Po wizycie Teatru im. Mossowietu
W ostatnich dwóch latach oglądaliśmy trzy radzieckie zespoły teatralne i światowej sławy kukiełkarza, Obrazcowa z jego grupą. Po moskiewskim teatrze Ochłopkowa widzieliśmy Leningradzki Dramatyczny Teatr im. A. Puszkina, a obecnie Państwowy Moskiewski Dramatyczny Teatr im. Mossowietu. Wszystkie trzy imprezy miały obfity i mocno zróżnicowany repertuar: widzieliśmy szereg współczesnych radzieckich sztuk aktualnych, sztuk światowej klasyki (Szekspir, Goldoni i Lope de Vega) i najmniej właściwie klasyki rosyjskiej (Ostrowski, Lermontow). Ta, stosunkowo nieznaczna, ilość rosyjskich sztuk klasycznych nie pozwoliła nam może na wyrobienie sobie pełnego obrazu o stanie i gotowości bojowej naszych radzieckich kolegów. Niemniej jednak sądzę, że na podstawie doznanych dotąd wrażeń możemy uzyskać względnie pełny i dokładny osąd współczesnego teatru radzieckiego, przynajmniej o ile chodzi o Moskwę, albowiem, nie znając wcale prowincji i nie zdając sobie sprawy z różnicy, jaka na pewno istnieje między stolicą i prowincją – trudno nam cośkolwiek wiedzieć o stanie teatrów prowincjonalnych.
Naprzód spróbujmy w zasadniczym, ogólnym spojrzeniu wymienić, rzucające się w oczy, zasadnicze różnice między globalnie rozpatrywanym naszym aktorstwem, a naszymi przyjaciółmi.
Goście, zdecydowanie i bezapelacyjnie, biją nas wspaniałą gotowością techniczną; wszyscy oni, bardziej, czy mniej uzdolnieni, starsi, czy najmłodsi – wszyscy posiadają całkowicie opanowane rzemiosło artystyczne – aktorski fach, zarówno w sensie dźwiękowości (świetnie postawione głosy, wysoka muzykalność, idealna artykulacja, cudowne forte i zdumiewające piana, zadziwiająca wytrzymałość i brak jakiegokolwiek zmęczenia, a w konsekwencji chrypki – słowem idealna znajomość i zupełne opanowanie swojego aparatu dźwiękowego), jak ruchowości (elastyczność i gibkość ciała; zdumiewający w tym względzie kolega Adoskin w roli Rodryga w Otellu), żywość i różnorodne bogactwo mimiki, gestu i pozy.
	Drugą wyraźną wyższość naszych gości stanowi żywiołowa dynamika ich temperamentu i głęboka, miękka, wzruszająca ludzka uczuciowość.
Tu małe omówienie.
Zdaje mi się, że w tym względzie nasza przegrana nie jest w pełni naszą winą i nie od nas samych tylko zależy.
Obawiam się trochę, że mój z natury rzeczy raczej stary, a więc niejako konserwatywny, sposób patrzenia, może wywołać sprzeciw w gronie naszych teatrologów, inscenizatorów i czołowych reżyserów, co sprowadzi burzę na moją biedną, siwą głowę – ale, chcąc być w stu procentach szczerym i czystym w swoim sumieniu artystycznym, zaryzykuję.
Otóż śmiem twierdzić, że polscy aktorzy mogliby śmiało rywalizować ze swoimi radzieckimi przyjaciółmi o ilość i jakość zarówno temperamentu, jak i uczucia, gdyby nasi reżyserzy nie krępowali nas zbytnio w przejawianiu tych walorów, kładąc cały niemal nacisk, wyłącznie i jedynie na samą tylko myśl, na głębię sensu, na, że się tak wyrażę, rozum, nie doceniając natomiast potrzeby działania temperamentu i uczucia, tych dwóch kluczowych czynników twórczości aktora. Rozumiem i w pełni doceniam te szlachetne tendencje naszych kierowników, naszych kapelmistrzów, ale to zbyteczne tuszowanie naszych żywiołowych wypowiedzi, ta, jak gdyby zazdrosna chęć wyłącznego, niepodzielnego władania odpowiedzialnością za jakość widowiska i płynące stąd, zbyt częste, obniżanie lotu i ekspresji u poszczególnych grajków tej zbiorowej symfonii; zamiłowanie do zbyt subtelnych pian i lękliwe unikanie brawury, polotu, ekspresji i dynamiki uczucia – niezmiennie zubaża wrażenie odbierane na widowni i nie daje tego huraganowego, żywiołowego entuzjazmu, jaki zwłaszcza we współczesnych swoich sztukach, raczej może wątłych literacko, ale przeznaczonych w pierwszym rzędzie do podnoszenia ducha wśród słuchaczów, do wzmocnienia tej zbiorowej krzepy w zetknięciu z bohaterstwem – w całej pełni osiągają nasi radzieccy koledzy. (Na przykład: marynarz w Sztormie w kapitalnej, porywającej interpretacji kolegi Słabiniaka lub, już wyżej przez mnie cytowany, Rodrygo w Otellu w wykonaniu kolegi Adoskina).
