Wyprawa do Moskwy
Dwóch wielkich ludzi dane mi było poznać w Rosji osobiście: w Kijowie spotkałem w towarzystwie Maksyma Gorkiego, i w Moskwie Konstantego Siergiejewicza Stanisławskiego. Niezatarte wspomnienie, włócznie żywe i świeże, jakbym je przeżywał wczoraj, zostawiło we mnie zetknięcie z tymi wyjątkowymi jednostkami, wielkimi indywidualnościami, rzetelnymi artystami w najwyższym, najszlachetniejszym tego słowa znaczeniu. Do Moskwy wybrałem się specjalnie, jako młody aktor, a jeszcze młodszy dyrektor teatru łódzkiego. Jechałem do tej Mokki z pełnym przygotowaniem: przeczytałem dokładnie wszystko, co o działalności i obliczu Teatru Artystycznego w Moskwie mogłem dostać, zapoznałem się z bieżącym repertuarem (Anatema Andrejewa, Wiśniowy sad i Wujaszek Jaś Czechowa, Hamlet Szekspira i Miesiąc na wsi Turgieniewa) i, z bijącym sercem i głębokim wzruszeniem, znalazłem się w Moskwie. Egzotyka tego, najtypowszego chyba, rosyjskiego miasta, gdzie mroczność Bizancjum, tajemniczy czar Wschodu i rozlewna rzewność słowiańska tworzą tak dziwacznie cudowną mozaikę, jak ornamentyka i barwy landrynkowych kopuł cerkwi Wasyla Błażennego – podniosła jeszcze napięcie oczekiwania na to, co niebawem wstrząsnęło, olśniło, oczarowało i zasugerowało mnie całkowicie i na zawsze.
Niemal bezpośrednio z dworca (z Łodzi do Moskwy jechało się wówczas 38 godzin) pobiegłem na Karietnyj Riad do kasy: tego wieczoru miałem oglądać głośny dramat Leonida Andrejewa Anatema. Przy kasie znalazłem obwieszczenie, że z nakazu cenzury Anatema schodzi z afisza (po 38 widowiskach), dzisiaj natomiast dany będzie dramat Czechowa Wujaszek Jaś, a jutro Turgieniewowski Miesiąc na wsi, i że – ku memu przerażeniu – wszystkie bilety na te widowiska już są sprzedane (czyli że wszyscy posiadacze biletów na Anatemę bez dyskusji chcą oglądać Wujaszka Jasia, nb. idącego po raz 143 w ciągu trzech lat). Przy kasie kręciło się kilku przekupniów, żądających zawrotnych sum za kilkanaście miejsc w pierwszych rzędach. Miałem na pobyt w Moskwie zaledwie pięć dni, strata jednego wieczoru byłaby wprost katastrofą, zaś najniższa cena u przekupnia wynosiła 20 rubli (za miejsce w dziesiątym rzędzie, kosztujące normalnie 7 rubli), co równało się dokładnie kosztom dwudniowego pobytu wedle mojego preliminarza budżetowego. W obliczu niebezpieczeństwa postanowiłem walczyć, jak lew; przyparłem jednego, jak mi się zdawało, najinteligentniejszego, i najmiększego przekupnia nie tyle do muru, co do okna, i jąłem mu klarować, jak mogłem najliryczniej, że jestem aktorem, cudzoziemcem, że specjalnie przyjechałem 1200 wiorst itd. Zacny meloman wzruszył się snadź mocno, gdyż dał mi bilet w dwunastym rzędzie za 12 rubli (normalna cena – 6 rubli). Pobiegłem natychmiast do administracji, chcąc sobie zabezpieczyć cztery następne wieczory i jedną popołudniówkę. W administracji poinformowano mnie w sposób pełen kurtuazji, że mogę otrzymać bezpłatne miejsce w specjalnej loży dla gości ze świata teatralnego, lecz muszę uzyskać na to zezwolenie Stanisławskiego, którego będę mógł odwiedzić w jego garderobie w przerwie po drugim akcie.
