Tchnienie wielkiej sztuki
Teatr im. J. Wachtangowa, bezsprzecznie jeden z czołowych teatrów Moskwy i teatrów radzieckich w ogóle, wielkie twórcze dzieło przedwcześnie zmarłego Jewgienija Wachtangowa, bodajże najzdolniejszego z olbrzymiej plejady uczniów K.S. Stanisławskiego, płomiennego fanatyka, i gorącego, bezkompromisowego rewolucjonisty, którego naczelnym hasłem było „Nie tylko dla narodu, ale koniecznie razem z narodem” – po miesięcznym pobycie na ziemiach polskich opuścił niedawno Warszawę, pozostawiając po sobie głębokie, niezatarte wspomnienia I teraz dopiero, z perspektywy minionych dni, po otrząśnięciu się z pierwszych olśniewających wrażeń i najgłębszych przeżyć artystycznych, możemy z wolna zacząć segregować nasze doznania i układać systematycznie nasze, możliwie obiektywne, osądy.
Zaryzykuję twierdzenie, że spośród czterech oglądanych przez nas w ostatnich latach zespołów teatralnych ze Związku Radzieckiego, zespół wachtangowców najpełniej, najplastyczniej i najdobitniej przemówił do nas wszystkimi swoimi wartościami. Nie chcę, oczywiście, bynajmniej twierdzić, że tamte zespoły nie porwały nas swoim wysokim kunsztem, całym szeregiem znakomitych artystów i kapitalną reżyserią, ale to, co nam pokazali wachtangowcy uderza swoją indywidualnością, wspaniałą dyscypliną i najplastyczniej ukazuje artystyczne i społeczne oblicze tego znakomitego teatru. Niestety, nie danym mi było oglądać wszystkich spektakli i dlatego muszę się zastrzec, że będę operować tylko tym, co widziałem. A więc: Jegor Bułyczowi i inni, Nowe czasy, Wiele hałasu o nic i jeden koncert. Nie widziałem, na przykład, wspaniałego aktora Abrikosowa, o którym wszyscy moi koledzy, oglądający go w sztuce Głęboko sięgają korzenie, twierdzą, że jest to wybitna indywidualność aktorska.
Spróbujmy teraz wyliczyć główne cechy, stanowiące indywidualność wachtangowców, i zestawić je z naszymi osiągnięciami w tej dziedzinie.
1)	Otóż, pomimo że od śmierci Wachtangowa upłynęło już 30 z górą lat, to ten żywiołowy żar, który tchnął w swoje dzieło jego twórca, żyje i tętni żywym pulsem wśród zespołu. Tedy ten żar, ten ofiarny entuzjazm, to gorące ukochanie sprawy – jest dominantą i najwyższym walorem wachtangowców. Trudno mi, bez rzetelnego smętku, stwierdzić, że pod tym względem, bardzo nam, polskim pracownikom sceny, daleko do tego ideału, który reprezentują nasi radzieccy przyjaciele
2)	Drugą wartością tego zespołu jest jego, zgoła nieprawdopodobne scementowanie, reprezentujące szczytową formę tego, co nazywamy kolektywem.
I pod tym względem musimy się przyznać, że wciąż jeszcze nie dorastamy do tej doskonałości, a przecież praca kolektywna jest kluczowym zagadnieniem dzisiejszej doby.
