DO HELENY ZELWEROWICZ-ORCHOŃ

Warszawa, dn. 5 V [19]51 r.
Drogie moje, ukochane dziecko!
Serdecznie dziękuję Ci za miły i obszerny liścik z wiadomościami, konisiami, jagnięciem i kotkiem. Równie gorąco dziękujemy Ci z Maryną za wspaniałą pakę z nierównie wspaniałymi prezentami. Natomiast jak ostry cierń wbił się w moje stare skołatane serce dołączony do owego listu oddzielny arkusik, przeznaczony dla Maryny. Mówisz w nim o „rozdzierającej prawdzie”, zapowiadasz „samobójstwo” i przepraszasz za chaos, jako skutek „stałego niepokoju”. Ten cierń krwawić [we] mnie będzie, aż do chwili, gdy otrzymam Twoje wyjaśnienia i gdy ustalimy, co jest „rozdzierającego”, jak wygląda istotna prawda i czy słusznie, i Ty i ja, musimy męczyć się w najstraszniejszym o siebie niepokoju.
Nie wiem co Ci o mnie piszą i mówią? wiem natomiast, że po istotnie ciężkim schorzeniu stale powracam, być może zbyt powoli, do normy i z całym poczuciem rozkoszy pracuję w teatrze, w Szkole, w Radio i społecznie. Właśnie za 9 dni tj. w niedzielę 13-go h.m. gram wielką, ukochaną rolę w Grzechu Żeromskiego. W kilka, czy w kilkanaście dni po premierze wyślę Ci recenzje i fotografie, które naocznie muszą Ci zaświadczyć jak wygląda owa rozdzierająca prawda” i czy rzeczywiście ciężko chory człowiek może mieć tyle siły, żywotności i energii.
Wiesz, że należę do ludzi, dla których praca, dawanie czegoś ze siebie, jest ni tylko koniecznością, ale i najwyższą rozkoszą. Po ciężkiej chorobie, jaką prze szedłem, mógłbym niezawodnie, jako szanowny emeryt karmić wróbelki, czytać Wieczory pod lipą, odżywiać się forsownie wedle wskazań lekarzy i znachorów, nic nie robić i tą drogą na uboczu od życia i społeczeństwa przedłużyć swoją wegetację o trzy, pięć, czy nawet dziesięć lat. Niestety, taka forma istnienia jest dla mnie nie do pomyślenia i za taką cenę w żadnym razie nie chcę i nie mogę przedłużyć jedzenia, trawienia, spania i oddychania ani o jedną minutę. Mam na pewno tyleż poczucia radości i przywiązania do życia, co i Ty, ale tak samo jak Ty, nie uznaję życia bez pracy, obowiązku i służenia ludziom. Wiem, że zawsze grzeszyłem i teraz grzeszę tym, że moi najbliżsi otrzymywali ze mnie może nawet mniej niż dalsi, ale już tego błędu ze siebie nie wykorzenię i z nim zamknę oczy.
Z drugiej znowu strony nie możemy oboje zapominać, że mam za sobą 73 lat i siedem miesięcy raczej ruchliwego, pracowitego życia, i że mój organizm jest już poważnie starty, co oczywiście każe mi rozsądnie myśleć o niezawodnie niedalekim już finale. Ale dojdę do mety, jeżeli tylko złośliwy los nie spłata mi figla, w postawie aktywnej, przy robocie, z gorącym sercem do życia, natury i ludzi, wrośnięty w społeczeństwo, dążący z nim razem do określonego, świadomego celu z wyraźnym przeświadczeniem, że moje życie miało jakiś sens, że coś dałem ze siebie i spełniłem swój obowiązek wędrownika, który przechodząc przez piękną dolinę życia dołożył swoją, choćby mało wartościową, cegiełkę do wspaniałego gmachu, którym jest ludzkie szczęście.
Ukochanie moje, jesteśmy tak bardzo ze sobą zrośnięci, że gdyby nawet nasze poglądy, wierzenia i dążenia miały krańcowo odmienne cele to i tak ta bezgraniczna miłość, która nas łączy, nic by ze swojej siły i świeżości, siły i gorąca utracić nie mogła. I dlatego możemy zawsze, jak to robię w tej chwili, mówić sobie w oczy najgłębsze tajemnice i najbardziej rozdzierające prawdy. Jedynie dystans — i niemożność mówienia sobie tego w oczy, a jedynie za pomocą relacji na papierze — utrudnia, komplikuje, a niekiedy nawet wypacza sens prawdy.