Może wyraziściej i plastyczniej zobrazuje moją myśl następujące porównanie: my dajemy spokojny, rzeczowy, przeanalizowany, wnikliwy wykład akademicki, a oni porywają widza żywiołową, płomienną pochodnią.
W konkluzji przyznam się szczerze, że, oglądając radzieckie widowiska, często zazdrościłem naszym moskiewskim kolegom tej pełni swobody, z jaką wolno im podbijać widza, działając tą najszlachetniejszą bronią aktora: temperamentem i siłą ludzkiego uczucia.
Na naszą korzyść, a ściśle mówiąc, na nasze usprawiedliwienie, trzeba wziąć pod uwagę tę przepastną, zasadniczą różnicę, jaka zachodzi między ekonomicznym potencjałem Państwa Rad, a ubogą, dopiero mozolnie i po bohatersku dorabiającą się Polską Ludową. Ta różnica znajduje swoją wymowę nie tylko w stopie życiowej, nie tylko w budżecie, ale i w czasie, w okresie, jakim radzieccy nasi przyjaciele dysponują dla gruntownego, spokojnego, dokładnego przygotowania premiery, i w ilości aktorów poszczególnych zespołów, co znowu pozwala im dawać dublowaną obsadę każdej sztuki od czołowych, aż do ostatnioplanowych, komparsowych, często nawet beztekstowych rólek.
Ta duża liczebność celowo i rozsądnie dobranego zespołu umożliwia im pedagogiczne w założeniu, wykluczające tak pospolity u nas „głód, albo przesyt grania”, równomierne nasycenie wszystkich uczestników kolektywu, przy czym każdą wielką, odpowiedzialną rolę gra jednego dnia aktor czołowy, a następnego aktor drugoplanowy; a z kolei ten czołowy następnego znowu dnia gra właśnie rólkę drugoplanową!
Oto parę przykładów z Otella: Jagona grają na zmianę Olenin i Petrosjan, i tego dnia, kiedy Jagona gra Olenin – Petrosian gra Herolda, i na odwrót: kiedy Jagona gra Petrosian – Herolda reprezentuje wczorajszy Jago-Olenin. Drugi przykład z tegoż Otella: Desdemonę i metresę Kasja grają na przemian Kartaszewa i Kowieńska.
Podczas gdy u nas czołowe role grają wyłącznie czołowi aktorzy, a drugoplanowe – wyłącznie tak zwani „drugoplanowi”. A przy tym, jakże rzadko możemy zatroszczyć się o zmianę „diety” dla największych nawet naszych asów. Na przykład, znakomita nasza Ćwiklińska gra szóstą z rzędu rolę tego samego mniej więcej charakteru, a nasz wspaniały Adwentowicz od dwóch lat nie dostaje nic do grania.
Tak, pod tym względem jesteśmy całkowicie zdystansowani. Nasza gospodarka i polityka teatralna jest bezplanowa, dorywcza, idzie od premiery do premiery. Może te braki usprawiedliwiają w zupełności ciężkie warunki, w jakich żyjemy, niemniej jednak fakt nie przestaje być faktem!
Biorąc asumpt z odbywającej się u nas obecnie akcji klasyfikowania i ustawiania w pewnym porządku, na podstawie ustalonych kryteriów, wszystkich naszych artystycznych pracowników teatru – spróbuję pokusić się o, trochę może ryzykowne w zasadzie, uszeregowanie również w pewnej kolejności i naszych drogich gości.
Naczelne miejsce, całkiem słusznie, należy się inspiratorowi całego zespołu, organizatorowi kolektywu, twórcy i kierownikowi Teatru im. Mossowietu, Jurijowi A. Zawadskiemu, człowiekowi wielkiego rozumu, gorącego serca, ogromnego talentu, szlachetnej kultury, żelaznej pracy i olbrzymiego osobistego uroku.
Jeżeli idzie o kadrę aktorską, to na pierwszym miejscu zdecydowanie umieściłbym Olenina, najbogatszego w środki aktorskie, najsugestywniejszego i najdojrzalszego może artystę: jego Jago i Nieznajomy w Lermontowowskiej Maskaradzie stoją na najwyższym poziomie kunsztu aktorskiego.
