Głos ma jubilat
Jako w najbliższej przyszłości „czcigodny jubilata” pozwolę sobie, korzystając z przysługujących tym wybrańcom losu prerogatyw, rozpocząć tych kilka wierszy od samolubnej chwalby.
Nie wiem bowiem, czy wszyscy obywatele, w kraju i poza jego granicami, są dokładnie poinformowani o tym, że właśnie jako „jubilat” jestem nie byle kim; w tym fachu śmiało mogę uważać się nie tylko za kutego na wszystkie cztery nogi speca, ale wręcz za przodownika, bowiem czwarty już raz w okresie sześćdziesięcioletniej mojej wędrówki po scenach Polski, danym mi jest stanąć na jubileuszowym kobiercu. I jedynie tylko wielki nasz Hetman, arcymistrz Solski może mnie w tej sprawie (jak zresztą i we wszystkich innych) nie tylko prześcignąć, ale nawet sromotnie zdystansować.
Ale wszystkie trzy tamte moje święta były sobie ot, takie, raczej przeciętne, mniej lub bardziej paradne wykorzystywania różnych okolicznościowych dat: dwudziestopięciolecia, trzydziestopięcio – oraz pięćdziesięciolecia mojej roboty teatralnej, podczas gdy obecnie staję przed poważną cyfrą – aż sześćdziesięcioletnim okresem mojego aktorstwa i trzydziestosześcioleciem mojej tzw. „kariery pedagogicznej”... No, to już jest coś! A że, niezależnie od sędziwego wieku (nic się nie da ukryć – 77!!!), poważna, nieuleczalna choroba i smętna jej konsekwencja – kalectwo właściwie radykalnie usunęło mnie z szeregów aktywnie pracujących członków rodziny teatralnej; mogę więc śmiało twierdzić, że ten mój jubileusz jest istotnym pożegnaniem się z tak bardzo przeze mnie umiłowaną sceną; jest, mówiąc realnie, uroczystością teatralnego mego pogrzebu. I z głębokim smutkiem spoglądam dziś na uroczysty pochód, na „ostatnią swoją drogę” przed wiekuistą ciszą.
Gdybym był znakomitością wśród aktorstwa polskiego, wielkim, zasłużonym działaczem na polu kultury teatralnej, lub wspaniałym pedagogiem, kształtującym kadry nowych artystów sceny – zostawiłbym potomności swój testament, swoje artystyczne credo, jak to słusznie i wzruszająco pięknie zrobił nasz Jaracz, czy jak powinien był zrobić nasz Osterwa, albo nasz Maszyński, ale nie stać mnie na taki wyczyn i wyraźnie nie uważam się za uprawnionego do autorstwa takiej enuncjacji. Natomiast mogę tylko, i gorąco pragnę, w chwili „radosnego pożegnania” przedstawić młodemu pokoleniu naszych na- i zastępców, jak rozumiem szczytne powołanie człowieka teatru, na czym polegają blaski i cienie naszego zawodu, i jakim radykalnym, wręcz niewiarygodnym, oszałamiającym przewrotom uległo stanowisko i zadania twórczego artysty teatru, jaki jest jego stosunek do społeczeństwa i odwrotnie. I to tym bardziej uważam za wskazane wypowiedzenie się w tej sprawie przed naszym rozstaniem się, że corocznie jestem naocznym świadkiem na terenie naszej PWST całkowitego braku entuzjazmu, a nawet żywszego zainteresowania się zawodem aktorskim wśród naszych kandydatów do „sztuki”, podczas gdy za moich młodych lat, cisi i pokorni, kołataliśmy nieomal na klęczkach do bram tej naprawdę dla nas świątyni, jaką był nam teatr. Uciekaliśmy ze szkoły, ba... z domów rodzicielskich, świadomie idąc na tułaczkę i poniewierkę, na szyderczą ironię współobywateli, śmiało rzec można – na pogardę społeczeństwa, a jedynie na tolerancję tej jego cząstki, dla której byliśmy przydatni li tylko do niefrasobliwej, pustej zabawy w charakterze epigonów błaznów królewskich; podziwiano nas na scenie, z zaciekawieniem oglądano na fotografiach, wskazywano palcami na ulicy – ale nigdy w życiu nie wpuszczono by nas do „uczciwego” burżujskiego domu, gdyż uważano by to za kalanie świętości ogniska domowego; nigdy nie ofiarowano by ręki swojej córki, bo byłby to najpotworniejszy mezalians, już nie tylko skandal, ale wprost katastrofa moralna.
A teraz znowu odwołam się do przywilejów przysługujących jubilatowi i poproszę pobłażliwego czytelnika o łaskawe pozwolenie zabawienia się przez chwilę w dociekliwego psychologa, który zresztą, nie mając do tego żadnych kwalifikacji, ani uprawnień ściśle naukowych – opiera swoje teoryjki jedynie na długich latach swojego życia i obserwowania (choćby tylko z racji swojego zawodu) licznego zastępu spotykanych w życiu ludzi o najróżniejszych usposobieniach i autoramentach.
