Teatry radzieckie
Jednym z najpopularniejszych czynników kulturalno-wychowawczych jest bez wątpienia teatr. Łączy on cały szereg poszczególnych elementów artystycznych (literatura, malarstwo, muzyka, żywe słowo itd.), działa zbiorowo, a mając nagromadzoną spośród całego szeregu odrębnych sztuk substancję emocjonalną – podnieca, zapładnia, pobudza do myślenia i czucia, uczy i przekonuje. Zwłaszcza w okresach wielkich przemian dziejowych, w czasie przebudowywania życia i tworzenia nowego człowieka, staje się narzędziem wyjątkowo cennym i pożądanym.
Rozumieli to doskonale kierownicy życia kulturalnego w republikach radzieckich i otoczyli teatr najczulszą opieką, wysuwając go na czoło czynników oświatowo-wychowawczych. Ale i dawniej, w okresie ponurego caryzmu, teatr rosyjski stale przodował Europie. Działo się to dzięki trzem podstawowym czynnikom, na których teatr ten mógł się oprzeć. Pierwszym było poczucie i potrzeba teatru, głęboko tkwiące u źródeł psychiki rosyjskiej, gdzie egzaltacja, skłonność do mistycyzmu (olbrzymia ilość sekt religijnych), wybujała indywidualność, nie spotykana gdzie indziej skala kontrastów, i bezkresne przestrzenie o najróżnorodniejszej faunie i florze – pobudzały wyobraźnię i podniecały głód wrażeń. Drugim czynnikiem był niezaprzeczony fakt, że teatr rosyjski zawsze kroczył z nurtem życia, tkwił w nim głęboko, nierozerwalnie z biegiem życia i jego przemianami związany, a nie tylko doczepiony, jak gdzie indziej, jako wartość i czynnik dodatkowy. I wreszcie trzecim czynnikiem, zgoła nie do pogardzenia, był pewnik, że finansowy potencjał Rosji, zarówno carskiej, jak i Radzieckiej – dawał zawsze teatrowi nieograniczone, silne podstawy materialne, bez których sztuka w każdej formie istnieć i działać nie może.
Życie teatralne w Związku Radzieckim, jego organizacja i polityka mają planową, świetnie przemyślaną, konsekwentnie przeprowadzoną, stale kontrolowaną, do jednego celu zmierzającą strukturę wewnętrzną. Wszystkie teatry radzieckie są upaństwowione (u nas w chwili obecnej na 42 – zaledwie 4). Kierownictwa poszczególnych teatrów w końcu każdego sezonu przedstawiają do zatwierdzenia projekt repertuaru na sezon przyszły, przy czym wolno im wystawić najwyżej 3 premiery i jedno wznowienie w ciągu sezonu (u nas 5 do 18!). Centralną instancją, decydującą o życiu i działaniu teatrów, jest odpowiednik naszego Departamentu Teatru przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, działający przy Prezydium Rady Ministrów Komitet do Spraw Sztuki. Wszystkie teatry mają jednakowe ceny miejsc (od 5 do 25 rubli), przy czym związki i organizacje otrzymują na każde widowisko pół sali po cenach o 50% niższych; biletów bezpłatnych nie ma wcale (a u nas!!!). Wszystkie widowiska rozpoczynają się o jednej i tej samej godzinie (u nas każdy teatr gra o innej porze).
Repertuar, zarówno oryginalny, jak i obcy, obejmuje niezwykle szeroką gamę: gra się Szekspira, Calderona, Lope de Vegę, Moliera, Ibsena, Shawa, Priestley’a, Oscara Wilde’a, Gozziego, Beaumarchais’go – obok Gribojedowa, Gogola, Ostrowskiego, nie brak Corneille’a, Racine’a, Giraudoux, aż do Sartre’a i Salacrou. Osobną pozycję stanowi literatura polska: wystawia się Fredrę (Damy i huzary i Śluby panieńskie), Słowackiego (Maria Stuart), Zapolską (Moralność pani Dulskiej i Panna Maliczewska), Rittnera, Rostworowskiego i Szaniawskiego. Każdy teatr posiada zespół orkiestrowy z wybitnym kapelmistrzem – muzykiem na czele, najmniej dwóch stałych reżyserów, dyrektora artystycznego, administracyjnego i kierownika literackiego. Większe teatry posiadają filie (MChAT ma aż dwie filie) i odrębne studio, które kształci młode pokolenie aktorskie tworząc oddzielną grupę o indywidualnym wyrazie artystycznym, kierunku i metodach pracy, co pozwala wytwarzać różnorodne oblicza poszczególnych teatrów. Na czele szkolnictwa teatralnego stoi Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej w Moskwie, mający dwa wydziały, aktorski i reżyserski. Jest to chyba idealna uczelnia zawodowa, wyposażona we wszystkie pomoce szkolne, posiadająca dobór najznakomitszych pedagogów, zarówno teoretyków, jak i praktyków, dająca po czteroletniej nauce kadry pełnowartościowych aktorów-obywateli.
