Święto teatralne w Moskwie
Moskwa, Rosja, Europa i cały świat kulturalny obchodził 27 października święto teatru – trzydziestą rocznicę powstania artystycznego akademickiego teatru moskiewskiego – powszechnie zwanego teatrem Stanisławskiego.
O tym, czym jest rezultat tej trzydziestoletniej twórczej kampanii, jak silne jest promieniowanie tego laboratorium i jakie znaczenie dla rozwoju sztuki teatru miały i mieć będą po wsze czasy, rezultaty poszukiwań i metody pracy Stanisławskiego – napisano już całe tomy. Dzisiaj jest faktem powszechnie stwierdzonym, że nie tylko w ostatnich trzydziestu latach w szczególności, ale w ogóle w etapach rozwojowych teatru nowoczesnego indywidualność Stanisławskiego i to, co on prezentuje – stanowi kamień węgielny, fundamentalny zrąb, na którym wspiera się całkowicie „dzisiaj” i, w znacznej mierze „jutro” teatru.
W ogólnym ujęciu można by powiedzieć, że walory te dadzą się ująć w następującą formułę. Zbiorowość pracy, pełnia odpowiedzialności jednostki za całość widowiska, głębia prawdy i uczciwości artystycznej, całkowite ofiarowanie własnej duszy i świętość sprawy. Stanisławski wypełnił w ciągu trzydziestu lat swoje wielkie zadanie do ostatka i, jak każdy prawdziwy twórca, idzie wciąż dalej i dalej, nie ustając w pochodzie swym nawet przy radykalnej zmianie nie tylko pojęć, form życia, ustosunkować politycznych, lecz nawet psychiki zbiorowej i własnej. Postawiony w nowe otoczenie, wśród nowych warunków, w nowej atmosferze życia, ogarnięty rewolucją, Stanisławski i jego dzieło nie umierają, nie kładą się do trumny z laurem u czoła i najpiękniejszą kartą w historii kultury – ale zaczynają życie na nowo od początku, przystosowując się do chwili; żmudnie, mozolnie i boleśnie naginają się do wymogów dnia dzisiejszego i kontynuują swoją gigantyczną, świadomą i przebogatą w owoce, wielką pracę artystyczną.
Trzydziestoletni jubileusz teatru Stanisławskiego był wielką, wszechświatową manifestacją, która daleko wybiegła poza oficjalne ramy programowej uroczystości sowieckiej, przerosła i rozlała się szeroką, wezbraną falą ponad polityczny punkt widzenia i ponad skrupulatnie, celowo i z najwyższą czujnością przestrzeganą programowość i „rządowość” wszystkiego, co się i wewnątrz, i na zewnątrz w życiu sowieckim dzieje. Od widowni począwszy, aż do szeregu bardzo „nierewolucyjnych” adresów i przemówień – wszystko świadczyło, że jednostronny utylitaryzm polityki rządowej nie zdołał przeniknąć na scenę teatru Stanisławskiego i zabarwić tej wielkiej, imponującej manifestacji swoją etykietą sowiecką. W odróżnieniu od innych sal teatralnych (a jest ich na terenie Moskwy, ni mniej, ni więcej, tylko 231), gdzie przeważa typ nowo wprowadzonego widza: uświadomionego proletariusza, czy zorganizowanego inteligenta – olbrzymia sala teatru Stanisławskiego wypełniła się dosłownie ponad brzegi ludźmi „starej daty”. Poza oficjalnym światem, więc: dostojnicy sowieccy, korpus dyplomatyczny etc. – cała Moskwa, zarówno stara, jak i dzisiejsza. Szereg starych jegomościów w zaniedbanych, niemodnych anglezach, sporo staroświeckich fraków, wiele wybladłych, mrużących od blasku kinkietów odzwyczajone od światła oczy, niedobitków przedwojennej inteligencji („niedoriezannaja burżuazja”, jak się sami nazywają), stare znakomitości ze świata nauki i sztuki, zdraśnięte zębem czasu niedobitki dawnej plejady znakomitości aktorskich i garstka cudzoziemców: Ameryka Południowa, Francja (p. Vildrac, autor granego przed czterema laty w Teatrze Małym Okrętu do Kanady), Estonia, Holandia, Jugosławia, Litwa, Łotwa, Niemcy (ordynarne demagogiczno-wiecowe przemówienie, które nawet na twarzach jubilatów wywołało przykre zdziwienie!), Norwegia i Polska, oraz szereg reprezentacji inorodców sowieckich: Tatarzy, Kałmuki, Ormianie, Gruzini etc. Dyplomacja w lśniących mundurach, albo frakach, z paniami w balowych toaletach, niemodne surduty, krótkopołe żakieciki – przeważa jednak codzienna marynarka, niekiedy nawet jasna, nie brak i typowej „rubaszki”, i tylko my, cudzoziemcy, jak jeden mąż w lakierkach, śnieżnych gorsach i smokach. Nastrój o temperaturze tak wysokiej, że żadne porównanie z naszymi świętami i obchodami artystycznymi nie wytrzymują najlżejszego nawet porównania. Widownia wprost dyszy żarem entuzjazmu i uwielbienia, z oczu tryskają rakiety najwyższego podniecenia. Dość powiedzieć, że uroczystość (której początek wyznaczono na godzinę 6 wiecz.) zaczęła się faktycznie o godz. 7 m. 10, a skończyła się o godz. 1 m. 15 po północy. Jeżeli się doda, że najmniej piątą część trwania obchodu publiczność stała (manifestacje co chwila nieomal!), biła brawo z żywiołością przypominającą nasz, nieodżałowanej pamięci paradyz Rozmaitości, wywoływała swoich ulubieńców z całej duszy i całego gardła – to będziemy mieli pełne wrażenie tego uwielbienia, jakim cała Moskwa manifestowała swoje zrozumienie, docenianie i ukochanie Stanisławskiego i jego wielkiego dzieła.