Otóż, jako ten domorosły psycholog, zaryzykuję twierdzenie, że w każdym normalnym człowieku, bez różnicy epoki i środowiska w jakich żyje, niezależnie od jego wieku, pochodzenia społecznego, sfery i przekonań politycznych – istnieje tajemna żądza wywierania władczego, decydującego wpływu na jednostki, czy nawet na całe masy otaczających go współobywateli; jest jakaś pasja wdzierania się do najbardziej tajemnych zakamarków cudzej duszy i wywoływania w niej przemian, odpowiadających naszej woli; istnieje jakaś zaborcza walka z cudzą osobowością, z wyraźnym celem wywarcia na nią osobistego wpływu i zmuszenia jej do całkowitej kapitulacji, do bezapelacyjnej, niewolniczej uległości.
Czyż pożycie dwojga małżonków nie jest, bądź otwartą, bądź też  podjazdową walką, zmierzającą do opanowania nawyków, poglądów i przekonań jednego z nich, z wyraźną intencją przefasonowania ich na swoje kopyto, i czy w okresie, gdy ta walka jeszcze trwa, nie istnieje wśród nich większe zainteresowanie sobą, które z kolei wyraźnie słabnie, lub nawet wygasa całkowicie, gdy jedno kompletnie opanuje drugie; pozostaje oczywiście uczucie, przywiązanie, przyjaźń, czy tylko zwykłe przyzwyczajenie – ale wyraźnie maleje, lub całkowicie zastyga, to wzajemne zainteresowanie się sobą, ta żywa ciekawość.
Czyż rodzice w okresie wychowywania dziecka nie dążą wyraźnie do całkowitego zagarnięcia jego duszy, ba!... często nawet jego uczucia wyłącznie li tylko dla siebie; czy więc ten zaborczy egoizm nie jest jakąś przyrodzoną, tajemną cechą duszy ludzkiej, i czy nie może być wobec tego uważany za jedno z praw natury.
W tym miejscu przestaję się bawić w psychologa i, choć lękam się że te, być może dziecinne, a w każdym razie całkowicie dyletanckie przykłady i wysuwane z nich wnioski narażą mnie na śmieszność – to jednak twierdzę z pełną odpowiedzialnością, że skromny zawód aktora (oczywiście twórczego) daje nieskończoną możność takiego właśnie wywierania decydującego wpływu (oczywiście, przede wszystkim na bazie tekstu autora) na stan duszy słuchacza. Boć przecie na widowni siedzi cała masa publiczności o mocno zróżnicowanych nastrojach: jedni są skupieni, nastawieni poważnie na odbieranie wrażeń, inni przyszli raczej neutralni, a jeszcze inni wręcz rozradowani, weseli, a niektórzy znowu pełni błogiego désintéressement... i oto pod wpływem tekstu sztuki, sugestywnie podawanego przez twórczego aktora, bezwiednie, a nawet wbrew woli, radykalnie zmieniają nastrój, ulegając całkowitemu wpływowi aktora.
Ta cudowna możność „okupowania” widza (jak ja to nazywam) stanowi niezwykły urok zawodu aktorskiego, dając mu realną pewność, że oto jest panem sytuacji, że dzieje się jego wola, i to w tak subtelnej dziedzinie, jaką jest dusza ludzka; że jest tym zwrotniczym, który, wbrew nawet woli widza, weksluje nastrój opanowanego słuchacza na ten właśnie tor, jaki wskazuje mu autor i reżyser.
Ta władza staje się wielką pasją, wprost rozkoszą i stanowi jeden z najjaśniejszych blasków naszego powołania.
Jeżeli zaś idzie o odwrotną stronę medalu – o ciernie, mroki, o przykrości związane z wykonywaniem sztuki aktora, to na pierwszym miejscu postawiłbym konieczność tworzenia (jeśli się w ogóle do tworzenia dorasta) w ściśle określonym terminie, dosłownie na sygnał alarmowy, niejednokrotnie w stanie ducha diametralnie różnym od tego w jakim autor umieścił swoją postać; i wtedy tylko dużym wysiłkiem woli, po długim i cierpliwym treningu daje się osiągnąć to idealne, całkowite wykreślenie swego ja i pełne przeobrażenie się w fikcyjną, przez autora stworzoną postać. Tylko ludzie z silnym charakterem potrafią sprostać temu trudnemu i tak odpowiedzialnemu zadaniu.
