir patys „draugai“ turėdavo mums priminti, jog jie – nebe „draugai“, o „tamstos“. 

pl	Z mieszanką satysfakcji i żalu wspominam nauczycielki (panie i towarzyszki) rosyjskiego. 
lt	Su pasididžiavimu ir liūdesiu prisimenu rusų kalbos mokytojus (tiek tamstas, tiek draugus). 

pl	Pamiętam jak spokorniały. 
lt	Pamenu, kaip aprimo. 

pl	Mimo iż nas, nieposłusznych uczniów, którzy czasem naprawdę byli nie do wytrzymania, jeszcze na krótko przed tym z jawną złośliwością upominały, abyśmy ten rosyjski, na Boga, (który jeszcze nie istniał) traktowali poważnie, ponieważ pewnego dnia będziemy z niego zdawać maturę. 
lt	Dar pamenu, kaip mums, nepaklusniems mokiniams, tiems, kuriems rimtai grėsė skolos, dar visai neseniai su tam tikra piktdžiuga primindavo, jog, dėl Dievo (kuris tuomet dar neegzistavo) meilės, rimtai žiūrėtume į dalyką, nes vieną dieną turėsime laikyti baigiamąjį rusų kalbos egzaminą. 

pl	Tym nas trzymały w garści. 
lt	Taip mus laikė prispaudę po padu. 

pl	Mimo iż matura była tak odległa jak listopadowy śnieg w tę letnią niedzielę na bratysławskim zamku, była nieunikniona jak dojrzałość. 
lt	Nors baigiamieji egzaminai, kaip ir apsnigtas lapkritis tą vasaros sekmadienį ant Bratislavos pilies, atrodė dar be galo tolimi, vis dėlto jie neišvengiamai turėjo ateiti. 

pl	Krótko po tym niedorzecznie głośno i bezczelnie ogłosiliśmy wystraszonym nauczycielkom rosyjskiego stojącym żałośnie przed katedrą, że my języka rosyjskiego uczyć się nie będziemy. 
lt	Visai netrukus mes paaugliškai balsu ir nemandagiai pareiškėme, kad rusų kalbos nebesimokysime, o persigandusios rusistės su vadovybe pradėjo bendrauti itin nuolankiai. 

pl	Na konferencji jednak zadecydowano, że w siódmej klasie nie opłaca się już zaczynać nauki języka niemieckiego (dopiero dziś rozumiem, że mogło chodzić również o to, by nie odbierać tym nauczycielkom pracy), ale z lekcji rosyjskiego zrobiły się śmieszne lekcje nicnierobienia. 
lt	Vieno susirinkimo metu buvo nuspręsta, jog septintoje klasėje jau neverta pradėti mokytis vokiečių kalbą (kaip suprantu šiandien, įtakos galbūt turėjo ir mokytojų kolektyvo nenoras palikti koleges be darbo), tad rusų kalbos pamokos tapo juokingomis nieko neveikimo atkarpomis. 

pl	Oprócz zajęć z pewną panią nauczycielką (rzeczywiście panią), która znana była z tego, że podobno była baletnicą i pozowała do jednej z rzeźb na bratysławskim Slavinie, na pomniku postawionym poległym żołnierzom sowieckim. 
lt	Išskyrus vieną tamstą mokytoją (iš ties tamstą), kuri buvo garsi tuo, jog kadaise lyg ir buvo balerina, o viena iš skulptūrų ant Slavino memorialo žuvusiems sovietų kariams buvo sukurta pagal jos atvaizdą (tuomet skulptūras dar galima buvo atpažinti). 

pl	Owa pani nauczycielka na lekcjach rosyjskiego opowiadała nam później historie powstawania wierszy Puszkina. 
lt	Ši mokytoja kiek vėliau per rusų kalbos pamokas, nors ir slovakiškai, pasakojo apie Puškino eiles. 

pl	I choć na moich trzynastoletnich kolegach z klasy nie zrobiło to wrażenia, mnie zachwyciło. 
lt	Nors manau, kad vos trylikos sulaukusiems klasiokams į tai buvo numoti ranka, mane ji sužavėjo. 

pl	I podobnie jak nas troje na bratysławskim zamku, widzę dziś we wspomnieniach bardziej jak namalowanych na płótnie niż rzeczywistych, tak ją pamiętam przede wszystkim jako rzeźbę z rękoma podniesionymi w rewolucyjnym geście i powiewającymi włosami, stojącą obok rosłego kamiennego żołnierza. Za tego Puszkina jestem jej jednak wdzięczna do dziś. 
lt	Ir nors, lygiai kaip mus tris, stovinčius prie Bratislavos pilies, matau tarsi nutapytus drobėje, mokytoją prisimenu veikiau kaip statulą, revoliucingai iškėlusią rankas ir plevėsuojančiais plaukais stovinčią šalia augaloto akmeninio kareivio, už tą Puškiną (rusišką ar ne rusišką – mat jį velnias) esu lig šiol dėkinga. 

