Nadzieja Heijermansa w Teatrze Szkolnym
Jedną z ulubionych moich sztuk (a niestety mam ich bardzo wiele!) jest ten wspaniały, głęboki, realistyczny dramat holenderski, stale grywany przez wszystkie prawie nasze teatry w kapitalnym, wysoce indywidualnym, choć może ze względu na sztuczność gwary, upodobnionej do naszej kaszubszczyzny, dziś mocno kłopotliwym przekładzie Jana Kasprowicza.
Moje umiłowanie tego utworu powstało nie tylko z racji wielkiej jego wartości literacko-teatralnej, nie tylko z powodu frapującej tematyki o wielkim znaczeniu społecznym, ale również i dlatego, że sztuka ta odegrała znamienną rolę w mojej tzw. karierze aktorskiej. Będąc trzeci rok na scenie, a drugi w teatrze krakowskim za dyrekcji Józefa Kotarbińskiego, zostałem obsadzony w niewielkiej, ale soczystej, kapitalnie narysowanej roli buchaltera Kapsa. Była to dla mnie pierwsza, wyraźnie charakterystyczna rola starszego człowieka, który zarówno z wyglądu jak i „wnętrza” stanowił zaprzeczenie tego wszystkiego, co ja, dwudziestotrzyletni, motylkowaty, pełen radości życia, i tryskający humorem młodzieniec w owym czasie reprezentowałem.
Stanąłem więc w obliczu przeogromnych trudności, zmuszony niejako całkowicie przebudować się zarówno od zewnątrz, jak i od wewnątrz. A my, aktorzy, wiemy przecież doskonale, jak pasjonującą, a zarazem jak niezwykle trudną sprawą jest zrzucenie własnej skóry i przeistoczenie się w postać odmienną, stworzoną przez autora. A więc była to pierwsza moja wielka batalia, pierwsza uporczywa walka, jaką ja, początkujący i nie posiadający własnej techniki aktor, musiałem stoczyć ze sobą, aby pokonać wszystkie, piętrzące się przede mną, trudności. Wielką pomoc znalazłem w łaskawie interesującym się moją osobą znakomitym artyście, Kazimierzu Kamińskim, który jako główny reżyser teatru krakowskiego i wspaniały, niedościgniony mistrz charakteryzacji, pomógł mi przy stworzeniu „maski” Kapsa. Oczywiście, trudno mi mówić, czy wybrnąłem z tej roli szczęśliwie – w każdym razie tkwi ona we mnie do dziś dnia; dokładnie widzę moją kościstą, wyraźnie chudą twarz, moje powolne, pełne rezerwy ruchy, i mój, z najwyższym trudem zdobyty, prawie idealny spokój, w jaki potrafiłem wyposażyć mojego Kapsa. Ponad wszystko zaś była to pierwsza w mojej karierze rola na wskroś realistyczna, niezwykle plastyczna i pełna życiowej prawdy. Toteż jakkolwiek rezultat mojej pracy daleki był od doskonałości, niemniej jednak dał mi możność zaznania rozkoszy (nie waham się użyć tego słowa) w dalszych usiłowaniach tworzenia postaci na wskroś realistycznych. I właśnie Kaps wywołał we mnie umiłowanie tego kierunku i sprawił (jeżeli można tak śmiało o sobie mówić), że stałem się aktorem, w całym tego słowa znaczeniu, realistycznym. A że w dodatku ta rola, spotkawszy się z uznaniem zarówno krytyki jak publiczności, i wszystkich prawie moich krakowskich kolegów, stanowiła jak gdyby pewien awans w mojej karierze teatralnej – tym bardziej więc głęboko zapadła mi w serce i może dlatego, kilkakrotnie w ciągu ostatnich kilkunastu lat, do pracy w szkole wprowadzałem właśnie Nadzieję, jako idealny materiał ćwiczebny dla studentów. Zresztą, to samo robiły i inne nasze uczelnie aktorskie, a w teatrach sztuka ta utrzymywała się, i do dziś utrzymuje się prawie stale w repertuarze, zarówno u nas jak i w całej Europie.
A teraz spróbuję kolejno omówić specyficzne wartości tej wspaniałej sztuki jako materiału do ćwiczeń szkolnych, do kształtowania indywidualności i zdobywania techniki przez naszych adeptów.
Przede wszystkim, Nadzieja ma aż 20 ról. A że wszystkie, nawet najmniejsze, zaledwie kilkuwyrazowe epizodziki, stanowią doskonały, pełnowartościowy materiał do zbudowania postaci scenicznych, mogą więc nasycić cały dwudziestoosobowy rocznik młodzieży, studiującej na jednym kursie naszych szkół. (Jest to przeciętna cyfra słuchaczy każdego kursu). Dzięki temu utwór ten nadaje się doskonale do pracy zespołowej i przy odpowiednich „dublurach” może stanowić idealny materiał do pokazania wszystkich, różnorakich wartości i dyspozycji, naszej młodzieży.
