Teatr bez widzów
Nie należy mówić o rzeczach ogólnie wiadomych. Teatr, i w związku z powszechnym kryzysem gospodarczo-finansowym całego świata powojennego, i z kompletnym zastojem, czy anemią w dziedzinie sztuki, a może nawet życia duchowego ogółu – teatr dogorywa. Consilium nad konającym pacjentem sprawują powołani i domorośli lekarze, i znachorzy, choć naprawdę bardzo tylko mała cząstka społeczeństwa interesuje się losem chorego i przebiegiem choroby. Pacjent, jeszcze wczoraj, jeszcze za czasów, kiedy w pełni zdrowia, z kwitnącym rumieńcem na policzkach żył wśród nas, niewiele interesował ogół, jako osoba, jako „ja”, a teraz nagle stracił całe zaciekawienie się nim społeczeństwa i czynników miarodajnych. Rodzina otrzymuje kondolencje oficjalne, zdawkowe – ogół lekceważąco kiwa głową i już układa nekrolog, a zatroskani domownicy, których bieg życia bezpośrednio z egzystencją chorego jest związany, tracą głowę i spoglądają bezradnie na ogół, na prasę, krytykę, odpowiedzialnych sterników nawy, gdzie duch polski „swoje ma siedlisko”. Specjaliści radzą i w dwóch kierunkach analityczną diagnozę prowadzą – jedna szuka przyczyn i ogniska choroby, druga mówi o środkach zaradczych, o leczeniu.
Jako domorosły, nie patentowany znachor i jako jeden z wielu zatroskanych o stan zdrowia pana naszego domowników, chcę w tej sprawie słów kilka powiedzieć. Zdaniem moim stan chorego jest groźny, może nawet groźniejszy, niż się nam to wydaje, ale w żadnym razie nie beznadziejny. I osobiście ręczyć mogę, że chory nie umrze – w najgorszym razie popadnie w stan długiego, przewlekłego letargu, ale żyć będzie z pewnością. Teatr, jako najpopularniejsza i najzdrowsza forma sztuki kolektywnej, ma tyle żywotności i sił żywiołu, że staje się substancją wprost niezniszczalną – w całym tego słowa znaczeniu wieczną – tak, jak wiecznym i niezniszczalnym jest duch.
Teatr umiera z chwilą, kiedy mu odejmiemy oficjalnego producenta-aktora i oficjalnego konsumenta-widza.
Ogólnikiem jest fakt, że widzów na sali zabrakło.
Inteligencja nie jest w stanie płacić tych sum, które, opierając się na bardzo zresztą oportunistycznych i różowych kalkulacjach, muszą wyznaczać przedsiębiorstwa. Nowobogaccy pragną bezmyślnej rozrywki i usiłują nagiąć teatr do poziomu zbytkownego bezsensu – na snobach opierać się nie można... i sala widzów świeci pustką. Trzeba wyszukać środków dla jej zapełnienia.
Teatr, a w nim publiczność, muszą być odbiciem tego obrazu, jaki daje pełnia życia narodowego i stosownie do ewolucji, czy rewolucji, reakcji, czy postępu w społeczeństwie – zmieniają swój wyraz i barwę.
Reprezentacja narodowa – sejm i senat, ich skład i charakter, stanowić powinny najlogiczniejsze wskaźniki w poszukiwaniach publiczności dla teatru. Bo cokolwiek by się mówiło o brakach w nowej ordynacji wyborczej, jakiekolwiek byłyby z tej racji błędy i fałsze, to jednak jest ona jedyną, mniej lub więcej zdrową, i logiczną, tablicą informacyjną, dokładnie mówiącą o ustosunkowaniu ilościowym i jakościowym tych odłamów, warstw i klas narodu, które, mając pewien skończony wyraz indywidualny, wychodzą na powierzchnię życia państwowego i na jego ukształtowanie, i bieg, wpływ swój wywierają. W fakcie, że nasze ciała reprezentacyjne najliczniej obesłane są przez wieś tkwi coś więcej, niż procentowa jedynie supremacja ludności wiejskiej nad miastem. Tkwi czynnik społeczno-psychologiczny, stanowiący tajemnicę prawa wiecznej ewolucji, na której wspiera się wszechświat. Chłop polski, który niejednokrotnie już w historii naszej do głosu przychodził i decydował o losach wielu spraw – powołany został przez konstytucję w momencie, gdy szlachta rolę swą dawno wypełniła, a chwila odsunęła inteligencję od decydującego stanowiska – do oficjalnego nadania barwy naszemu życiu narodowemu. Fakt dwukrotnego powołania do steru państwa chłopa polskiego nie jest czczym przypadkiem i wynikiem tylko kupieckiej kalkulacji partyjnej – jest niezawodnie logicznym usymbolizowaniem tej zdrowej siły, tej twórczej potęgi, jaką wieś reprezentuje, i musi mieć daleko idące konsekwencje w ukształtowaniu się i rozlokowaniu, wpływów i kierunków, jakie na życie nasze ma, i z dniem każdym mieć będzie, coraz widoczniej, polska wieś i chłop polski.
Oczy poszukiwaczy publiczności teatralnej powinny by się, zdaniem moim, zwrócić na wieś, gdzie znajdą wyciągnięte ręce, pełne kieszenie i dojrzewającą z godziny na godzinę potrzebę teatru. Publiczność przyjdzie ze wsi – teatr z miast wywędruje na wieś.
Po pierwszej fazie – fazie zaspokojenia (częściowo przynajmniej) „głodu ziemi”, po okresie zdobycia zabezpieczenia jutra i osiągnięcia względnego, albo bardzo istotnego dobrobytu – wieś wchodzi w okres „głodu kultury”. Cokolwiek trzeba by powiedzieć o roli szlachty i duchowieństwa w sprawie oświaty wśród ludu wiejskiego, jakkolwiek głęboko wsączyły jad marazmu i ogłupiającej tępoty usiłowania zaborców naszych; ilekolwiek zmaterializowanego sobkostwa i chytrej, krótkowzrocznej polityki egoizmu dałoby się wyłuskać z duszy kmiecia naszego – to jednak nie da się zaprzeczyć, że, mimo wszystko, tkwi w zalążku jego psyche poczucie piękna i, do tego piękna, żywiołowa, choć całkiem może nieuświadomiona, a częstokroć spaczona tęsknota. I jeżeli w tym względzie porównamy, w płaszczyźnie estetyki, dorobek zorganizowanego planowo, świadomie wychowywanego i pedagogicznie kultywowanego, proletariatu robotniczego z gromadą wiejską, luzem puszczoną i instynktem jedynie kierowaną – to przewaga widoczna leży po stronie wsi. W architekturze, w zdobnictwie, w strojach, obrzędach chłopa polskiego leży cały ogrom poczucia piękna, które ma swój konkretny wyraz i stanowi nieraz punkt wyjścia dla twórczych koncepcji artystów – inteligentów, podczas gdy proletariat robotniczy nie umiał dać żadnego ujęcia swoich odczuć estetycznych, stanowiących to, co nazywamy „stylem”.
Najbardziej na czoło wysuniętą placówką w pochodzie „głodu kultury” jest „głód wrażeń”, a w samej szpicy tego głodu idzie teatr – najdostępniejsza i najpopularniejsza forma oddziaływania na wyobraźnię mas, do piękna idących.

1923