Razem z nim należy uplasować prawie genialną, najprawdziwszą, głęboko realistyczną, rozporządzającą zdumiewającą spostrzegawczością, wielkim, opanowanym temperamentem, bogactwem środków artystycznych, i pełną osobistego wdzięku Raniewską.
Dalej idą: Abdułow (niedościgły szczyt prawdy w roli „papy Aimé” w Obywatelu Francji – on nie gra, on jest tą postacią, on żyje nią), Mordwinow, Marecka, Platt, Ławrow, Geraga, Słabiniak, Michajłow i wielu, wielu innych. Na ogół jednak mężczyźni zdecydowanie górują nad kobietami. Poza Raniewską (bez konkurencji) i Marecką, która zresztą nie miała pełnego pola dla pokazania swojej indywidualności artystycznej – moglibyśmy bez trudu wystawić ekipę naszych koleżanek, z pełną gwarancją zwycięstwa co najmniej w stosunku 3:1. Ćwiklińska, Eichlerówna, Romanówna, Barszczewska, Broniszówna, Pancewiczowa, Kunina, Andryczówna, Skarżanka, Mikołajska i wiele, wiele innych, „na sucho” pokonałyby kobiecą reprezentację Mossowietu.
Ale za to długodystansowość, nie osiadanie zbyt pochopnie na zdobytych laurach, ustawiczna, codzienna praca nad sobą, żelazna dyscyplina, fanatyzm i ofiarność, idealna sztuka w osiąganiu zespołowości – oto olbrzymie atuty naszych gości, wobec których musimy ze wstydem bić się w piersi, przyznając się (ciągle oczywiście bierzemy rzecz globalnie) do winy i bezwzględnej przewagi naszych radzieckich przyjaciół.
Poza szeregiem ciekawych spektakli (najmniej interesujące wydawało mi się przedstawienie Obywatela Francji) w częstych prywatnych spotkaniach z naszymi przyjaciółmi, w rozmowach, dyskusjach i poszczególnych wypowiedziach, mieliśmy niezmiernie cenną możność poznania z bliska i przyjrzenia się – jak się to u nas mówi „w cywilu” – radzieckim artystom, i w ogóle współczesnym radzieckim ludziom. I tu trzeba zdecydowanie stwierdzić ogromną ich skromność, bezpośredniość i prostotę. Wzruszająca była za każdym razem ta niesłychana łatwość, z jaką mimo zdecydowanego braku czasu i ogromu pracy (w ciągu miesięcznego pobytu na ziemiach polskich nasi goście dali 40 występów, 47 koncertów, 11 konferencji, spotkań, odczytów i wykładów, oraz przemiłą wizytę w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej) służyli nam sobą od razu, ochoczo, radośnie, nie wymagając próśb i nalegań.
Te prywatne nasze spotkania i łatwość, z jaką dochodziło do nich – zbliżyły nas ogromnie do siebie, pokochaliśmy prawdziwych naszych przyjaciół, i z niejednym z nich zadzierzgnęliśmy węzeł intymnej, bliskiej zażyłości, że już nie powiem przyjaźni. (Nie lubię nadużywać tego wyrazu).
W konkluzji, na pytanie co nam, polskim aktorom, cennego pokazała wizyta naszych przyjaciół – odpowiem:
1.	Zobaczyliśmy i zachwyciliśmy się głębokim i ofiarnym ich patriotyzmem, oraz poczuciem, że w danym okresie trzeba grać z temperamentem i uczuciem, by porwać i zapalić entuzjazmem najszersze kręgi widzów.
2.	Poznaliśmy żelazną wolę i wytrwałą, długodystansową, ustawiczną pracę aktora nad opanowaniem i pogłębieniem swojego twórczego rzemiosła artystycznego.
3.	Widzieliśmy głębokie zrozumienie i potrzebę istoty zespołowej pracy i wzruszającą, niemal ewangeliczną skromność.
I za tę lekcję, za ten wspaniały, pouczający przykład, składamy naszym braciom z Moskwy głębokie, z serca płynące, braterskie podziękowanie z gorącą prośbą, aby, zobaczywszy nas i naszą ojczyznę z bliska – chcieli zachować w życzliwej pamięci bohaterską naszą Warszawę i te poważne osiągnięcia, którymi dzięki ofiarnemu, wspólnemu wysiłkowi naszych robotników, chłopów i inteligentów, działających pod przewodnictwem PZPR, z dumą możemy się poszczycić w budowie i ugruntowaniu socjalizmu w Ludowej naszej ojczyźnie.

1953