Aktor i autor
[odpowiedź na ankietę „Sceny Polskiej”]
Rozróżniam trzy zasadnicze typy autorów dramatycznych. Jeden mówi wszystko i o wszystkim, co z jego sztuką ma związek; mówi nawet nie pytany, mówi wtedy, gdy wszystko jest proste i całkowicie zrozumiałe; przy tym zna tekst na pamięć i nie tylko zwraca uwagę na poszczególne wyrazy, ale gniewa się wyraźnie, gdy mu aktor wiążące zdania „a” na „i”, bez najmniejszego dla sensu i stylu uszczerbku, zamieni. To maniak – kolekcjoner, pilnujący, aby w jego gablotce wszystko leżało tak, jak on poukładał – on jest tylko po to i dlatego, aby tej systematycznej ścisłości dopilnować. Nieskazitelny tekst, niewolnicze przywiązanie i nienaruszalność akcentów logicznych, ścisłość w stonowaniu znaków pisarskich, słowem – dokładne i najbardziej obiektywne wygranie złożonego materiału. Ten typ podaje zazwyczaj najbardziej drobiazgowe informacje o dekoracjach, charakteryzacji i ubiorze aktorów – formalnie tworzy całkowity, i do najmniejszego detalu wypracowany, scenariusz reżyserski. Wszystko jest gotowe – aktor automat ma tylko tekst wypowiedzieć. Takim był ś.p. Michał Bałucki. Raz srodze został za swoją „ścisłość” ukarany. Ś.p. Pawlikowski upoważnił zespół swego teatru z reżyserem ś.p. Kamińskim na czele, do równie automatycznego i „ścisłego” wykonywania informacji autora w jednej z dość słabych sztuk Bałuckiego. Widowisko miało wszelkie cechy skandalu: aktor, wypijający szklankę wody na zasadzie informacji autora („wypija szklankę wody”), nosił w ręku szklankę do końca aktu, tłumacząc się, że brak w roli informacji „stawia szklankę na stole”. Złośliwość Pawlikowskiego kazała Bałuckiemu srodze odpokutować za jego „ścisłość”.
Drugi typ – nie mówi nic, a zapytany odpowiada, że to jest obojętne i całkowicie zależne od aktora. Takim był ś.p. Wyspiański. W najbardziej kłopotliwych momentach, przy wystawianiu Wesela, Wyzwolenia i Bolesława Śmiałego nie sposób było wydusić najbardziej prostej i lapidarnej wskazówki autora. Niżej podpisany, grając w premierze Bolesława rolę Śwista nie mógł uprosić autora o wyjaśnienie, jak chciałby tę postać na scenie widzieć; to samo z maskami w drugim akcie Wyzwolenia: kol. Kosiński nie mogąc ani od dyrekcji, ani od reżysera uzyskać wskazówki, jak się ma do swojej maski ucharakteryzować i ubrać, zwrócił się do ś.p. Wyspiańskiego z ironicznym zapytaniem „a może bym tak wyszedł w palcie, w kapeluszu i z laseczką, jak w tej chwili?” – „Doskonale, panie, jak w tej chwili”. I grał swoją maskę bez charakteryzacji, w palcie, w kapeluszu, i z laseczką, tak jak przyszedł z ulicy. Niesłychanie nieścisłe są głosy krytyki, ustalające pierwotną, oryginalną, i jakoby przez samego Wyspiańskiego autoryzowaną, formę scenariuszy reżyserskich jego sztuk. Mówi się i czyta często „sam Wyspiański tak chciał, sam to zrobił”. To wierutny fałsz. Nic nie odpowiadał, uśmiechał się pół ironicznie, a pół pobłażliwie, jakby mówił w duchu „róbcie co chcecie, i jak chcecie – moje dramaty są tak mocne, że i to wytrzymają!”. Bardzo tylko rzadko wdawał się z nami w dyskusję, i to raczej na tematy ogólnoteatralne, starannie unikając rozmów o własnych sztukach. Był tajemniczy – kazał się odgadywać, i to nas męczyło i niepokoiło ogromnie.
Wreszcie trzeci typ, pośredni – to autor skłonny do ścisłej współpracy z aktorem i reżyserem. Dopuszcza ich do samego źródła; czuwa tylko, aby mu nie skażono rysunku, nie wypaczono intencji, ale rad widzi, kiedy z inwencji aktora i reżysera ujawniają się nowe barwy, pełna linia i ciekawe oświetlenia. Autor, który właściwie nie skończył tworzenia w momencie napisania ostatniego wyrazu i postawienia ostatniej kropki, ale który raczej zaczyna dopiero tworzyć, dając swoim szyfrowanym znakom, swoim symbolicznym skrótom – pełną, żywą prawdę akcji, dając swemu szkicowi, choćby najdrobniejszemu – krew, ruch i życie na scenie. To rzetelny udziałowiec i odpowiedzialny szef zarazem tej spółki akcyjnej, która jedynie daje zdrowe ustosunkowanie się wszystkich czynników, powołanych do „współtworzenia” w następującej kolejności: autor, reżyser, dekorator i aktor.
Bałucki nie dawał prawie żadnej emocji, bo wszystko było zdecydowane przed zaczęciem roboty teatralnej; wymaga tylko sumienności, życzliwego obiektywizmu i całkowitego podporządkowania się swojej artystycznej, apodyktycznej woli właściciela.
Wyspiański przerażał odpowiedzialnością przeolbrzymiego ryzyka przy odcyfrowywaniu na własny koszt, najciemniejszych zagadnień swego najgłębszego mistycyzmu, i męczył świadomością, że ten geniusz jest tu, na miejscu – stoi obok, a nie chce męce swoich odtwórców pomagać – raczej jakby sycił się ich niezaradnością i zawstydzeniom, że stoją wobec ogromu niewiadomego, tajemniczego piękna, i rozumieją swoją rolę, jako rolę „odtwórczą” jedynie, muszą siłą faktu być „współtwórcami”.
Trzeci typ, pośredni – daje najżywszą emocję i najsilniejszą radość, ubezpieczając od zbytniego ryzyka, a nie krępując jednocześnie indywidualnego wypowiedzenia się artystycznego reżysera i aktora.
Trzeba stwierdzić, że wśród naszych autorów dramatycznych doby obecnej kolosalna większość stanowi mniej, lub bardziej wyraźny typ kategorii trzeciej, i zarówno aktor, jak i reżyser, z całą radością i z obopólną dla stron obu, a przede wszystkim dla samej sprawy, korzyścią, idzie mu na spotkanie i, zakasawszy rękawy, z pełnym oddaniem i zaufaniem zasiada do kochanej pracy.
Nie będę śladem autorów, których głosy w tej sprawie organ nasz zamieszczał, wymieniał długiej litanii nazwisk, którym coś w tym względzie zawdzięczam i pragnę podziękować – nie dlatego, że jeden z nich nazwisko moje wspomniał (jestem dość skromny, aby stwierdzić, że i ten jeden dziękuje mi niezasłużenie), ale dlatego, że skorzystałem bardzo wiele od nich wszystkich, i wszystkim winienem anonimową wdzięczność za to, że pozwalali mi, z mniejszym, czy większym rezultatem, dążyć do tworzenia rozumnej i celowej współpracy twórczej, że niejednokrotnie darzyli mnie swoim zaufaniem, a kilka razy nawet odkrywali przede mną swoje artystyczne wnętrze, i stawali oko w oko, jak równy z równym, w momencie czarownego, najcudowniejszego braterstwa na terenie sztuki, podnosząc do zaszczytnej godności pokornego bezgranicznie, i oddanego współtwórcy.

1929