Po wtóre, posiada on aż osiem doskonałych ról kobiecych, a jak wiemy, wszystkie prawie utwory dramatyczne, zarówno klasyczne jak współczesne, dotkliwie upośledzają nasze koleżanki, dostarczając niezwykle skromną liczbę ról kobiecych w stosunku do wyraźnie w tym względzie faworyzowanych mężczyzn.
Dalej, Nadzieja dzięki swojej tematyce, opartej na walce klas i obrazującej uciemiężanie prostego człowieka przez reprezentantów kapitalizmu, ma głęboki i zgodny z przeżywanym przez ludzkość okresem rozwoju socjalizmu, a rozkładu i całkowitego upadku kapitalizmu – wydźwięk, i jest sztuką w całym tego słowa znaczeniu aktualną, potrzebną i nawet niezbędną.
Wreszcie, dzięki oparciu wszystkich swoich postaci na fundamencie głębokiego realizmu, dzięki ukazaniu podstawowego problemu wyzysku człowieka przez człowieka, nie deklaratywnie, a właśnie poprzez losy ludzi, ich przeżycia, cierpienia i odczucia – Nadzieja stanowi idealny przykład utworu scenicznego, przedstawiającego ważny, ogólnoludzki, i niezwykle aktualny temat społeczny w formie prawdziwie realistycznej. Tym samym, łatwiej i głębiej zapada w świadomość słuchacza i bez posługiwania się tą, tak groźną, a dziś tak często u nas stosowaną „łopatologią”, staje się doskonałą, niezwykle szlachetną w tendencji propagandą poszukiwania nowych dróg do nowego, sprawiedliwego i szczęśliwego życia całej ludzkości.
Tak chyba wygląda główny problem beznadziejnej Nadziei.
Wszystkie występujące w sztuce postacie, wszystkie najmniejsze, nawet prawie anonimowe rólki, dają kompletny, pełny, z wielu stron oświetlony, plastyczny obraz człowieka świetnie narysowanego i niezmiernie barwnie, kolorystycznie wymalowanego. Mamy tu olbrzymi wachlarz radykalnie zróżnicowanych typów i charakterów ludzkich. Sfera, wiek, charakter, usposobienie, klasa społeczna, temperament, właściwości psychiki, stosunek do religii, pogląd na świat i ludzi – tak zróżnicowane, dają twórczemu aktorowi olbrzymie możliwości, i stanowią znakomite zadania praktyczne dla zamiłowanego i wnikliwego adepta sztuki aktorskiej.
Omówione tu specyficzne zalety Nadziei sprawiają, że utwór ten, jak niewiele innych, nadaje się doskonale do prac ćwiczebnych w szkolnictwie teatralnym.
Jednym zastrzeżeniem, jakie dałoby się wysunąć przy analizie tego dramatu – jest jego beznadziejność. Heijermans nie ukazuje jutrzenki wyzwolenia, nie daje bojowego zrywu rewolucyjnego, przedstawia jedynie całe morze beznadziejności, mówiącej jednak wyraźnie, że czara goryczy jest już po brzegi wypełniona krzywdą i niesprawiedliwością, że niezadługo wystąpi z brzegów, budząc sprawiedliwy gniew, który potężnym zrywem rewolucyjnym pomści krzywdy, unieszkodliwi krzywdzicieli i zaprowadzi nowy ład i nowe słoneczne życie w zapadłej wiosce rybackiej holenderskiego wybrzeża. Czuje się wyraźnie, że mające za parę miesięcy przyjść na świat dziecko Jo, zrodzone z nieżyjącego Geerta, syna starej wdowy Kniertje (właściwej bohaterki sztuki) – już nie będzie ofiarą wyzysku drapieżnego, nieludzkiego szypra Bosa, ale będzie walczyć i wywalczy nowe, sprawiedliwe i radosne życie dla wszystkich mieszkańców wioszczyny rybackiej, i wraz z nią, dla całego świata. Czujemy wyraźnie, że choć dzisiaj panuje Bos, a giną dziesiątki i setki jego ofiar, bezbronnych rybaków, że choć dzisiaj horyzont nad zapadłą wioską rybacką pokrywają gęste, nieprzeniknione chmury – to jednak bólu, cierpienia i krzywdy z jednej strony, a dostatku, użycia i samowoli z drugiej – zebrało się już tyle, że musi nastąpić nieodwołalnie radykalna zmiana. Wrzód dojrzał, musi pęknąć – ropa spłynie, organizm zostanie oczyszczony z trujących mikrobów i zacznie żyć nowym, zdrowym, krzepkim życiem.
Dziś Nadzieja wchodzi do repertuaru Teatru Nowej Warszawy jako druga praca dyplomowa tegorocznych absolwentów Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej (pierwszą była Balladyna) w zespołowej, wspólnie z wykonawcami przemyślanej i przeżytej w okresie dwuletniej pracy, reżyserii dziekana Wydziału Aktorskiego, kolegi Mariana Wyrzykowskiego.
Życzę jej w pełni zasłużonego sukcesu.

1954