Mój ukochany Wujaszek Wania
Jedną z najbliższych sercu mojemu, i moim upodobaniom, sztuk Imtiralnych jest dramat Antoniego Czechowa pt. Wujaszek Wania. Ze sztuką tą wiąże mnie cały splot uczuciowych wspomnień i znamiennych w moim życiu teatralnym wydarzeń.
Pierwsza moja żona, wychowana w Rosji, kształciła się w Moskwie i w duchowym niejako posagu wniosła mi, między innymi, gruntowną znajomość przebogatej literatury rosyjskiej, i szczegółowy entuzjazm (ilu teatru, oraz uwielbienie dla wielkiego talentu Czechowa i jego utworów. Specjalny zaś kult pielęgnowała właśnie dla Wujaszka Wani, którego oglądała na scenie MChAT-u. Cały szereg wieczorów spędziliśmy na głośnym czytaniu i komentowaniu wspaniałych opowiadań togo wielkiego pisarza i innych jego utworów, oczywiście w oryginale, wśród których najbardziej adorowaliśmy Wujaszka Wanię. W ogóle bakcyl teatru, który zresztą tkwił we mnie od dziecka, rozwinął się i okrzepł pod wpływem mojej żony, a główną jego pożywką były sztuki Czechowa. Mogę śmiało powiedzieć o sobie, że wszedłem na scenę pod znakiem sztuk Czechowa, z najgorętszym marzeniem zagrania kiedyś – w dalekiej przyszłości – właśnie Wujaszka Wanię.
I dopiero po trzech latach zawodowego aktorstwa w Krakowie, za dyrekcji Józefa Kotarbińskiego, mój złoty sen o Wujaszku Wani przyoblekł się w realne kształty. Byłem najszczęśliwszy z ludzi – miałem grać moją ukochaną, wytęsknioną sztukę, wykołysaną w sennych marzeniach rolę drogiego, biednego Wujaszka Wani.
Tak się złożyło, że przez pierwsze trzy sezony grywałem w Krakowie wyłącznie albo komików, albo komicznych amantów we francuskich farsach i krotochwilach. Wujaszek był pierwszym żywym, realnym człowiekiem, którego tragiczny los miałem przeżyć na scenie i przekazać widowni. Zagranie tej roli było ważnym etapem w mojej karierze aktorskiej, było wyraźnym awansem w hierarchii, stwierdziło bowiem istnienie w moim rejestrze aktorskim dyspozycji uprawniających mnie do sięgania po rolę z krwi i kości, do odtwarzania ludzi borykających się ze swoimi perypetiami życiowymi; ludzi dramatu w całym, realistycznym tego słowa znaczeniu. I, niezależnie od rezultatu, z jakim wypadł ten mój egzamin (trudno mi samemu o tym mówić) – otworzył mi on nową, poważną kartę w mojej drodze artystycznej, był słupem znaczącym etap w zdobywaniu tzw. „ostróg rycerskich” w moim zawodzie. Odtąd uwierzyłem, że potrafię nie tylko bawić i śmieszyć widownię, ale że umiem ją szczerze i głęboko wzruszyć.
Drugim motywem, który głęboko wbił mi w duszę ten właśnie, a nie inny utwór, był fakt, że to właśnie Wujaszka Wanię oglądałem w idealnej interpretacji, widząc po raz pierwszy najwspanialszy zespół artystów, sławnego już wówczas i głośnego w całej Europie, Moskiewskiego Teatru Artystycznego w jego przejeździe przez Warszawę. W cztery lata potem, już na terenie samej Moskwy, podziwiałem Wujaszka Wanię w idealnej obsadzie asów MChAT-u: Helenę kreowała – w owym czasie żona Czechowa – wspaniała Knipper, Sonią była żona Stanisławskiego – Lilina, samego Wanię grał Wiszniewski, rezydenta – Waflę niezapomniany Artiom, a doktora Astrowa uosabiał niedościgniony mój ideał, nasz mistrz i nauczyciel – nieporównany Konstanty Siergiejewicz Stanisławski.
To widowisko wywarło na mnie wstrząsające, niezapomniane wrażenie i dziś, po czterdziestu kilku latach, noszę je w sercu i w pamięci świeże, nienaruszone i drgające pełnią życia, przy czym słowo po słowie mogę powtórzyć każdy akt i każdą po kolei scenę.