3)	A teraz sprawa małych ról, drobnych epizodów. Pozwolę sobie przypomnieć ze spektaklu Jegor Bufyczow trzy malutkie, raz tylko, na przeciąg paru zaledwie minut ukazujące się, kilkuzdaniowe rólki: lekarza odwiedzającego chorego Bułyczowa, trębacza usiłującego wyleczyć nieuleczalnie cierpiącego na raka wątroby bohatera sztuki, i znachorkę usiłującą uzdrowić chorego za pomocą specyficznych, a jakże wymownych gestów rąk i bezsensownych „zamawiań” choroby. Po ostatnim akcie wszystkie te trzy postacie pozostają z nami, żyją wśród nas przez wiele dni i głęboko wdrażają się w naszą pamięć: ani na jotę nie słabiej, niż ogromna w swojej rozpiętości, przebogata w najróżniejsze odcienie, wielka, prowadząca sztukę, rola samego Jegora, wspaniale wyrzeźbiona przez znakomitego Łukianowa. Artyści grający te trzy epizody, to wybitni pierwszoplanowi aktorzy, którzy w innych sztukach grają czołowe role, podczas gdy u nas małe rólki i drobne epizody z reguły obsadza się drugoplanowymi siłami, które, nawet przy najsumienniejszej i najbardziej twórczej reżyserii, nie zawsze potrafią dać skończone, żywe, pełnowartościowe postaci sceniczne. Komizm tych figur jest głęboko ludzki; tworzący je aktorzy nie wychodzą z założenia, że mają być śmieszni, a jednak właśnie dlatego, że ich komizm wypływa z nich samych, ze szczerze ludzkich słabostek ich natur, dlatego śmiejemy się z nich i szukamy wśród naszych znajomych kogoś do nich zbliżonego. Kiedy, na przykład, Bułyczow zwraca się do trębacza z zapytaniem „powiedz mi, bracie, czy ty jesteś głupiec, czy też nicpoń?” – trębacz w kłopotliwej sytuacji nie odpowiada nic, a widz czuje najwyraźniej, że zapytany chce odpowiedzieć „Trochę jedno i trochę drugie”, w tym miejscu publiczność wybucha szczerym śmiechem, a Kolcow – trębacz jest głęboko zakłopotany.
4)	Następną rzadką cechą wachtangowców jest cudowna umiejętność zachowywania odmiennego, specyficznego rytmu w tworzeniu każdej roli, przez cały czas istnienia postaci, bez względu na to, czy w ciągu akcji podlega ona, z woli autora, szeregowi wzniesień i spadków. Boć przecie każdy z nas ma swój własny, różniący go od otoczenia, swoisty rytm, stanowiący niejako akompaniament, na którego kanwie jego psychika wygrywa wiele najrozmaitszych melodii w najróżniejszych tonacjach.
I pod tym względem aktor polski ma wiele jeszcze do zrobienia; łatwo gubi rytm swojej postaci, zwłaszcza, gdy jej melodia ulega koniecznym, acz chwilowym zmianom.
A teraz spróbujmy bardziej szczegółowo omówić poszczególnych artystów tego zespołu, którzy dzięki swojej indywidualności specjalnie głęboko utkwili w mojej pamięci i, od których, zdaniem moim, my, polscy pracownicy sceny, najwięcej moglibyśmy skorzystać.
W tym miejscu muszę raz jeszcze powtórzyć moje zastrzeżenia, zrobione na wstępie tego artykuliku, a dotyczące faktu, że wielu moich wachtangowskich kolegów poznałem li tylko ze słyszenia, z opowiadań moich towarzyszy pracy – co, oczywiście, jest zgoła niewystarczające; tym bardziej, że mam słuszny zwyczaj wydawania sądu o nie znanych mi aktorach, a zwłaszcza cudzoziemcach, dopiero po zobaczeniu ich, i to możliwie w różnorodnych, najmniej dwóch rolach.
Chcę mówić o: Łukianowie, Borysowej, Gricence, Lubimowie i oddzielnie o Zachawie.
Najdojrzalszym i najbogatszym w różnorodne środki wyrazu jest, moim zdaniem, Łukianow, artysta stojący bodaj u szczytu swojego rozwoju, rozporządzający umiejętnością pokazywania prawdy i olbrzymiej, sugestywnej bezpośredniości, a jednocześnie pełen umiaru, opanowania, unikający wszelkich przejaskrawień. Widziałem go w dwóch kapitalnych rolach: w Jegorze Butyczowie i w Nowych czasach. Zwłaszcza postać Bułyczowa była dla mnie idealnym, praktycznym pokazem tego, co się nazywa „socjalistycznym realizmem”. To pojęcie, o celową realizację którego walczymy od kilku lat ze zmiennym powodzeniem – Łukianow potrafił ukazać mi praktycznie, kreując bogatego w przeróżne odcienie, prawdziwego, bliskiego nam, żywego Bułyczowa. Nawet te sceny, które na mój smak, wydawały się cokolwiek przeciągnięte (jak z lekka drastyczne momenty w scenach z przeoryszą), miały taką pełnię żywiołowego temperamentu i witalnej siły, znającego smak życia, pomimo rozwijającej się nieuleczalnej choroby, Bułyczowa, że wręcz przypominały mi jurnego, kwitnącego w promieniach burgundzkiego słońca, i popijającego mocne winko, Colas Breugnona. A już ostatnia scena broniącego się na schodach swojego domu od brutalnie porywającej go śmierci – jest wprost wspaniała, niezapomniana.