Nie wiem, co było przyczyną większego wzruszenia i granatowych wypieków na moich policzkach – czy czas głębokich przeżyć, których byłem uczestnikiem na widowni i nieomalże współtwórcą na scenie, czy słodka świadomość, że za godzinę, za pół, za pięć minut danym mi będzie zobaczyć, i uścisnąć dłoń, tego genialnego pedagoga, reżysera i aktora, tego twórcy współczesnego teatru. W oznaczonej pauzie zgłosił się do mnie woźny z oświadczeniem, że Dyrektor prosi, abym go odwiedził natychmiast po zakończeniu widowiska, nie chce mi bowiem rozrywać ciągłości i pełni wrażeń. Ledwie doczekałem się końca, choć jednocześnie nigdy może nie żałowałem równie głęboko, że kurtyna zapadła już po raz ostatni. Z dwiema różami w dłoni stanąłem przed tą wielkością, w której było tyleż czaru, co bezpośredniości i niesłychanej prostoty, tyleż miękkości, co siły. Ujrzałem przed sobą dorodnego mężczyznę o pięknej, rasowej twarzy, miękkich, rozchylonych, soczystych wargach, cudownie białych zębach, o wielkich, niebieskich oczach, ciemnych, nieledwie czarnych, krzaczastych brwiach, wyniosłym czole i srebrnobiałych, bujnych, do góry zaczesanych włosach. Uśmiech dziecka i głęboki, piersiowy bas-baryton dopełniały całości. Trema moja zniknęła momentalnie z chwilą, gdy Stanisławski począł mówić. Prosił, abym go odwiedził następnego dnia między 5 a 6 w jego domu i oświadczył, że będę miał zapewnione miejsce na wszystkie następne widowiska, oraz że zostanie mi przydzielony w charakterze informatora i przewodnika, jeden z młodszych współpracowników teatru, zdolny aktor, Polak – kolega Ryszard Bolesławski (w niedalekiej przyszłości znakomity reżyser teatralny i filmowy).
Nazajutrz, punktualnie o 6 1/2, wykąpany, wygolony, z bukietem pąsowych róż w ręku, zadzwoniłem do drzwi starej, jednopiętrowej willi – pałacu („osobniak”), rodzinnego domu Konstantego Siergiejewicza. Nie miałem już wczorajszej tremy: byłem po prostu szczęśliwy, gdyż za chwilę miałem obcować z człowiekiem, którego ubóstwiałem, który ucieleśniał moje ideały. Otworzył mi drzwi stary służący (nieledwie Firs z Wiśniowego sadu) i, z pobłażliwym uśmiechem przywykłego do tego rodzaju pielgrzymek majordomusa, wprowadził do obszernego salonu na pierwszym piętrze. W parę sekund potem siedziałem w rzeźbionym fotelu naprzeciw dyskretnie oświetlonej głowy Stanisławskiego. W dwudziestominutowej pogawędce, zupełnie pozbawionej jakiejkolwiek oficjalnej sztywności, prosto i wartko toczył się dialog na temat polskiego teatru i polskiej literatury dramatycznej, którą Konstanty Siergiejewicz znał dokładnie – a jeżeli idzie o romantyków, to niemal idealnie. Dowiedziałem się, że w projektach repertuarowych Teatru Artystycznego brana jest pod uwagę możliwość wystawienia Balladyny, nie pamiętam tylko w czyim przekładzie, i że przygotowawcze studia nad tą pracą miały się niebawem zacząć.
Przy końcu rozmowy Stanisławski z ujmującą gościnnością zapytał, czy nie chciałbym pozostać na cały sezon w Teatrze Artystycznym w charakterze współpracownika („sotrudnika”), powiększając grono złożone z kilkunastu Rosjan, Szwedów, Bułgarów, Serbów, Niemców, Węgrów i Anglików, które to grono stanowiło w ówczesnej organizacji Teatru Artystycznego coś w rodzaju naszych „asystentów", że porozumiałby się w tej sprawie ze swoim towarzyszem pracy, a bezpośrednim szefem „asystentów” – Niemirowiczem-Danczenko, zapewniając ze swej strony najgorętsze poparcie. Tu mi dech zaparło... perspektywa uczestniczenia w pracy Teatru Artystycznego, obcowania z tymi ludźmi, asystowania na próbach, oddychania tą atmosferą, a przede wszystkim perspektywa osobistego kontaktu z samym Konstantym Siergiejewiczem uderzyła mi do głowy! Niewiele brakowało, a byłbym przekreślił swoje obowiązki wobec teatru łódzkiego, zerwał kontrakt, zrobił, mówiąc po prostu, wielkie świństwo za cenę możności współżycia z tym człowiekiem i jego dziełem... Gospodarz odprowadził mnie do drzwi salonu i mocno, serdecznie, uścisnął na pożegnanie moją drżącą z emocji dłoń. Po pięciu dniach wyjechałem z Moskwy oszołomiony, pełen najwznioślejszych wrażeń i najśmielszych ambicji.
Odtąd, zawsze mogę momentalnie wywołać w myśli wizję tego człowieka, mogę widzieć, słyszeć i czuć przy sobie z taką niemal dokładnością, jak wtedy, przed 26 laty, kiedy mówił do mnie przy pożegnaniu: praszczajtie i prijezżajtie k nam paczaszcze...
I odtąd jeżdżę do Moskwy często, bardzo często, co parę dni niemal...

1938