[Referat na IV Walnym Zjeździe ZASP]
Miło jest być gospodarzem domu, w którym luminarze społeczeństwa, nie wątpię, że szczerze, składają powinszowania. Miło jest być uczestnikiem domu, który na to powinszowanie zasługuje, ale pomimo całej gościnności, niezawodnie przyjemnie być w momencie, kiedy goście się rozejdą i gospodarze zostają sami. Otóż dobrze jest, że w takiej właśnie chwili pozwolono mi, na rozkaz Zarządu Głównego, być referentem sprawy, która właściwie ani referowania, ani popierania nie potrzebuje.
Życie wali ogromnym tempem, wszystko, co za tym życiem nie podąża, wszystko, co się cofa, musi być wyrzucone poza nawias. Kiedy przed kilkoma laty powstał Związek, to zapisywanie faktów i ludzi, którzy by się do tego przyczynili, byłoby tylko kronikarstwem, bo powstawał on samorzutnie, w momencie, kiedy wszystkie organizacje powstawały w narodzie. Dziś możemy z pewnego punktu widzenia spoglądać wstecz na to, co było; możemy, i mamy obowiązek, wejrzeć nie tylko w to, co było, ale w to, co koniecznie być musi.
Przede wszystkim interesowała nas w momencie tworzenia Związku sprawa powszechności, to znaczy, czy wszyscy będą chcieli być uczestnikami. W danym momencie sprawa wygląda tak, że nie ma ani jednego aktora na ziemi polskiej, który by nie należał do naszej organizacji. Możemy powiedzieć, że przymus organizacyjny jest zbyteczny, ponieważ wszyscy jesteśmy wewnątrz domu.
Druga sprawa, jaka wynika z referatu kol. Jastrzębca, oraz z całej działalności Zarządu, a którą nawet nie wtajemniczony może stwierdzić – to jest pewność, że wewnątrz Związku jest kapitalny ład, że gospodarka Zarządu jest oparta na organizacyjnie mocnych i dobrze dostosowanych podstawach. Chodziłoby o podniesienie drugiego, właściwie chronologicznie drugiego, bo pod względem organizacyjnym i ważności, właściwie pierwszego hasła, dla zrealizowania którego powstała nasza organizacja – hasła podniesienia poziomu artystycznego teatru. Jeżeli Związek ograniczy się tylko do zorganizowania nas wewnątrz dla potrzeb doczesnych, to nie spełni w całości swych zadań, lecz rozpocznie okres cofania się. Dlatego trzeba koniecznie, aby Koledzy poparli usiłowania Zarządu Głównego, które w formie konkretnego projektu będą wniesione na obrady plenum i komisji, mianowicie w kierunku pomyślenia o tym, aby Związek rozszerzył swoje agendy i swoje atrybucje, i objął kontrolę, inicjatywę, i wykonanie wszystkiego, co się nazywa artystyczną stroną naszego życia.
Uważając za zupełnie zbyteczne przekonywanie o potrzebie i konieczności tego, chciałbym zwrócić uwagę na pewne niebezpieczeństwa, które sprawie grożą, a które nie tylko mogą, ale muszą być pokonane, które, nie wątpię ani na chwilę – pokonane będą.
Poza sprawą samej organizacji, to znaczy trzymania w pewnych organizacyjnych klubach swoich uczestników, Związek będzie się musiał niejako rozszczepić na dwa, równolegle ze sobą idące, w doskonałym kontakcie i harmonii ze sobą działające, organizmy. Na czele Związku będą musieli stać równomiernie do siebie ustosunkowani ludzie, którzy by zajmowali się zarówno sprawami organizacyjnymi, jak i artystycznymi.
W jakiej formie będzie uchwalona ta druga część naszego Związku, tu nie chcę mówić, bo to poda konkretna propozycja naszego Zarządu. W takim razie Związek od chwili Zjazdu będzie musiał się podwoić, i w kierunku wydajności swoich twórczych prac, jak i zapotrzebowania większej ilości ludzi, którzy by mogli samą pracę podjąć i prowadzić. Niebezpieczeństwo jest dosyć poważne, bo każdy z Szanownych Kolegów, który próbował jakiejkolwiek roboty organizacyjnej w Polsce, wie, że jest niezmiernie trudną, a [brak] ludzi, którzy by łączyli w sobie potrzebne kwalifikacje, a jednocześnie rozporządzali potrzebnym czasem.
