Wrażenia i uwagi z II Zjazdu PZPR
Wielkie święto naszej Partii – ośmiodniowy Zjazd 1262 delegatów, przeszło pięćdziesięciu delegatów zagranicznych i całej starszyzny partyjnej z przewodniczącym KC, Towarzyszem Bolesławem Bierutem na czele – zrobił na mnie przeolbrzymie wrażenie.
Przede wszystkim imponująca, wprost idealna organizacja Zjazdu. Nieprawdopodobna punktualność w zaczynaniu i kończeniu obrad, w przerwach obiadowych i w ścisłości realizacji przyjętego porządku dziennego. Wzruszająca uprzejmość, usłużność i takt pełniących służbę porządkową towarzyszy partyjnych.
Najmocniejsze jednak wrażenie wywiera ta wzruszająca bezpośredniość, ta nieprawdopodobna wręcz łatwość w nawiązywaniu kontaktu ze zgoła sobie nieznanymi ludźmi, których łączy jedynie więź wspólnych ideałów politycznych naszej rzeczywistości. Robi to wrażenie, jak gdyby najbliżej ze sobą zżyci ludzie, po paroletniej rozłące, spotkali się znowu ze sobą, wszyscy są sobie bliscy, życzliwi, i stanowią w całym najrealniejszym tego słowa znaczeniu – najbliższą wielką rodzinę. Miałem możność rozmawiania z delegatami Republiki Mongolskiej i z delegatem Komunistycznej Partii Szwajcarii (z pierwszymi po rosyjsku, a z drugim po francusku) tak, jakbyśmy się znali od wielu lat i od dawna czekali na możność spotkania i porozumienia się na temat wspólnych nam, ważkich zagadnień.
Niestety, nie było czasu i miejsca na zabranie głosu przez delegata spośród aktorów na temat najaktualniejszych zagadnień i bolączek naszego życia teatralnego. A było ich sporo, i zostały one omówione na zebraniach rozszerzonego zarządu SPATiF-u, i sprowadzały się do czterech głównych tematów: 1) szczupłość kadr i mocno niedostateczny dopływ świeżych sił aktorskich. Mamy na ziemiach Polskich 84 teatry (z których 13 obsługuje stolicę a 71 prowincję) i 1400 uprawnionych do wykonywania zawodu aktorów (z których 520 obsługuje stolicę, a tylko 880 pozostałe 71 teatrów), czyli że w tym rachunku na każdy poszczególny teatr prowincjonalny wypadłoby zaledwie 12 wykwalifikowanych aktorów. Poza tym, gdy w roku 1945 i w pierwszej połowie roku 1946 rząd nasz starał się uruchomić jak największą ilość teatrów, a wojna i okupacja mocno przetrzebiły aktorstwo polskie – do teatrów wślizgnęła się znaczna ilość niewykwalifikowanych i nieprzygotowanych do tego zawodu ludzi. W ten sposób powstaje potrzeba olbrzymiego dopełnienia ogólnej liczby wykwalifikowanego aktorstwa i dopływu świeżych, uprawnionych do zawodu sił w miarę powstających placówek teatralnych, których liczba do końca planu 6-letniego powiększy się bez mała do 100.
Obecnie istnieje dwoje drzwi, prowadzących do teatru, dla nowo wstępujących: a) istniejące w kraju 3 Państwowe Wyższe Szkoły Aktorskie, dające po 20, a więc w łącznej sumie 60 absolwentów i b) eksternistyczny egzamin aktorski przed Komisją Egzaminacyjną, której skład ustala Minister Kultury i Sztuki. Ponieważ w bieżącym roku odbywał się ostatni taki egzamin eksternistyczny, pozostało więc jedyne źródło – Państwowe Szkoły Aktorskie, dostarczające przeciętnie 60 aktorów rocznie. Ponieważ zaś ta liczba jest mocno niewystarczająca, zachodzi więc konieczność rychłego powołania do życia jeszcze przynajmniej dwóch Państwowych Szkół Aktorskich, powiedzmy we Wrocławiu i Gdańsku. Tą drogą, po czterech dopiero latach, dopływ 100 młodych aktorów rocznie będzie mógł zaspokoić i nasycić narybkiem istniejące na ziemiach Polski Ludowej państwowe teatry.
2)	Drugim, niezwykle ważnym, i dziś specjalnie aktualnym zagadnieniem jest teatr dla wsi. Dzisiaj mamy w Polsce Ludowej jeden tylko teatr tego typu, mianowicie Teatr Ziemi Łódzkiej, obsługujący niezmiernie gęsto zaludnione województwo łódzkie. Poza tym, cały szereg prowincjonalnych teatrów ma zespoły objazdowe, które jednak obsługują raczej miasteczka, osiedla, fabryki i wszelkiego rodzaju zakłady przemysłowe, i z rzadka tylko, jak gdyby na marginesie, docierają do wsi. I wreszcie Artos organizuje specjalne zespoły, przeważnie raczej koncertowe, niż ściśle teatralne, które od czasu do czasu zaglądają i na wieś. Wszystko to stanowi nawet nie kroplę, ale malutki atom kropli w morzu, jeżeli idzie o zaspokojenie gwałtownie wzrastającej potrzeby widowiska teatralnego dla wsi.