pl	Wspominać osiemdziesiąty dziewiąty to tak, jakby zobaczyć po raz pierwszy Statuę Wolności. 
lt	Prisiminti 89-uosius – tai tas pats, kaip pamatyti Laisvės statulą. 

pl	Człowiek widział ją już tyle razy na fotografiach w kalendarzach, i w niezliczonych amerykańskich filmach, że przy pierwszym spojrzeniu na „żywą” Statuę sam nie wie, czy jest to naprawdę ona. 
lt	Žmogus, nors regi ją vos pirmą kartą, nuotraukose, kalendoriuose ir nesuskaičiuojamoje daugybėje amerikietiškų filmų matė tiek kartų, jog pirmąsyk gyvai išvydęs Laisvės statulą suabejoja, ar ji iš tiesų tikra. 

pl	Podobnie i ja dziś już nie jestem pewna, co tak naprawdę przeżyłam, a co tylko widziałam dziesiątki razy na fotografiach i krótkich filmach na youtube. 
lt	Taip ir aš: šiandien jau nebežinau, ar iš tikrųjų išgyvenau tai, ką vėliau daugybę sykių mačiau fotografijose ir trumpučiuose Youtube filmukuose. 

pl	Na przykład tego słynnego czeskiego policjanta, który siedemnastego listopada bił pałką uczestników praskiej studenckiej demonstracji, a potem przez długie lata pojawiał się w czołówce głównych wiadomości wieczornych. 
lt	Kaip tą garsųjį čekų policininką, lapkričio 17 d. lazda talžiusį Prahos sudentų demonstracijos dalyvius, o po to daugeliui metų atsidūrusį įžanginiame vakaro žinių vaizdo klipe. 

pl	Na pewno jednak byłam przy tym, jak wraz z ojcem, ramię w ramię, biegliśmy na jedną z pierwszych bratysławskich demonstracji – wtedy jeszcze nie na placu Słowackiego Powstania Narodowego, gdzie manifestanci przeszli dopiero później, ale przed budynkiem Teatru Narodowego. 
lt	Tačiau tikrai pamenu, kaip mudu su tėvu susikibę rankomis bėgome į vieną pirmųjų Bratislavos demonstracijų, tuomet dar vykusią ne Slovakijos tautinio sąjūdžio aikštėje, kur susirinkimai persikėlė kiek vėliau, o priešais Nacionalinį dramos teatrą. 

pl	A ja dwunastolatka pytałam ojca, czy ci demonstranci chcą by u nas było tak jak w Austrii. 
lt	Dvylikametė tėvo klausdavau, ar tie demonstrantai nori, kad pas mus būtų taip, kaip Austrijoje? 

pl	A ojciec, powściągliwy i sceptyczny, odpowiedział mi, że może nie tak całkiem jak w Austrii, ale jeśli by nam się teraz udało, to moglibyśmy czasem pojechać na wycieczkę do Wiednia. 
lt	O tėvas, nepataisomas pesimistas ir skeptikas, atsakydavo, kad gal ne visai taip, kaip Austrijoje, tačiau jei viskas pavyktų, galėtume bent retsykiais nuvažiuoti apžiūrėti tos Vienos. 

pl	Nikt by wtedy nie pomyślał, że za osiem lat pojadę tam na studia. 
lt	Kas būtų galėjęs pagalvoti, kad prabėgus aštuoneriems metams būtent ten pradėsiu studijuoti? 

pl	Wtedy przecież nawet matura bez obowiązkowego rosyjskiego była jeszcze nierealna. 
lt	Juk ir baigiamieji egzaminai be rusų kalbos tuomet atrodė neįsivaizduojami. 

pl	Wspominać tak można jeszcze długo, w nieskończoność. 
lt	Prisiminti galima dar visą begalę dalykų. 

pl	Mimo iż przedział, o którym opowiadam, jest niezbyt długi, a ja we wspominaniu jestem jedynie początkująca, wspomnienia można rozdrabniać w nieskończoność. 
lt	Nors atkarpa, kurią prisimenu, šiandien dar tėra trumputė, o aš prisiminimų srityje tesu naujokė, prisiminimus galima išskaidyti į be galo mažas dalelytes. 

