Szkolnictwo teatralne w okresie między wojennym i w Polsce Ludowej
Garść wspomnień i parę wniosków
Parając się ze szczerego zamiłowania zagadnieniem nauczania sztuki aktorskiej od trzydziestu pięciu lat i pilnie obserwując przebieg oraz drogę ewolucji, jaka tej sprawie przypadła – pragnę w sposób jedynie kronikarski, bez żadnych zgoła pretensji do głębszego ujmowania z punktu ściśle naukowego tego zagadnienia, opowiedzieć o wzlotach i upadkach, jakie były udziałem szkolnictwa teatralnego, zwłaszcza na terenie Warszawy, w chronologicznej kolejności od roku 1918, mniej więcej, i pokusić się przy końcu mojej relacji o zobrazowanie obecnego stanu tej gałęzi szkolnictwa i wysnucie konkretnych wniosków na najbliższą przyszłość.
Już jako początkującego aktora (w Krakowie) intrygowało i pasjonowało mnie zagadnienie całkowitego braku jakichkolwiek programowych metod w pracy aktora. Quot homines, tot sententiae. Ilu wybitnych aktorów – tyle różnych systemów budowania roli, tyle odrębnych podejść do tego zagadnienia. Pozostając pod głębokim wpływem wielkiego kunsztu niezapomnianego Kazimierza Kamińskiego i opierając się na szeregu przeprowadzonych z nim na ten temat rozmów, stworzyłem sobie następujące kluczowe rozwiązanie, mogące ewentualnie posłużyć za podstawę do tego, co byśmy nazwali „budowaniem postaci scenicznej”. Są to cztery zasadnicze czynniki, wprowadzane w ruch w następującej kolejności: myśl, uczucie, dźwięk (słowo) i linia (mimika, poza i gest).
W oparciu o to dość kruche rusztowanie rozumowałem, że aktor obowiązany jest, zobaczywszy w swojej wyobraźni postać, którą ma tworzyć – przeanalizować ją, dokładnie zrozumieć i odczuć, a już jako dopełnienie dać słowo, i to swoje dzieło oświetlić i uwypuklić mimiką, pozą i gestem. W porównaniu z plastyką znaczyłoby to, że portrecista powinien najdokładniej przestudiować, poznać i przyswoić sobie wszystkie właściwości modela, zrozumieć jego stan psychiczny, odczuć to i zająć zdecydowaną wobec tego postawę własną; następnie przenieść całą sumę swoich doznań na płótno, uwypuklając je za pomocą barwy i światła.
Usiłując „własnym rozumem” flak mówi sędzia Lapkin-Tiapkin w Gogolowskim Rewizorze) rozwinąć i uzupełnić tę teoryjkę różnorodnymi obserwacjami i z wolna na sobie zdobywanym doświadczeniem, próbowałem, zapatrzony w mistrza Kamińskiego (który w tym okresie mojego aktorstwa za dyrekcji Józefa Kotarbińskiego w Krakowie okazywał mi wielce życzliwą pomoc w stawianiu pierwszych kroków na deskach scenicznych), tą drogą zbudować sobie schemat, na kanwie którego mógłbym konstruować role.
W rozmowach, sporach i dyskusjach z moimi kolegami-rówieśnikami myśl ta cieszyła się pełnym uznaniem i w krótkim czasie zostałem kreowany na domorosłego „pedagoga”, do którego zaczęto zwracać się o konsultację zarówno w teatrze, jak i na mieście, gdzie miałem cały szereg lekcji recytacji i gry scenicznej. Tak oto zaistniała we mnie owa żyłka belferska, która z roku na rok rosła, potężniała, aż z biegiem czasu przerodziła się w żywiołową pasję, nie opuszczającą mnie nawet dzisiaj, kiedy na skutek choroby i starości moja w tym względzie aktywność siłą faktu spadła do zera.
Ale może za wiele o sobie, a za mało o temacie. Wróćmy więc do sprawy.