Na specjalną uwagę zasługuje kukiełkowy teatr Obrazcowa, uchodzący w zgodnej opinii Europy za najciekawszy, awangardowy teatr tego typu. Zresztą teatr ten ma niebawem zjechać do Warszawy i sądzę, że obowiązkiem każdego interesującego się zagadnieniami teatru inteligenta będzie skorzystanie z rzadkiej okazji obejrzenia czegoś zgoła fenomenalnego w tym rodzaju sztuki.
Poza teatrami grającymi po rosyjsku, Moskwa (a mogę mówić tylko o Moskwie, w której byłem przed półtora rokiem) posiada bardzo liczne teatry „inorodne”. Posiada np. niezwykle ciekawy teatr żydowski, na czele którego stał, zmarły niedawno, wielki autor europejskiej sławy, Michoels (genialny Król Lear), wybitnie ciekawy, na wskroś indywidualny teatr cygański z całym szeregiem doskonałych aktorów, zwłaszcza w dziale ról charakterystycznych, oraz ze świetnymi głosami wśród solistów i znakomitych chórów itp.
Zespoły teatrów moskiewskich są tak liczne i różnorodne, że każda prawie sztuka jest próbowana w dwóch równoległych obsadach, tak że każda ma dublurę, nie tylko w kilku głównych rolach (jak u nas, i to tylko bardzo rzadko), ale w całej obsadzie od A do Z; w ten sposób każda sztuka, próbowana od czterech do sześciu miesięcy, może być wypunktowana, wygładzona, precyzyjnie wykończona w całości i we wszystkich najdrobniejszych szczegółach. Każda premiera ma osiem pełnych prób generalnych, przy czym trzy ostatnie odbywają się wobec publiczności składającej się z krytyków, teatrologów, aktorów innych teatrów, członków związków zawodowych, reprezentantów ugrupowań politycznych, społecznych i młodzieżowych, gdy tymczasem my w Polsce osiągamy maksymalnie pięć do sześciu tygodni na opracowanie każdej sztuki przy czterech najwyżej, pełnych próbach generalnych z całym aparatem wystawowym. Zainicjowane u nas od bardzo niedawna publiczne konferencje po premierach, z udziałem szerokich mas publiczności, są w Rosji systemem praktykowanym stale, od szeregu lat, z największą korzyścią.
Świetnie wyszkoleni zawodowo, doskonale opłacani i zażywający szacunku, aktorzy rosyjscy są zorganizowani w związek zawodowy posiadający olbrzymi, wspaniały, wielopiętrowy gmach z luksusowo urządzoną stołówką, biblioteką, czytelnią i całym szeregiem różnej pojemności sal odczytowych i zabawowych. Jedno z górnych pięter zajmuje organizacja naukowa pod nazwą Wszechrosyjskie Towarzystwo Teatralne, będące laboratorium teatrologicznym z całym szeregiem oddziałów zajmujących się badaniem bądź poszczególnych okresów historii teatru, bądź dziejami teatru w poszczególnych państwach. Specjalny dział stanowią: teatr Szekspirowski, teatr Moliera i teatry słowiańskie, wśród których Polska ma swój pododział. Na czele tej niezmiernie żywej, pracowitej i pożytecznej instytucji stoi wielki uczony teatrolog, profesor Ignatow, którego specjalnością jest Słowacki.
Osobną grupę stanowią teatry dla dziecka, teatry młodzieżowe i rejonowe teatry świetlicowe; w jednym z teatrów świetlicowych wystawiono w czasie mojego pobytu w Moskwie Marię Stuart Słowackiego.
Ta doskonała, celowa organizacja życia teatralnego, przeprowadzająca widza od teatru dla młodszych dzieci, przez wszystkie etapy jego dojrzewania, aż do pełnowartościowego, rozmiłowanego w teatrze, doskonale orientującego się w zagadnieniach tej gałęzi sztuki widza, który już bez teatru, tak jak bez książki czy gazety, obejść się nie może – daje rękojmię posiadania wielomilionowych zastępów „teatromanów” i tworzy rzadko spotykaną, i wzajemnie dopełniającą się, harmonię producenta i konsumenta wielkiej sztuki, będącej żywą szkołą i najpopularniejszą dźwignią w dziele ukulturalnienia najszerszych mas.

1948