pl	Tak jak Achillesa nie dogoni żółw, tak i ja nie jestem w stanie wszystkiego „dowspominać”. 
lt	Lygiai kaip Achilo niekada neaplenks vėžlys, visko iki galo negaliu prisiminti ir aš. 

pl	Muszę jednak opowiedzieć jeszcze o pewnej starej bratysławskiej księgarni Artfórum, która powstała krótko po pierwszych dniach listopada. Wchodziło się do niej obdrapanym wejściem zaraz obok sklepu spożywczego Teta. 
lt	Tačiau privalau pamėginti prisiminti pirmąjį Bratislavos knygyną „Artfórum“, įkurtą dar pirmosiomis lapkričio suirutės dienomis – tuomet dar apgriuvusiame tarpduryje šalia maisto prekių krautuvės „Teta“. 

pl	W księgarni hodowano w klatce wielką szarą papugę, która trochę nawet potrafiła mówić. 
lt	Įeiti į jį reikėdavo apšnerkštais skersgatvio laiptais. 

pl	Kiedy skończyły się już demonstracje, ponieważ ludzie mieli (dziś już wiemy, że naiwne) przekonanie, że demonstracjami zdobyli już wszystko czego potrzebowali, zaczęliśmy z ojcem zamiast na demonstracje chodzić do tej starej księgarni. 
lt	Knygyne esančiame narvelyje buvo didžiulė pilka papūga, mokėjusi šiek tiek šnekėti. Ir kai demonstracijos baigėsi, nes žmonės nujautė (šiandien jau žinome – naiviai), jog išsireikalavo visko, ko norėjo, vietoj demonstracijų su tėvu pradėjome vaikščioti į šį knygyną. 

pl	Pojawiały się tam wydawane na szybko książki w obwolutach z niskiej jakości skserowanymi fotografiami, zszyte często jedynie zwykłym zszywaczem biurowym. 
lt	Pasirodydavo ten paskubomis išleistos knygos, įvilktos prasto popieriaus aplankan, su nekokybiškomis, šviestomis nuotraukomis, surištos paprasčiausia kanceliarine vielasiūle. 

pl	Miałam to szczęście, że okres Rewolucji nadszedł w momencie, kiedy zupełnie naturalnie w wieku dwunastu lat, szukałam jeszcze swojego miejsca na ziemi. 
lt	Džiaugiuosi, jog revoliucinis laikmetis mane užgriuvo tuomet, kai instinktyviai, būdama dvylikos, ieškojau savo vietos po saule. 

pl	A księgarnia Artfórum zaprowadziła mnie i ojca, z którym wspólnie ją odwiedzałam, do świata, który od tego czasu, już dwanaście lat, nazywam swoim. 
lt	Knygynas „Artfórum“ man ir tėčiui, su kuriuo drauge ten lankydavomės, atvėrė pasaulį, kurį nuo to laiko, jau dvidešimt metų, vadinu savuoju pasauliu. 

pl	Podobnie i ta pani nauczycielka, która nam zamiast czytania artykułów o obozie pionierów Artek opowiadała na nagle niepotrzebnych lekcjach rosyjskiego o Puszkinie. 
lt	Panašiai, kaip ta mokytoja, kuri, užuot beprasmiškai lekiančiose rusų kalbos pamokose skaičiusi straipsnius apie pionierių stovyklą „Artek“, pasakojo mums apie Puškiną. 

pl	Gdyby tego wszystkiego nie było, ojca, tych opowiadań o Puszkinie i tej księgarni byłabym dziś pewnie zupełnie kimś innym. 
lt	Jei ne tėvas, tos istorijos apie Puškiną ir tas knygynas – jei ne visa tai, šiandien būčiau kuo nors visiškai kitu. 

pl	I obok tych drobiazgów należących do świata moich prywatnych wspomnień, które będę pewnego razu, jeśli Pan Bóg (który już istnieje) pozwoli, opowiadać swoim dzieciom i wnukom, znajdują się te wydarzenia z Listopada, które całkowicie świadomie publicznie wspominam. 
lt	Ir po šiais menkniekiais, priklausančiais mano asmeninių prisiminimų pasauliui, kurį kada nors, jei Dievas (kuris dabar jau egzistuoja) duos, atversiu savo vaikams ir anūkams, slypi to lapkričio įvykiai, kuriuos čia pabandžiau visiškai viešai prisiminti. 

pl	Z wdzięcznością, że mogłam ich doświadczyć. 
lt	Ir ačiū Dievui, kad galėjau juos išgyventi. 

pl	Przekład: Monika Kalinowska 
lt	Iš slovakų kalbos vertė Andrius Jevsejevas 