Kiedy w roku 1913, po Krakowie i własnej dwuletniej dyrekcji teatru łódzkiego (gdzie przeżyłem aż dwa pożary teatru), zjawiłem się na bruku Warszawy, przywiozłem już ze sobą markę „kandydata na pedagoga”. W owej epoce na terenie stolicy istniała tzw. Szkoła Aplikacyjna i prywatna szkoła dramatyczno-operowa p. Jadwigi Hryniewieckiej, do której wraz z kolegą Bednarczykiem zostałem „pozyskany” na stanowisko wykładowcy-praktyka, i gdzie rozpocząłem swój zawód nauczyciela gry scenicznej. W tej szkole po paru latach przyłożyłem swoją „cegiełkę” do wyprodukowania takich dwóch młodych adeptek, jak Zofia Lindorfówna i niezapomniana Stanisława Umińska.
Po upadku Szkoły Aplikacyjnej powstał Oddział Dramatyczny przy Warszawskim Konserwatorium Muzycznym na Okólniku, prowadzony kolejno przez Jana Lorentowicza i Stanisławę Wysocką, gdzie objąłem stanowisko kierownika tej uczelni. Charakterystycznym jest fakt, że od tej chwili dalsze ewolucje tej gałęzi szkolnictwa związane są z pomieszczeniem, w którym lokowały się nasze uczelnie.
Na Okólniku Krasińskich, w starej zabytkowej kamienicy, siedzibie Państwowego Konserwatorium Muzycznego, na czwartym, najwyższym pięterku z cudownym widokiem na Zawiśle, hen, aż poza Zielonkę, Kobyłkę i Rembertów, otrzymaliśmy 3 odrapane, brudne i do potrzeb tego typu nauczania całkowicie nie przystosowane salki, z jednym pokoikiem dla wykładowców, wraz z kancelarią i gabinetem dyrektora. Konserwatorium prowadziło li tylko administrację, nie wglądając w sprawy nauczania, nie interesując się nami absolutnie: byliśmy po prostu na prawach sublokatora. Zaś władze państwowe (Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, z departamentem Kultury i Sztuki) nie mogły, czy też nie chciały zająć się nami... Słowem, zostaliśmy całkowicie pozostawieni samym sobie, tworząc raczej coś w rodzaju improwizowanej partyzantki, nie mającej nic wspólnego z celowo zorganizowaną i fachowo kierowaną jednostką armii.
Zacząłem od odświeżenia i oczyszczenia lokalu, usiłując z grubsza przystosować go do specyficznych celów, jakim miał służyć. Z wydajną pomocą profesorów, Wilama Horzycy i nieodżałowanej pamięci Stefana Czarnowskiego, usiłowałem zbudować coś w rodzaju programu nauczania, nie mając żadnych wzorów i przykładów, i działając raczej na podstawie własnej intuicji. Nauka trwała 3 lata, program zaś obejmował: a) przedmioty praktyczne (gra sceniczna i zbiorowe ćwiczenia mimiczne); b) ruchowe (rytmika i plastyka) – J. Mieczyńska i H. Hulanicka; c) teoretyczne (historia teatru, historia literatury dramatycznej i historia sztuki). Słuchacze rekrutujący się wyłącznie ze sfery mieszczańsko-burżuazyjnej oraz obszarniczej, opłacali dość wysokie czesne i pracowali od godz. 15 do 18. Z czasem zaczęliśmy organizować widowiska sceniczne na miejscu, a jeszcze później obsługiwaliśmy peryferie miasta.
Wobec ciężkiej niejednokrotnie sytuacji finansowej całego szeregu słuchaczy, zwłaszcza zamiejscowych – zorganizowałem coś w rodzaju bezpłatnej stołówki (obiady i częściowo kolacje u siebie w domu) tudzież, również u siebie, ofiarowałem pomieszczenie dla dwóch zdolnych chłopców.
W ten sposób dom mój, znany pod popularną nazwą „Szczyglej” (znajdował się bowiem na małej, ślepej, dziś całkiem sproszkowanej ulicy Szczyglej) stał się niejako azylem, hotelikiem i jadłodajnią dla potrzebujących studentów.