Czechow nie dał wykonawcom swych postaci żadnych jaskrawych, efektownych chwytów i szczególików, żadnych pomocniczych środków, zostawiając im jedynie samo zagadnienie, sam problem, który musi zagrać i do głębi wzruszyć widza prawdą, głębokim realizmem przeżycia wykonawców. System oparty na „przeżywaniu”, ta podstawa genialnej metody Stanisławskiego – nigdzie bodaj nie ma tak pełnego przykładowego wyrazu, jak właśnie w Wujaszku Wani. Tu trzeba przeżyć we własnej duszy tragizm ofiary tych nieszczęśliwych bohaterów.
Nie ma takiej postaci we współczesnych przekładach Wujaszka Chodzi zapewne o Ilię Tielegina.
Kiedy przed dwudziestu laty zaproponowałem w PIST-cie wzięcie na warsztat na wydziale aktorskim właśnie Wujaszka, usłyszałem powszechne prawie zdanie naszych studentów, że jest to sztuka stanowczo nieaktualna, a nawet więcej – szkodliwa. Wówczas uległem i zrezygnowałem z Wujaszka, zamieniając go Heijermansem, czy inną jakąś współczesną sztuką. I kiedy dowiedziałem się, że Wujaszek w reżyserii kol. Wiercińskiej ma być najbliższą premierą Teatru Kameralnego, cały mój przeogromny kult dla tej sztuki ożył z podwójną siłą, omroczoną niestety głębokim smutkiem, gdyż w tym wypadku wolno mi będzie zostać jedynie widzem, bez jakiegokolwiek twórczego uczestnictwa w realizacji tego mego ukochania.
Sromotnie wygnany z tzw. wilczym biletem z IV męskiego, filologicznego carskiego gimnazjum w Warszawie (pośrednio z powodu teatru) – w głębokiej Rosji szukałem możności ukończenia szkoły średniej i uzyskania matury. W mieście Orle, gdzie spędziłem dwa lata, miałem możność gruntownego poznania społeczeństwa rosyjskiego, zwłaszcza zaś sfery inteligencji i kasty oficerskiej. A chociaż młodzieńczy mój naówczas sposób patrzenia na ludzi i brak doświadczenia życiowego mógł niejednokrotnie wydawać powierzchowne tylko, albo nawet wręcz mylne sądy i wnioski – niemniej jednak wiele cech i rysów ogólnych, kiedy je reprodukuję w pamięci i poddaję analizie, daje mi w sumie dość dokładny obraz przekroju inteligencji rosyjskiej właśnie z okresu, w którym występuje ona w sztuce Czechowa.
Osoba doktora Astrowa w Wujaszku Wani jest właśnie idealnie wyraziście narysowaną syntezą tego, z jednej strony hojnie przez naturę obdarzonego wieloma talentami, inteligenta, a jednocześnie nie umiejącego odnaleźć właściwej drogi do celowego wyzyskania tych swoich uzdolnień, który w rezultacie ówczesnych warunków społecznych marnieje.
Nieodrodny członek tej samej, niezmiernie zresztą licznej wśród ówczesnej inteligencji, rodziny bardzo uzdolnionych i potrzebnych społeczeństwu jednostek, co stary doktor Czebutykin w Trzech siostrach – Astrów w Wujaszku Wani jest niezmiernie ciekawym, skomplikowanym, i przez to bardzo trudnym do odtworzenia na scenie, zagadnieniem aktorskim.
Najcieniej, najsubtelniej, najbardziej pastelowo bodaj, rysowana jest postać Soni. Ta reprezentantka swoistego typu kobiety z rosyjskiej inteligencji owej epoki, jest uosobieniem romantyzmu, owianego zniewalającym urokiem wielkiego czaru i kobiecego wdzięku; istota stworzona aby kochać i być kochaną, najlepsza towarzyszka życia, na pewno idealna matka, nie znajduje na swojej drodze możliwości wykorzystania tych wszystkich walorów i wybiera najtrudniejszą, najtwardszą i najlepszą drogę – szuka wyjścia w pracy, która bez reszty wypełni jej dni.
Jako dzieło literackie Wujaszek cieszy się zasłużoną opinią dziś już klasycznego utworu rosyjskiej literatury, zaś jako utwór sceniczny zajmuje jedno z czołowych miejsc w teatralnym dorobku Czechowa. Jako materiał reżysersko-aktorski daje może trudne, ale niezwykle bogate i obfite pole do najciekawszych, najsubtelniejszych i najbardziej typowych – w sensie realizmu socjalistycznego – opracowań.
Kocham mego Wujaszka z całego serca, życzę mu wielkiego sukcesu i pewny jestem jego zasłużonego powodzenia.

1953