Drugą z kolei trudnością, którą aktor musi zwalczać, jest konieczność codziennego, pełnego, równego entuzjazmu i całkowitej solidności wykonywania aktu przeobrażenia się w fikcyjną osobę kilkadziesiąt, a niekiedy nawet kilkaset razy z rzędu. Wprawdzie przez długi szereg kolejnych wieczorów aktor – artysta coraz pełniej i dogłębniej wżywa się w odtwarzaną obcą postać, wzbogaca, wykańcza i szlifuje jej wizerunek, ale po pewnym czasie osiąga szczyt swych możliwości i wtedy, malowany przez niego portret zaczyna tracić świeżość, z wolna szarzeje, więdnie, i tu znowu tylko silna wola, głębokie poczucie odpowiedzialności wobec autora i widza, i szlachetnie pojęta etyka zawodowa, mogą mu przyjść z wydajną pomocą, chroniąc słabeusza od sztampy, maniery, pustki i jałowej zewnętrzności.
No i ten ciągły, przez całe życie trwający, wieczny egzamin; bo faktem jest, że każda premiera może być tak dobrze triumfem jak i całkowitą klęską, że najwytrawniejszy nawet aktor – artysta do ostatniej chwili nie jest w stanie przewidzieć, jak zareaguje widownia, jak zostanie przyjęta jego praca; że właściwie stale wyciągamy los na loterii; wszystko to mocno niepokoi umysł i szarpie nerwy, a że i cały nasz zawód, w postaci ciągłego wyłażenia z własnej skóry i przedzierzgania się w inną, cudzą, należącą do obcej, wyimaginowanej postaci, opiera się właściwie, i jest przede wszystkim pracą nerwów, wyobraźni więc też system nerwowy twórczego aktora zużywa się znacznie prędzej, niż nerwy człowieka pracującego w wielu innych, znacznie bardziej usystematyzowanych, spokojniejszych zawodach.
Ale wszystkie te ciernie bledną i wydają się błahostką, a wszystkie blaski maleją i ustępują na drugi plan, wobec tego pełnego, zaszczytnego szczęścia, jakie stało się udziałem każdego twórczego artysty w dzisiejszej naszej rzeczywistości.
Ja, który w momencie kiedy rozpoczynałem swój zawód, na własnej skórze odczułem wysoce poniechliwy, wręcz hańbiący stosunek doń społeczeństwa; ja, który z biegiem lat mogłem dokładnie obserwować niezawodną, choć minimalną i bardzo powolną, zmianę ku lepszemu w tym kierunku – zmianę uwarunkowaną, z jednej strony, rosnącą z biegiem lat postępowością zapatrywań wśród wielu ciekawszych jednostek mojego społeczeństwa, a z drugiej – stale wzrastającym poziomem intelektualnym i moralnym samego aktorstwa; i wreszcie ja, który po pięćdziesięciu dwóch latach teatralnej pracy, mając przed oczami i w sercu cały przebieg tego powolnego procesu, mogę, jak nikt inny, porównać stan pierwotny z dzisiejszą sytuacją mojej kasty i widzę cały ogrom plusów, cała masę zysków i cały bezmiar beneficjów, jakie nam, do niedawna jeszcze pogardzanym pariasom, a dziś już aktywnym współtwórcom kultury narodowej i równouprawnionym obywatelom – dał socjalistyczny ustrój Polski Ludowej.
Bo dziś, zależnie od naszej wartości osobistej, naszych charakterów, talentu, entuzjazmu i pracy – jesteśmy powszechnie szanowani, odbieramy na każdym kroku ze strony Rządu i Partii nieustanne dowody ciągłej troski o nas samych, o nasz byt materialny i o warunki naszej pracy; jesteśmy na równi ze wszystkimi obywatelami naszej ojczyzny dopuszczani do wysokich godności w służbie społecznej (Rady Narodowej, Sejmu itd.); otrzymujemy zaszczytne wysokie odznaczenia państwowe, państwowe nagrody, tak zbiorowe jak i indywidualne, razem z przedstawicielami świata nauki, postępu technicznego, literatury, plastyki, muzyki, filmu, czy radia – słowem zostaliśmy na mocy Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej całkowicie zrównani w prawach i obowiązkach ze wszystkimi obywatelami naszego państwa.
I ten wspaniały dar, ten, konsekwentnie wypływający z samej istoty naszego demokratycznego ustroju państwowego, szlachetny gest, wynoszący podły niegdyś stan aktorski do najwyższych godności i zaszczytów, jako wyraz sprawiedliwości społecznej – włącza nas do kroczącej w pierwszym szeregu klasy robotniczej, do budowniczych naszej kultury socjalistycznej.
I to jest właśnie ta aureola, ten najjaśniejszy blask słoneczny, którym opromieniony został aktor-artysta, obywatel i patriota w Polsce Ludowej.
Jakże jestem dumny i szczęśliwy, że dożyłem tej radosnej chwili, że wolno, mi, choć u samego kresu długiej wędrówki poprzez sceny polskie, przy pełnym świetle dnia śmiało podnieść czoło i czuć się pożytecznym, pełnoprawnym członkiem mojego społeczeństwa.
Ale to zaszczytne wyróżnienie powinno stać się zarazem mocno obowiązującym nakazem, źródłem natchnienia, entuzjazmu i niezmordowanej, programowej, konsekwentnej pracy dla wszystkich przyszłych pokoleń moich kolegów.

1954