Ta epoka dała poważny zastęp czołowych dzisiaj aktorów na pierwszorzędnych scenach Polski. Wymieniam tylko najważniejsze pozycje – z niewiast: I. Eichlerówna, E. Barszczewska, Z. Małynicz, M. Gorczyńska, H. Brzezińska, S. Perzanowska, I. Kwiatkowska, E. Bonacka, D. Kalinówna, Z. Niwińska; z mężczyzn: J. Kreczmar, M. Wyrzykowski, J. Ciecierski, K. Dejunowicz, W. Radulski, A. Bardini, Wacław i Kazimierz bracia Pawłowscy, S. Łapiński, J. Pichelski, M. Milecki, E. Fulde, L Pietraszkiewicz, T. Fijewski, Z. Sawan i wielu, wielu innych.
Z chwilą objęcia stanowiska kierownika Departamentu Kultury i Sztuki przez śp. Władysława Zawistowskiego rozpoczyna się nowy etap w mrocznych dotąd dziejach szkolnictwa teatralnego w Warszawie; okres wyraźniejszego zainteresowania się władz naczelnych życiem naszej uczelni, usiłowaniem stworzenia podstawowego programu nauczania i ulokowanie szkoły pod nazwą: Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej (PIST) w nowym, już wyraźnie obszernym i przystosowanym do specyfiki tego rodzaju nauczania, lokalu, ze sceną i salą widzów na 250 osób w domu teatralnym przy ulicy Trębackiej. W tym samym czasie powołano do życia nowy wydział reżyserski, na którego czele stanął Leon Schiller jako organizator, kierownik i naczelny wykładowca. Ten stan rzeczy przetrwał do wybuchu wojny w 1939 roku. W tym okresie wielkie znaczenie dla sprawy szkolnictwa miało pozyskanie i świetny rozwój talentu pedagogicznego ś.p. Jadwigi Turowicz, która staje się aż do momentu śmierci (1946 r.) filarem, niezastąpionym wykładowcą-praktykiem i duszą uczelni, pełniąc obowiązki zastępcy dyrektora. Z sił pedagogicznych tego okresu obok L. Schillera trzeba wymienić prof. L Pomirowskiwego, J. Marso, W. Zawistowskiego, K. Husarskiego, Essmanowskiego, Głowackiego, małżonków Wysockich, S. Wysocką, J. Mieczyńską, S. Stanisławskiego, E. Wiercińskiego i innych: ze zdolniejszych zaś absolwentów: N. Veidtównę (tragicznie, po bohatersku zginęła w berlińskim Moabicie), H. Łopuszańską (zamordowana przez hitlerowców), J. Szaniawską, J. Świderskiego, A. Węgierkę (juniora) i wielu innych. Spośród absolwentów-scenografów: J. Kosińskiego, Cegielskiego, małżonków Golusów, T. Roszkowską i innych.
Jako ciekawą i dającą olbrzymie korzyści innowację trzeba wymienić doroczne, organizowane w okresie ferii Wielkanocnych zbiorowe wycieczki zagraniczne całej szkoły, przy wydatnej pomocy finansowej i moralnej Ministerstwa Spraw Zagranicznych, do: Czech (Praga i okolice), Słowacji (Bratysława i okolice), na Łotwę (Ryga i okolice), do Jugosławii (Belgrad i okolice) i Italii (Wenecja, Florencja i Padwa). Niestety, długo oczekiwana wycieczka do Związku Radzieckiego, pomimo najsilniejszych starań, ze względu na opory naszych władz do skutku nie doszła.
Nie od rzeczy będzie wspomnieć o ciekawym i brzemiennym w dobre rezultaty pedagogiczne, zorganizowanym przeze mnie w lecie 1923 roku, letnim kursie wakacyjnym w majątku mego przyjaciela A. Krzyżanowskiego (Prusinowice w Kaliskiem w Ziemi Szadkowskiej). Kurs trwał sześć tygodni. Kwaterowaliśmy w gorzelni, niewiasty na dole, rodzaj męski na 1 piętrze. Zajęcia (przeważnie w plenerze) trwały od godz. 10 do 12 i od 18 do 20. Rytmika, gimnastyka, szermierka, sporty, historia literatury dramatycznej, historia kultury i opracowywanie komedii Fredry Pan Jowialski.
