Łódź przede wszystkim ceni pracę
Specjalnie bogate i różnorodne wspomnienia związane są dla mnie z okresem mojej pierwszej dyrekcji w Łodzi, w Teatrze Victoria na ulicy Piotrowskiej. Był to czas gorączkowych nastrojów i niespokojnych przemian. Łódź przeżywała wówczas jeden ze swoich najciekawszych, najbujniejszych okresów; życie pulsowało gorączkowym tętnem. Oczywiście, że i teatr w tych warunkach nie mógł pozostać obojętnym. Istotnie, więź jego ze społeczeństwem była bardzo żywa i ścisła, choć może trudno dostrzegalna na zewnątrz. Specjalnie zacieśniły się wówczas węzły współżycia teatru ze sferą robotniczą, w szczególności zaś z Polską Partią Socjalistyczną. Partia zakupywała stale przedstawienia dla swoich członków, interesując się żywo życiem teatru. Ja znów, ze swej strony, niejednokrotnie wygłaszałem w lokalach robotniczych odczyty o teatrze i o jego szerszych, życiowych zagadnieniach.
Ale nie tylko sfera robotnicza współżyła blisko z teatrem – całe społeczeństwo łódzkie było głęboko przywiązane do tej, tak ważnej, placówki kulturalnej, dając nam nieraz wzruszające dowody solidarności i zrozumienia dla naszej trudnej pracy.
Między innymi, niezapomniane chwile przeżyliśmy wraz z całą publicznością łódzką podczas wystawienia Wesela Stanisława Wyspiańskiego – po raz pierwszy w zaborze rosyjskim. Oczywiście tekst musiał być uprzednio przedstawiony do cenzury i został przez nią poskreślany – zresztą bardzo nieznacznie.
Natomiast trzeba było staczać formalne walki z policją, i wieść z nią pełne chytrości targi, o pozwolenie wprowadzenia na scenę kos w akcie trzecim. Dzięki naszym niezmordowanym wysiłkom dyplomatycznym władze pozwoliły wreszcie paru wykonawcom na wejście z kosami na scenę. Ale tego było dla nas za mało... nie mogliśmy się wyrzec wprowadzenia na scenę całego lasu kos. Wobec tego sekretarz teatru został obarczony ciężkim, choć zaszczytnym zadaniem: podczas trzeciego aktu musiał znajdujących się na widowni komisarzy policji itp. wywabić zręcznie do bufetu, i tam podejmować ich gościnnie oraz zabawiać ich rozmową, dopóki groźne kosy, na żądanie Chochoła, nie zostały przez Jaśka „ciśnięte za piec”. I ten ryzykowny pomysł całkowicie się nam udał!...
Ciekawy szczegół charakterystyczny: po premierze Wesela, obecna na widowni żona komisarza policji, pani Lewicka, Rosjanka, w rozmowie ze mną powiedziała:
– Gdybym ja była na miejscu rządu, nie tylko nie zabraniałabym grać Wesela, ale wyznaczyłabym subwencję na jego wystawienie: przecież ta sztuka, to policzek dla narodu polskiego...
Takiego entuzjazmu na widowni, jak podczas Wesela, nigdy i nigdzie nie widziałem, i zapewne nie zobaczę. Sztuka ta miała powodzenie, z jakim rzadko spotykałem się później w teatrze: chodzili na nią wszyscy bez wyjątku, wszelkie warstwy i odłamy społeczeństwa łódzkiego, przyjeżdżano z Warszawy, i z innych miast, aby tylko nie ominąć sposobności ujrzenia Wesela na scenie. Między innymi przyjeżdżał wtedy z Warszawy Stefan Żeromski, przyjeżdżał Jan Lorentowicz i wiele osób ze sfer literackich i artystycznych.
To zainteresowanie Warszawy teatrem łódzkim było zupełnie usprawiedliwione przede wszystkim ze względu na wyjątkowo silny skład zespołu, który obejmował artystów młodych, lecz już wybitnych, o bogatych i różnorodnych talentach. Dość wymienić nazwiska takich artystów jak: Maria Dąbrowska, Wanda Osterwina, Halina Starska, Jadwiga Żmijewska, Leonard Bończa-Stępiński, Władysław Grabowski, Kazimierz Junosza-Stępowski, Antoni Siemaszko i wielu innych...
Pragnąc rozszerzyć zasięg promieniowania wpływów naszego teatru, urządziłem w czasie Wielkiego Postu wyjazd na dwutygodniowe występy do Petersburga, gdzie graliśmy Wesele i szereg innych sztuk z naszego polskiego repertuaru. I tam również zostaliśmy bardzo serdecznie przyjęci przez całą kolonię polską; zwłaszcza młodzież zgotowała nam prawdziwie entuzjastyczne przyjęcie.
Jeszcze dwa razy miałem później objąć dyrekcję w Łodzi – ostatnim razem już w wolnej, niepodległej Polsce. Jakkolwiek układały się wzajemne stosunki miasta i teatru, wyniosłem zeń to głębokie przeświadczenie: Łódź, miasto pracy, ceni pracę i zawsze ją potrafi uszanować.

1938