Wszystkie te swoje atuty Łukianow ukazał mi po raz drugi w Nowych czasach. Żałowałem tylko, że obie te role (Bułyczow i Agafonow) mają wiele rysów wspólnych, a w żadnym razie nie stanowią jaskrawego kontrastu.
Borysowa, którą oglądałem w Nowych czasach i w Wiele hałasu o nic, jest, i na scenie i w życiu, pełną niewieściego czaru, bardzo skromną i niezwykle bezpośrednią artystką. Miałem możność przeprowadzenia z nią dłuższej, przemiłej rozmowy, z której dowiedziałem się, że to aktorka – pełna wdzięku i wyglądająca w życiu na siedemnastoletnią, a na scenie szesnastoletnią dziewczynkę – ma dwadzieścia siedem lat, od czterech lat jest mężatką i wychowuje trzyletniego, jak ona równie uroczego synka (oglądałem jego fotografię). Z tej artystki bije taki czar, taki strumień słodyczy i tego, co Niemcy tak trafnie nazywają „das Ewigwei’bliche”, że nie można nie zachwycać się nią i nie zakochać się w niej. Dziewiczo-skromna, po raz pierwszy w życiu ogarnięta płomieniem uczucia, w scenie, kiedy poprzez filar sali bibliotecznej prawie bezwiednie otwiera kochającemu ją chłopcu swoje czyste serduszko, i kiedy w ostatnim momencie, również prawie bezwiednie, podaje mu usteczka do pierwszego pocałunku – stoi na tym najwyższym poziomie, na jaki Łukianow wprowadza swojego Bułyczowa w finalnej scenie, kiedy usiłuje wyrwać się z objęć nieubłaganej śmierci.
W Wiele hałasu o nic, grając obok wspaniałej, dojrzałej, mającej już ustaloną sławę Celikowskiej (tu powiem herezję, za którą sam będę się gniewać na siebie) jeżeli nie bije swojej kapitalnej partnerki, to w każdym razie dorównuje jej w znacznie mniejszej, nie prowadzącej, dość blado narysowanej postaci nieszczęśliwej Hero. Sprawia to wdzięk, urok młodości i niedościgła wprost bezpośredniość, jakie cechują niezapomnianą Borysową.
Trzecim z kolei artystą w zespole wachtangowców, który mnie porwał i oczarował, jest Gricenko, którego wprawdzie widziałem w jednym tylko, pozornie drobnym wyczynie artystycznym, mianowicie, na pokazanym nam w programie koncertu, uscenizowanym opowiadaniu Antoniego Czechowa pt. Lokator. Gricenko gra tam; hola! nie gra – jest i żyje pełnym życiem staczającego się na dno alkoholika, skrzypka z orkiestry filharmonii, z której wyjście prowadzi przez... bufet. Gricenko, młody, elegancki, trzydziestopięcioletni mężczyzna o wytwornych manierach i kuszącym uroku (przypomina mi trochę Osterwę, a z żyjących dziś moich kolegów – Wołłejkę), daje formalne studium psychologiczne, jak gdyby oparte na naukowych podstawach neurologii, ukazujące nam jeden ze stanów całkowitego zamroczenia nieuleczalnego alkoholika, a jednocześnie jest bezgranicznie komiczny, wywołuje nieustanny, homeryczny śmiech na sali, który mu nawet niejednokrotnie przeszkadza w robocie; i dopiero po zapadnięciu kurtyny budzi się w widzu wielkie współczucie dla tego nieszczęśliwego, a zewnętrznie tak bardzo komicznego, tonącego człowieka. To jest właśnie to, co stanowi tajemnicę wielkości Czechowa jako pisarza w rozlicznych jego – maleńkich w rozmiarach, a jakże bezgranicznie głębokich i wielkich w treści – opowiadaniach. Gricenko zabrał ze sobą do Moskwy serca wszystkich polskich aktorek, które go widziały na scenie i w życiu. Zabrał również i moje starcze serce, jako nieprzeciętny, wysoce utalentowany artysta.