Chodziło przede wszystkim o całkowity wypoczynek dla młodzieży, o pobyt na świeżym powietrzu i dobre odżywianie się, a przy sposobności, o gruntowne poznanie polskiej wsi, stosunku dworu do służby folwarcznej oraz o bliższe i dokładniejsze poznanie naszych studentów, co zawsze łatwiej daje się uzyskać przy gromadnym trybie życia poza szkołą. Całą stronę gospodarczą (wyżywienie, pranie itd.) oraz rachunkowość prowadziła sama młodzież w kolejnych dyżurach. Z pedagogów poza mną uczestniczyli w kursie profesorowie: S. Czarnowski i W. Horzyca. Młodzież brała udział w uroczystości dożynek, „frycowego” przy koszeniu i innych obrzędach, związanych z robotami polnymi. Wieczory po zachodzie słońca spędzaliśmy na chóralnym śpiewie i zbiorowej recytacji, mając wdzięcznych słuchaczy w tłumie zebranej służbie folwarcznej i całej gromadzie gospodarzy z sąsiedniej wsi. Przed odjazdem zorganizowaliśmy na tarasie dworu widowisko teatralne, na które złożyła się komedia Marivaux pt. Igraszki trafu i miłości. Kurs wakacyjny zbliżył nas (młodzież i pedagogów) i pozostawił niezatarte wspomnienia, które przez długi szereg lat żyły w szkolnych murach.
W okresie okupacji (od 1940 do 1944 roku) istniał tzw. „podziemny PIST”, gnieżdżąc się w prywatnych, wciąż zmienianych lokalach, narażając organizatorów na poważne ryzyko. Duszą tej zakonspirowanej uczelni była znowu Jadwiga Turowicz, a prócz niej wykładali: Z. Małynicz, M. i E. Wiercińscy, B. Korzeniewski, S. Jaracz, S. Daczyński, Jan Kreczmar, J. Warnecki, zaś z grona słuchaczy wymienić należy: Z. Mrozowską, B. Rachwalską, W. Sheybala, A. Łapickiego, S. Bugajskiego, J. Rakowieckiego i innych.
W roku 1945 z polecenia ministra W. Rzymowskiego w Lublinie, a potem W. Kowalskiego, zorganizowałem w Łodzi (miasto zostało nie zniszczone) po przezwyciężeniu wielkich trudności, kontynuację PIST-u. W strasznym lokalu, w dwóch niewielkich pokoikach gnieździliśmy się przez osiem miesięcy w niezwykle ciężkich warunkach. Tu znowu Jadwiga Turowicz stała się naszym mężem opatrznościowym. W roku 1946 uzyskaliśmy obszerny piękny lokal w byłym pałacu Poznańskich przy ul. Gdańskiej, gdzie zajęliśmy cały parter (trzy obszerne sale, dwa gabinety i pięć pokoi), a na pierwszym piętrze usadowiło się łódzkie Konserwatorium Muzyczne.
Po powrocie do kraju dyr. L. Schiller objął kierownictwo wydziału reżyserskiego. Z wykładowców tego okresu wymienić należy: M. Wiercińską, I. Filozofównę (sekretarz naukowy), Z. i H. Szletyńskich, S. Skwarczyńską, J. Woszczerowicza, Jana Kreczmara, W. Brzezińskiego i innych, zaś z absolwentów: K. Borchardtównę, Miecikównę, Welanykównę, Śmiechowiczową (obecnie Skowrońską), Mancewięzównę, Krasnowiecką, Głuszkównę, Krawczykównę, Górecką, Majdę, Dąbrowską oraz Szonerta, Burczyka, Kwiatkowskiego, Guzka, Minca, Lutkiewicza i innych.