A teraz spróbuję przedstawić Ci normalny program mojego dnia: wstaję dość wcześnie (tak już jest od 39-go roku) o 6-tej — 6.30, myję się w wygodnej łazience, ubieram się i zjadam przeobfite, smakowite i różnorodne śniadanie, które mi Maryna z przesadną troskliwością własnoręcznie przygotowuje. Mocno nasycony, jadę teatralnym albo szkolnym autem na próbę, a z niej również autem do szkoły na cztery godziny 'wykładów; o 18.30 szkolne auto odwozi mnie do domu, gdzie zjadam doskonały, dietetyczny obiad, poddaję się miłemu masażowi i raczej wcześnie koło 10-ej — 10.30 kładę się na wygodnym tapczanie, w prześlicznym, wygodnym pokoju, pełnym światła, do zasłużonego po trudach dnia miłego snu. Tak jest we wtorki, środy i czwartki. W poniedziałki natomiast o godz. 7.55 teatralne auto odwozi mnie na Uniwerek, gdzie na Wydziale Prawa w charakterze lektora wymowy mam dwugodzinne wykłady z przemiłymi i bardzo ciekawymi niejednokrotnie niewiastami i chłopcami; potem, jako że poniedziałek jest u nas w teatrze dniem wolnym od pracy, załatwiam na mieście różne interesa i koło 3-ciej spożywam obiadek. W poniedziałki również od 18.30 do 20-ej odbywam lekcję zbiorową z całym gronem niewiast i chłopców, przyszłych kandydatów do PWST (Państw[owej] Wyższej Szk[oły] Teatr[alnej|). W soboty po próbie i niedzielę mam całkowicie wolne, o ile nie wpadam na pół godziny do Radia, co się przytrafia dość często, powiedzmy przeciętnie raz w tygodniu. Czasem teatr, dość rzadko, kino, koncert symfoniczny Jakaś akademia, zebranie, czy konferencja — dopełniają programu.
Co dwa, dwa i pół miesiąca, dr Askanas odwiedza mnie dla kontroli i sprawdzenia postępów w powrotnej drodze do stanu normalnego; ostatnia jego wizyta w ostatnich dniach marca pełna była komplimentów dla mojej postawy i nie wywołała żadnych sprzeciwów co do ilości i jakości moich zajęć. Oczywiście, jak wszyscy lekarze z zasady zalecają spokój, odpoczynek, ścisłe przestrzeganie diety i wszelkich wskazań, tak i mój eskulap nie omieszkał nadmienić, że pomimo całego respektu dla mojej żywotności i siły witalnej, radziłby jednak jak najczęściej odpoczywać i jak najmniej forsować się, przyznając mi w zasadzie zupełną rację, że moja czynna natura raczej potrzebuje tej właśnie ekspansji, niż troskliwego kwietyzmu, i że tu stan psychiczny jest zdecydowanie ważniejszy od stanu fizycznego.
Nie wiem czy to wszystko, co najuczciwiej i najbezstronniej wyłuszczyłem — potrafi Cię uspokoić i zniweczyć rozdzierającą prawdę, która w żadnym razie nie może uprawniać Cię nie tylko do myśli o samobójstwie, ale nawet do jakiegoś niepokoju, poza tym normalnym niepokojem, który budzi się w nas, kiedy mamy do czynienia ze starym i niezawodnie zmęczonym człowiekiem.
Bardzo czekam na Twoją odpowiedź w tym względzie, zawsze szczerą, choćby brutalną nawet, gdyż przyznaję, że od chwili otrzymania ostatniej Twojej rozpacznej opowieści, jestem całkowicie zgnębiony, pełen nieustającego niepokoju, co mi bardzo przeszkadza w pracy i w korzystaniu z radości życia, które Oboje tak mocno cenimy.
Uspokoiłem Dejunowicza, że niebawem odpiszesz Mu i załatwisz sprawę brzytwy.
[Dopisek:]
Piszę odręcznie, bo Maryna poszła spać. Pani R. wczoraj otrzymała zbawczą miksturkę. Należy sobie w obecnej konfiguracji wyperswadować wszystkie jazdy i wyjazdy (nawet do Rygi!). Nie bardzo nawet wypada ubiegać się o to! Całuję Was specjalnie gorąco i serdecznie i równie specjalnie czekam na odpowiedź.
Wasz
Al. Zelwerowicz