Lubimow, młody, zapalny, żywiołowy, ciepły aktor, którego oglądałem w popisowej roli Benedykta w Wiele hałasu o nic i w dwóch fragmentach w programie koncertu – reprezentuje młodego, bo zaledwie osiem lat pracującego na scenie (i to z olbrzymią przerwą, gdyż drugie osiem lat walczył na froncie w obronie swojej ojczyzny), świadomego swoich środków, niezwykle soczystego, świetnie grającego młodych entuzjastów – artystę, stuprocentowego wachtangowca. Świetny Oleg Koszewoj we fragmencie Młodej Gwardii, i równie przekonywający, młody zakochany uczniak, stający wobec dylematu potrzeby zachowania w tajemnicy przed ukochaną dziewczyną swojego udziału w konspiracyjnej robocie politycznej – raczej może bardziej Petrucchio z Poskromienia złośnicy, niż wbrew woli zakochany w Beatrycze Benedykt, fenomenalnie wyrobiony ruchowo, świetnie tańczący i śpiewający (jak zresztą wszyscy, nawet najstarsi uczestnicy tego zespołu) – porywa swoim zapałem, entuzjazmem i osobistym wdziękiem. W życiu prywatnym zniewala skromnością, prostotą i bezpośredniością swojej osobowości. Twierdzę, że za dziesięć lat dojdzie do szczytowej formy wielkiego artysty teatru, czego mu z całego serca życzę.
Osobne miejsce pozwalam sobie zarezerwować dla omówienia Zachawy, reżysera świetnego spektaklu Jegora Butyczowa i wspaniałego, nowoczesnego pedagoga, którego poznaliśmy w czasie jego wizyty w PWST.
Ten naukowiec, teoretyk, teatrolog, a jednocześnie praktyk – świetny reżyser i podobno bardzo utalentowany aktor (na scenie nie widziałem go wcale), uczeń K.S. Stanisławskiego z ostatniego okresu jego życia, uczeń i najbliższy współpracownik Wachtangowa w ciągu całego, krótkiego okresu jego żyda – jest jak gdyby idealnym wcieleniem, uosobieniem tych wysokich walorów, tego dostojnego wyrazu artystycznego, jaki cechuje pracę zespołu Teatru im. J. Wachtangowa
* * *
Myślę, że drodzy moi koledzy i towarzysze wachtangowcy (towarzysze, nie tylko z racji tego samego fachu, albo raczą powołania, ale i towarzysze z racji wspólnych nam ideałów politycznych), którzy już od szeregu lat, krocząc, konsekwentnie naukowo wypracowaną i wciąż udoskonaloną drogą wiernie służą swojemu ludowi, nie wezmą mi za złe, że bezceremonialnie pozwoliłem sobie wytypować kilku spośród nich, zapominając na pewno o wielu innych, równie zdolnych i ciekawych uczestnikach tego zespołu, których jednak, ku szczeremu memu niezadowoleniu, nie miałem możności oglądania na scenie. Dotyczy to specjalnie drogich moich koleżanek, co do których wiem na pewno, że wśród nich jest szereg wybitnie ciekawych indywidualności aktorskich, jako to: Aleksiejewa, Andrejewa, Mansurowa, Paszkowa, jedna i drugą Rusinową Sinielnikowa i wiele innych.
Całemu kolektywowi wachtangowców i ich kierownictwu na zakończenie składam z głębi serca płynące podziękowania za wspaniałą akademicką lekcję, jakiej nam udzielili swoim żarliwym entuzjazmem, głęboką ideologią i mistrzowskim kunsztem. Odjechali, pozostawiając po sobie smugę czystego, wzniosłego tchnienia wielkiej sztuki.

1953