Z końcem 1945 roku uczelnia nasza została podniesiona do stopnia akademickiego z nazwą Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna i dyr. Schiller został mianowany jej rektorem oraz kierownikiem wydziału reżyserskiego, mnie zaś powierzono godność dziekana wydziału aktorskiego. Tu zarysowała się zasadnicza sprzeczność w poglądach między dyr. Schillerem i mną. Rektor był zdania, że obok zajęć szkolnych słuchacze winni zapoznać się z życiem teatru praktycznie, biorąc udział w próbach i widowiskach w charakterze statystów i komparsów (płatnych), ja zaś byłem zdania, że te dwie sprawy (szkoła i teatr) absolutnie nie dadzą się pogodzić (przekonania tego nie zmieniłem dotąd). Młodzież, która zasmakowała w „tworzeniu”, w aktywnym udziale w widowiskach teatralnych, nota bene zarabiając, i tą drogą poprawiając pożałowania godny stan groszowych swoich budżetów, zaczęła traktować pracę szkolną jako zło konieczne, jak ciężki obowiązek, cały swój zapał i energię wkładając w robotę teatralną. Zresztą, nawet najuczciwsi i najsolidniejsi z nich, wprost fizycznie nie byli w stanie pogodzić tych dwóch terenów, pracując od 10 do 14 na próbie i l biorąc udział od 19 do 21 w widowisku. Szkoła wyludniła się prawie doszczętnie i normalny bieg pracy utknął na martwym punkcie. Nie mogąc zgodzić się z tym stanem rzeczy i przekonać dyr. Schillera o słuszności mojego poglądu, musiałem ustąpić, i po roku, już na terenie Warszawy zostałem mianowany dyrektorem Państwowej Wyższej Szkoły Aktorskiej. Trzeba było zaczynać od nowa. Wręcz tragicznie przedstawiała się sprawa lokalu. Sam musiałem wyszukiwać w sproszkowanej stolicy jakąś podmiejską willę lub wypaloną kamienicę na peryferiach, co po pewnym czasie okazało się fizyczną niemożliwością; udałem się więc o pomoc do zawsze życzliwego mi i energicznego dyr. Szyfmana, i uzyskałem od niego pozwolenie na prowadzenie wykładów w palarni, w suterenie pod hallem, lub też na 4 piętrze w malarni - naturalnie w godzinach, kiedy te oba pomieszczenia były wolne. Był to bardzo ciężki, niewygodny i długo utrzymać się nie dający stan rzeczy.
Po paru miesiącach tej tułaczki po zakamarkach Teatru Polskiego udało nam się przyczepić w gmachu Związku Nauczycielstwa Polskiego przy ul. Smulikowskiego za poważną sumę dzierżawną, w niewygodnie, bo na różnych piętrach, bez bezpośredniej łączności rozrzuconych salkach i ze wspólną kancelarią. Ten kłopotliwy lokal służył nam przez cały jeden rok szkolny.
Po roku, w nowo wykończonym gmachu Związków Zawodowych (obok Teatru Polskiego) otrzymaliśmy podziemia (gdzie kiedyś mieściła się Reduta): w zasadzie lokal dość obszerny i całkowicie samodzielny, ale bez dziennego światła, dopływu powietrza i tym samym karygodnie niehigieniczny, co mocno odbijało się na zdrowiu młodzieży, która 8 godzin na dobę musiała spędzać przy sztucznym świetle i bez dopływu świeżego powietrza. Ale za to w jaskrawym przeciwstawieniu do epoki sanacyjnej, kiedy to organa nadrzędne albo nic wcale, albo bardzo tylko niewiele o nas wiedzieć chciały – obecnie nasza władza ludowa mocno i owocnie zaczęła ingerować w istotę i pracę szkoły. Zaczęto realnie myśleć o skonstruowaniu podstawowego programu nauczania, otworzeniu i organizowaniu władz młodzieżowych, włączając je stopniowo w nurt życia uczelni, stworzono zwierzchni organ kontrolny w postaci Departamentu Szkolnictwa Artystycznego, którego integralną cząstkę tworzyło szkolnictwo teatralne; otrzymaliśmy specjalny budżet na pomoce naukowe, skromne, ale stałe stypendia dla studentów, pomoc lekarską w postaci tzw. Palmy, przydziały mieszkaniowe w domach akademickich itd. – słowem znaleźliśmy się pod zdecydowaną, troskliwą opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, gdzie specjalnie wiele zawdzięczamy życzliwemu zainteresowaniu się losami naszej uczelni p. wiceministrowi W. Sokorskiemu.