Wśród niezliczonych delegacji (z górą sto) wzruszało zwłaszcza, niesłychanie głębokie i porywające, ukochanie mistrza przez licznych jego uczniów, którzy, rozsiani dzisiaj po całej Rosji, kontynuują w trzecim już pokoleniu wielkie dzieło swego nauczyciela, oraz skromniutko wyszeptane przez zgarbionego staruszka w znoszonej surducinie wyrazy „od starej Moskwy”.
Po zagajeniu akademii przez przewodniczącego p. Kogana, zabrał głos komisarz do spraw oświaty, Łunaczarski, który w godzinnym nieomal, świetnie skonstruowanym i kapitalnie wypowiedzianym, improwizowanym przemówieniu, zanalizował twórczy wysiłek Stanisławskiego i złożył hołd jego dziełu. Poza Ignacym Daszyńskim nie spotkałem luk fenomenalnego mówcy – zarówno treść, jak i forma, budziły najwyższe zainteresowanie i formalnie przykuwały uwagę słuchacza. Po krótkim przemówieniu kolegi Schillera (po francusku), z którego zwłaszcza ustęp, wyrażający Stanisławskiemu serdeczną wdzięczność tych polskich aktorów, którzy w czasie przymusowego pobytu w Moskwie, w okresie wielkiej wojny doznali niezwykle gościnnego przyjęcia i serdecznej uczynności jego – zrobił wielkie wrażenie na jubilacie, uroczy ten człowiek podszedł do nas i, gorąco ściskając nasze dłonie, powiedział w głębokim wzruszeniu: „dziękuję serdecznie moim przyjaciołom i najbliższym współpracownikom, Polakom!" Spośród z górą trzystu gratulacyjnych depesz odczytano kilkanaście zaledwie: od Maksyma Gorkiego, Gerharda Hauptmanna, Aleksandra Moissiego, Maxa Reinhardta, Mary Pickford, Charlie Chaplina i wielu innych znakomitości z obu półkul.
Nazajutrz, w niedzielę dn. 28 października odbyło się uroczyste otwarcie muzeum teatru Stanisławskiego, które wiernie i chronologicznie obrazuje całokształt działalności tego imponującego organizmu twórczego. Makiety, rekwizyty, szkice, fotosy, egzemplarze scenariuszy, pamiątkowe autografy, kostiumy i utensylia teatralne, zbierane z niezwykłą starannością i pieczołowitością w ciągu całych lat trzydziestu, dają kapitalny i bezpośredni materiał dla historii, i świadectwo dla przyszłych pokoleń.