A co się w tym względzie dzieje u naszych sąsiadów? Nie mówiąc już o Kraju Rad, gdzie od szeregu lat istnieje i rozwija swoją działalność olbrzymia ilość fachowych, świetnie prosperujących teatrów kołchozowych i sowchozowych; w Czechosłowacji działa kilkanaście zespołów obsługujących wyłącznie wieś w Czechach, na Morawach i na Słowaczyźnie; Węgrzy od dwóch lat systematycznie rozwijają działalność kilku zespołów wyłącznie wiejskich teatrów. Należałoby u nas zainicjować i rozwijać celową akcję w tym względzie, stworzywszy w stolicy podstawową jej bazę, w której na początku trzeba by było zorganizować przynajmniej 5 fachowych zespołów teatralnych złożonych z 20 osób każdy (7 kobiet i 13 mężczyzn), które po półrocznym przygotowaniu mogłyby wyjechać w teren docierając do najdalszych, najbardziej od centrów oddalonych tzw. zapadłych wiosek. Przy czym trzeba by z całą najwyższą energią pobudzić i rozruszać odpowiednie władze terenowe (rady narodowe powiatowe i gromadzkie oraz poszczególnych kierowników świetlic), aby wyszukiwały i przygotowywały zarówno odpowiednie lokale, jak i propagowały i mobilizowały okoliczną ludność do najliczniejszego odwiedzania tych spektakli.
3)	Trzecim zagadnieniem z dziedziny polityki teatralnej jest krzywdząca niesprawiedliwość, wyrażająca się brakiem moralnego i materialnego zainteresowania pracą fachowców z zespołu technicznego. Jak wiemy, teatr zatrudnia: stolarzy, ślusarzy, mechaników, elektrotechników, krawców, szewców, tapicerów, malarzy, modelatorów i cały szereg innych wykwalifikowanych majstrów, którzy prócz gruntownej znajomości swojego fachu, muszą jeszcze opanować specyfikę stosowania go do potrzeb sztuki teatralnej. Otóż wszyscy ci fachowcy, w odróżnieniu od całej rzeszy robotników zatrudnionych we wszystkich fabrykach i zakładach pracy, są pozbawieni premii i płac dodatkowych za wszelką pracę poza normą, i poza bardzo skromnymi gażami, nie są wynagradzani za pracę poza godzinami i za wszelką robotę extra. To upośledzenie całej rzeszy fachowców z personelu technicznego nie daje im żadnej możności awansu, jest wyraźną krzywdą socjalną i bardzo często powoduje odpływ fachowców (jak to miało miejsce niedawno w Państwowych Teatrach Poznańskich), przechodzących do różnych fabryk, gdzie uzyskują możność awansu i dodatkowych wynagrodzeń za przekroczenie norm.
4)	Niepokojącym faktem jest, że na widowniach, jak i wśród kandydatów zgłaszających się corocznie do naszych szkół teatralnych, znajduje się wciąż bardzo nikły procent ludzi pochodzenia robotniczego, a jeszcze mniej ze wsi. Tak zwane umasowienie teatru postępuje w zbyt wolnym tempie i wciąż ma niepokojące zahamowania. To samo odnosi się do zbyt powolnego wzrastania cyfry członków naszej Partii, tak wśród aktorstwa, jak i wśród młodzieży naszych szkół teatralnych.
To byłyby te najaktualniejsze bolączki, które nie zostały poruszone na II Zjeździe PZPR.
Natomiast Zjazd ten, ponad wszelką wątpliwość, dobitnie wykazał, że w samym centrum usiłowań, w każdej inicjatywie władz partyjnych, we wszystkich enuncjacjach i pouczeniach, słowem u samego źródła, u podstaw i fundamentu polityki partyjnej – na pierwszym, naczelnym miejscu stoi wysoko wzniesiony człowiek. Człowiek – obywatel. Tak zwany prosty człowiek, uczciwie wykonujący pożyteczną dla społeczeństwa pracę – tak fizyczną, jak i duchową; tak pracę mięśni, jak mózgu, jak i wielkiego natchnienia twórczego artysty. Człowiek ma najwyższy szacunek i pełny respekt kierownictwa i wszystkich członków Partii, oraz całego postępowego społeczeństwa; budzi powszechną szlachetną wiarę w swój entuzjazm, moralność i etykę, słowem pełną, wszechstronną wiarę w niezbędnego, twórczego członka społeczeństwa, i jest otoczony przez Partię najtroskliwszą, najbardziej pieczołowitą opieką.
Ta zasadnicza myśl przewodnia była niejako naczelnym hasłem Zjazdu i podstawową kanwą, na której opierało się każde przemówienie i każdy poruszony problem.
Z tym niezłomnym przekonaniem delegaci opuszczali salę obrad.

1954