W tym okresie w PWSA wykładali: Z. Małynicz, M. Wiercińska, S. Nowicka, M. Wieman, B. Korzeniewski, Jan i Jerzy Kreczmarowie, M. Wyrzykowski, W. Tomkiewicz, F. Popiół, W. Godik, G. Buszyński i inni, spośród zaś absolwentów z tych lat wyróżnili się: E. Krasnodębska, M. Kubicka, J. Grossmanówna, M. Lorentowiczowa, B. Marszelówna, M. Dubrawska, P. Kurowski, J. Kawka, Z. Maklakiewicz, W. Siemion i inni.
W przerwie wakacyjnej 1949 roku zorganizowany został letni kurs wakacyjny w Zamku Łańcuckim, gdzie ponad 50 młodych ludzi pod opieką wykładowców: S. Nowickiej, K. Rudnickiej i A. Zelwerowicza, w luksusowych wprost warunkach mieszkaniowych i przy znakomitym odżywianiu się, za groszową opłatą spędziło 6 tygodni wśród wspaniałego, olbrzymiego parku i przecudnych okolic, dając kilka koncertów zarówno w samym Łańcucie, jak w Leżajsku, Rakszawie i kilku innych zakładach przemysłowych w okolicy, i biorąc zbiorowo czynny udział w pracach polnych przy żniwach w sąsiednim majątku Albigowa, gdzie, między innymi, podziwialiśmy wspaniałą zarodową stadninę koni arabskich.
W tym przedsięwzięciu również wybitną pomoc, zarówno moralną, jak i materialną, okazało nam Ministerstwo Kultury i Sztuki z wiceministrem W. Sokorskim na czele, oraz naczelny dyrektor muzeów S. Lorentz i pełen oddania dla sprawy intendent łańcuckiego ośrodka muzealnego, szczery nasz przyjaciel, S. Geppner.
W drodze powrotnej zwiedziliśmy Kraków. W tym czasie PWST z Łodzi (gdzie właściwie miała swoją siedzibę tylko czasowo) została przeniesiona do stolicy i rozbudowana, z wydziałami: aktorskim, reżyserskim i dramaturgicznym. Rektorem był w dalszym ciągu L. Schiller. Siłą faktu, oczywiście, nasza PWSA została zlikwidowana.
W tym okresie PWST stabilizuje się, rozszerza i pogłębia swoją działalność, i staje się w całym tego słowa znaczeniu uczelnią na poziomie akademickim: 1. szkoła wypracowuje i wprowadza w czyn rozszerzony program nauczania, opierając się na wzorach radzieckiego szkolnictwa teatralnego; 2. program ten bazuje na metodzie Stanisławskiego, rozpracowywanej i przystosowanej do naszych warunków lokalnych; 3. czas trwania nauki zostaje przedłużony do lat czterech, przy czym słuchacze czwartego roku pracują praktycznie, wykonując trzy warsztaty dyplomowe we własnym teatrze szkolnym na ulicy Jagiellońskiej; 4. powstają asystentury. Ta ze wszech miar potrzebna innowacja ma na celu stworzenie nowych kadr wykładowców, o pozyskanie których (zwłaszcza jeżeli idzie o praktyków) jest niezmiernie trudno. Asystenci rekrutują się przeważnie spośród dawnych słuchaczy PWST, tworząc w ten sposób stałą więź łączącą przeszłość z teraźniejszością, i stanowiąc jakby jedną wielką rodzinę, służącą tym samym celom; 5. następuje wyraźne rozbudowanie i rozszerzenie kompetencji organizacji młodzieżowych, biorących żywy udział w życiu Szkoły i jednocześnie ponoszących współodpowiedzialność za poziom, stan i atmosferę, jaka w niej panuje (ZMP, POP, Komitet Uczelniany, Koło Naukowe, Komisja współpracy z fabryką Kasprzaka, Komisja współpracy ze wsią, grupy samokształceniowe itd.). Następuje kryzys, i w rezultacie likwidacja wydziału dramaturgicznego i gruntowna przebudowa, według projektu prof. B. Korzeniewskiego, wydziału reżyserskiego, którego dziekanat obejmuje prof. E. Wierciński, a jego zastępstwo prof. E. Axer.