Większe jednak niebezpieczeństwo, które w moim przekonaniu jest nie tylko niebezpieczeństwem, ale pewną niezbędną formą rozwoju naszej organizacji, jeżeli potrafimy wziąć w swoje ręce inicjatywę w sprawach artystycznych, jeżeli potrafimy ją obecnie przeprowadzić – to niebezpieczeństwo postawienia pracy naszego Związku w stan czynnej walki z tym wszystkim, co by naszym zamierzeniom stawało w poprzek. W ten sposób Związek już musiał często wypowiadać otwartą walkę z rozmaitymi instytucjami i osobami, które może nie przez brak dobrej woli, ale wskutek ciasnego sposobu patrzenia, stawały w roli warchołów. Przy rozszerzeniu pracy Związku na sprawy artystyczne, pole do walki niepomiernie się rozszerzy. Chciałbym więc wsączyć w przekonania Kolegów, poczucie doniosłości tej walki. Uważam, że Związek każdy, a w szczególności nasz, będzie wtedy miał rumieniec zdrowia, gdy będzie zmachany prądem walki, oczywiście, jeżeli ta walka będzie zdrowa.
Dwa więc zadania nas czekają: rozszerzenie terenu walki i powołanie odpowiednich ludzi, bo że sprawa jest niezbędna, tego dowodzić nie trzeba.
Jeżeli Związek chce żyć i rozwijać się, musi już dziś, a nie później, rozpocząć nową formę życia, to znaczy musi dążyć do skonstruowania życia artystycznego, oraz ujęcia kierownictwa tym życiem w swoje ręce.
Niebezpieczeństwa, o których mówiłem, dadzą się niewątpliwie bez wysiłków i bez trudu, zwalczać i niezawodnie postawią nasz Związek na nowym gruncie, na którym po roku, czy po kilku latach działalności, będziemy mogli przyjmować powiększone reprezentacje wszystkich ciał państwowych i samorządowych z podwójnym zadowoleniem, z większą jeszcze radością. Trzeba tylko, aby istniał, by mógł mieć egzekutywę, aby znaleźli się nie tylko ludzie, którzy by tę robotę poprowadzili, którzy by umieli i chcieli umiejętnie walczyć, ale trzeba, żeby całe nasze grono miało poczucie solidarnej łączności i obowiązkowości dla zarządzeń tego nowego ciała – Naczelnej Rady Artystycznej.
Projekt, który będzie Kolegom przedłożony, ujmie egzekutywę tego ciała w moim pojęciu, nie dość ścisłą nomenklaturą, mianowicie nazywa ją „przymusem artystycznym”. Te wyrazy wywołały już pewne nieporozumienia i wątpliwości. Chciałbym je rozwiać. Rzeczywiście, wyrazy te brzmią trochę paradoksalnie, bo w sprawach artystycznych trudno wyobrazić sobie przymus. Nie można zmusić tęgiego artystę, aby napisał na zamówienie dramat, nie można zmusić tęgiego malarza, aby namalował na obstalunek obraz.
Mam wrażenie jednak, że nie trzeba się lękać tego wyrazu: „przymus artystyczny”. Należy go rozumieć podobnie, jak przymus organizacyjny, to znaczy, nie tylko przymus należenia do organizacji i płacenia składek, ale poczucie odpowiedzialności artystycznej, która jest zupełnie równoległa z poczuciem organizacyjnej odpowiedzialności honorowej, to znaczy poczucie artystów, którymi kieruje pewna grupa  ludzi wybranych przez samych uczestników, a więc obdarzonych ich zaufaniem. Nie chcę tu przytaczać przykładów, ale rozumiem przez to, że wszyscy uczestnicy Związku będą mieli obowiązek solidarności i konieczności, czyli przymusu – choć sam wyraz „przymus” jest dosyć tępy – ale poczucia odpowiedzialności solidarnej wobec Związku, nie tylko w oczach doczesnych, administracyjnych i ściśle organizacyjny i li, o więc połączonych z mniejszymi lub większymi wygodami, ale i w szeroko pojętych sprawach natury artystycznej.
Możemy dziś z zadowoleniem powiedzieć, że jesteśmy organizacją ustaloną, opartą na zdrowych podstawach organizacyjnych i materialny. Jesteśmy dobrym organizmem i dobrym Związkiem zawodowym. ale tego za mało, i jeżeli nie chcemy pozostać tylko na tym stanowisku, które by nas mogło przyrównać co najmniej do Związku domu ów domowych, jeżeli chcemy wykonać naczelne hasło naszej organizacji, to musimy się postarać, abyśmy będąc dobrze zorganizowanymi aktorami, stali się zarówno obywatelami jak i artystami.
O uwzględnienie tego w obradach, i o silne poparcie wszystkich i członków naszego Związku w tym dniu, kiedy się niejako rozrasta nasz Organizacja wszerz i w głąb, gorąco i serdecznie proszę.

1922