W poniedziałek dn. 29 odbyło się istotne widowisko jubileuszowe, na którego niezwykle bogaty i obfity program złożyły się: 1) akt II Cara Fiodora Joannowicza Tołstoja z Moskwinem w roli cara; 2) akt II Hamleta z Kaczałowem; 3) dwie sceny z Braci Karamazow Dostojewskiego; 4) akt I z Trzech sióstr Czechowa i 5) ostatni akt najnowszej sztuki rewolucyjnej Iwanowa Pociąg pancerny. To wielkie, uroczyste przedstawienie retrospektywne zobrazowało całą nieomal trzydziestoletnią działalność, tak bogatą tu w rezultaty. Od Cara Fiodora, którym przed trzydziestu laty Stanisławski zaczął swoją pracę, poprzez Hamleta, Braci Karamazow, Czechowowskie Trzy siostry, aż po ostatnią nowość sezonu – rewolucyjny Pociąg pancerny. W ten sposób uwidoczniono wszystkie etapy i zwroty w programie i metodach pracy, i w skrócie, na przestrzeni pięciu godzin (i carska, i sowiecka Rosja znosi i lubi olbrzymio długie widowiska) pokazano nam całą gamę barw „Stanisławszczyzny”. Większą część ról (zwłaszcza głównych) wykonali dawni ich przedstawiciele. Czas jednak jest bezlitościwy – zwłaszcza niemiłosiernie obszedł się z niewiastami: i Knipper, i Lilina „zbabiały mocno”, zwłaszcza, że grały to samo, co przed trzydziestu laty. Lepiej pod tym względem prezentują się mężczyźni, a zwłaszcza Moskwin, który nie tylko nic nie stracił z dawnej tężyzny, ale przeciwnie, posunął się widocznie naprzód – jest w świetnej formie i porwał widownię, grając całą, przebogatą duszą (Car Fiodor i Sniegirew w Karamazowych). Gdyby można operować porównaniami, powiedziałbym – Jaracz w najlepszej kondycji do kwadratu. Dalej Kaczałow, ciężki już do słuchania w Hamlecie, ale wyborny baron Tuzenbach w Trzech siostrach, i niezwykle silny, plastyczny chłop – rewolucjonista Leonidów w Pociągu pancernym, jako Mitia w Karamazowych, oraz Stanisławski, pełen męskiego czaru, subtelności i głębokiej artystycznej prawdy, pułkownik Wierszynin w Trzech siostrach.
Widziałem ostatni raz teatr Stanisławskiego przed dwudziestu laty. Byłem oczarowany, porwany; zrozumiałem, że każdy rzetelny artysta teatru marzy i tęskni do chwili, w której danym mu będzie obcować bezpośrednio z tym zjawiskiem, jak każdy prawowierny mahometanin marzy o odwiedzeniu Mekki. Dziś przekonałem się, że istota sprawy nie uległa zmianie: jak dawniej, tak i dzisiaj artystyczny teatr moskiewski jest wiecznie żywym organizmem o najwyższym duchowo-twórczym napięciu, jest wiecznie młodym, mimo jubileuszu, entuzjastą, zabawionym w walce bojownikiem, marzycielem, filozofem i wyrobnikiem razem. Bo trudno byłoby zdecydować, co w tym bujnym organizmie jest istotniejsze, silniejsze, płodniejsze: jego estetyka, czy Jego etyka? Droga, którą kroczył przez cały okres swojej świetnej, dotychczasowej egzystencji ten teatr - to nie tylko droga wielkich zdobyczy artystycznych; to ta sama droga, po której szło społeczeństwo; teatr Stanisławskiego cierpiał wraz z nim, razem z nim przechodził zaraźliwe choroby, bolał jego męką, dręczył się jego zwątpieniem; nie oderwał się od rodzimej gleby, nie uciekł za granicę; przetrwał najcięższe dni walk i niepewności, i wyszedł na ten gościniec, na którym znalazło się z woli losu całe społeczeństwo. Trzydziestolecie zastało go w kwitnącym stanie i pełni sił; jak dawniej otacza po światowa sława; nie oddał żadnego ze swoich szańców – wciąż trwa na szczytach sztuki. Moskwa ma prawo szczycić się nim nie tylko, jako idealnym tworem artyzmu, ale jako wielką siłą społeczną. A i przyszłość zapowiada się świetnie. W awangardzie ma młodzież – ma tę „zmianę warty”, która, wychowywana w głębokim i istotnym pojmowaniu podstaw nauki, którą czerpie od „starych” – uważa się nie za pośredniego tylko obserwatora powstającej monumentalnej budowli, ale za faktyczną współpracownicę i odpowiedzialną uczestniczkę samego procesu budowania, rozumiejąc, że w tej trudnej, ofiarnej robocie, wykuwa się cały świat nowych, społecznych, a wraz z nimi i artystycznych form sztuki; sztuki, której danym jest wychować i wykształcić całe pokolenie „jutra”.
I oto zaczyna się nowa stronica historii teatru Stanisławskiego, może jeszcze ciekawsza i bogatsza od tej, która w dniu jubileuszu opowiedziała nam o dziejach trzydziestolecia, tak bardzo żywego i czynnego w ustawicznych poszukiwaniach i wspaniałych zdobyczach.

1928