Wielką, długo oczekiwaną a niezbędną innowację stanowi poważne rozszerzenie i unowocześnienie systemu rekrutacji przy przyjmowaniu nowych kandydatów; powstają mianowicie we wszystkich miastach, gdzie działają teatry państwowe, tzw. „poradnie”, w których czołowi aktorzy danego teatru przeglądają i przesiewają pod względem li tylko warunków zewnętrznych (czysta wymowa i artykulacja, względnie dobrze postawiony głos i normalna budowa ciała) napływających ze świetlic, zakładów pracy i szkół, nadesłanych kandydatów na przyszłych aktorów. Po czym następuje druga eliminacja uprawnionych w Gdańsku, Poznaniu i Warszawie przez specjalne, do tego celu powołane komisje, i ci dopiero, którzy szczęśliwie przebrną przez obie eliminacje, zostają skierowani na trzytygodniowy obóz eliminacyjny w Warszawie lub w okolicach, gdzie władze szkolne, współżyjąc i współpracując z nimi, mają pełną możność dokładnego poznania nie tylko ich dyspozycji zawodowych, ale i usposobień, i charakterów, co jest rzeczą pierwszorzędnej wagi. I teraz dopiero następuje pełny egzamin wstępny. Tą drogą unikamy przyjmowania do szkoły ludzi niepewnych i wyraźnie niewykwalifikowanych, oszczędzając i im, i sobie, niepotrzebnego trudu i zabierania czasu.
W przyszłym roku szkolnym powstaje nowy wydział „estradowy”, mający za zadanie dostarczenia kadr do tzw. teatrów „małych form” (Syrena, Teatr Satyryków itp.). Dziekanem tego nowo powstającego wydziału został K. Rudzki.
Kadry wykładowców w PWST tego okresu stanowią: J. Romanówna, Sznerrowa, A. Bardini, J. Świderski, W. Krasnowiecki, J. Ciecierski, Cz. Wołłejko, J. Toeplitz, Bohdziewicz, Mikołajtys, M. Brahmer, Białostocki. Spośród zaś zdolniejszych absolwentów wymienić trzeba: H. Przybylską, J. Nowicką, I. Malarczykównę, A. Borkiewiczównę oraz J. Felczyńskiego, Z. Romana, M. Rułkę, H. Czyża i innych.
W programie nauczania wprowadzono jako przedmiot obowiązujący język rosyjski, sprężyście prowadzony przez prof. Kowalenko, oraz historię literatury i teatru rosyjskiego i radzieckiego, prowadzone przez prof. Lwowa.
Naczelne władze PWST w tej chwili wyglądają następująco: Jan Kreczmar – rektor, Szczepan Baczyński – prorektor (organizacja pracy i teatr szkolny), Jan Świderski – prorektor (organizacje młodzieżowe), Marian Wyrzykowski – dziekan wydziału aktorskiego. Niezależnie od tego, każdy kurs (rocznik) ma swego opiekuna, który prowadzi swój kurs przez cały czteroletni okres nauczania. Administracją szkoły kieruje J. Kisler, a intendenturę prowadzi Hnidy. Sekretariat znajduje się w doświadczonych rękach M. Zapolskiej.
Od dwóch lat jest w budowie między Miodową, Długą i Podwalem, cały kompleks gmachów idealnie przystosowanych do potrzeb tego typu szkoły, z teatrem szkolnym pośrodku, z pierwszorzędnie, nowocześnie wyposażoną sceną i widownią na 400 osób. W końcu lutego bieżącego roku otrzymaliśmy już pierwszy, gotowy trzypiętrowy pawilon z dwiema obszernymi salami (gimnastyczną i teatralną), pięcioma jasnymi wygodnymi salami wykładowymi, z całym szeregiem pokoi dla rektoratu, profesorów, sekretariatu i administracji, oraz z szeregiem oddzielnych pomieszczeń dla poszczególnych organizacji młodzieżowych.
Na trzecim piętrze mamy obszerne pomieszczenie na stołówkę z wielką, widną kuchnią, tudzież dużą świetlicę.
Zagospodarowaliśmy się już w tym dosłownie luksusowym, iście pałacowym lokalu, czekając aż z końcem planu sześcioletniego staniemy się gospodarzami całego bez mała miasteczka z teatrem, bursą i wszystkimi absolutnie wygodami.
Tu skromny kronikarz stawia kropkę i, pełen zrozumiałej tremy, usiłuje spróbować przedzierzgnąć się na chwilę w fachowca-speca, pragnącego wskazać na węzłowe trudności, jakie napotyka, nawet naukowo opracowany i mający już za sobą długoletnie doświadczenie, system nauczania w tej specyficznej i bardzo indywidualnej dziedzinie szkolnictwa, wyznaczając jednocześnie te aktualne problemy, które w najbliższej przyszłości będą musiały skupić całą energię władz szkolnych. Wymienię je w kolejności ich ważności:
1.	Przede wszystkim zarówno cały system nauczania, jak i poszczególni pedagodzy muszą posiadać i rozwijać umiejętność odkrywania i respektowania indywidualności poszczególnych studentów. Stosując jednolity, ściśle określony programem system nauczania, należy jednocześnie umieć bardzo delikatnie wyłuskiwać to najważniejsze, to coś własnego, co tkwi i odróżnia każdą osobowość, i starać się rozwijać ją, jako wartość podstawową, nie narzucając własnej formy ani wyrazu: słowem trzeba umieć dać fachowca z własną, swoistą techniką i z własnym „niezafałszowanym” wnętrzem: trzeba mu wskazać własne, jego indywidualności odpowiadające drogi, prowadzące do odczuwania i przekazywania prawdy, chronić go w ten sposób od taniej płycizny i sztampy.
2.	Dalej, wobec powszechnego dążenia do pracy i produkcji „zespołowej”, trzeba umieć zachęcić młodzież do konieczności z analizowania i dogłębnego poznania własnego ich wnętrza-charakteru; z całą bezwzględnością gasić w zarodku rodzące się zapowiedzi zawiści i zarozumiałości, bezlitośnie tępić, wprost żywym ogniem wypalać egocentryzm, propagując jednocześnie (i służąc własnym przykładem) ofiarną skromność i poświęcenie własnego „ja” dla dobra sprawy zespołowej.
3.	Koniecznie odnaleźć i zachować ścisłą granicę, rozsądną proporcję między nakładem czasu, energii i pracy dla wyszkolenia dobrych fachowców (zawodowych aktorów, jak i wynalezieniem metod dających społeczności teatralnej w pełni uświadomionych, aktywnych społecznie i politycznie, uczciwych i ofiarnych współtwórców socjalistycznej kultury. Bo dopiero te dwie wartości wykultywowane w jednym osobniku dają pełnowartościowego absolwenta, dojrzałego pracownika teatru w Polsce Ludowej. Wielki Stanisławski tak lapidarnie określa to zagadnienie: „Musicie koniecznie kochać sztukę w sobie, a nie siebie w sztuce!”
A teraz, na zakończenie, spróbujemy zestawić i porównać stan naszego szkolnictwa teatralnego z epoki sanacji, kiedy w roku 1920 zaczynaliśmy w gmachu Państwowego Konserwatorium Muzycznego na Okólniku, gdzie brodziło się w dżungli zagadnień i trudności wręcz nie do pokonania, działając raczej na podstawie instynktu partyzanta i reprezentując w pełni „inicjatywę prywatną” – z tym stanem, w jakim dziś, pod rządami władzy ludowej, działa PWST na ulicy Miodowej, a czego już, niestety, mogę być jedynie radosnym świadkiem.
I właśnie to zestawienie jest najjaskrawszym, w stu procentach przekonywającym przykładem w małej skali naszego odcinka, że tylko w państwie socjalistycznym, przy rządach przodującej klasy robotniczej może się normalnie rozwijać prawdziwa, całemu narodowi służąca, sztuka ludowa.

1953