Wycieczka do Rzeszowa
Rzeszów znałem dotąd raczą tylko „z widzenia”. Mianowicie, przed 5 laty, będąc z Państwową Wyższą Szkołą Aktorską na 6-tygodniowym kursie wakacyjnym w Zamku Łańcuckim – zrobiliśmy zbiorową wycieczkę do Rzeszowa Miasto robiło wrażenie partykularza, który na gwałt przeobraża się ze skromnego, prowincjonalnego zacisza, na wojewódzkie centrum administracyjne, usiłując przybrać wygląd i charakter dużego ośrodka To gwałtowne przekostiumowanie się, liczebnie i terenowo raczą skromnego skupiska ludzkiego, robiło wrażenie maskarady, niemniej jednak widziany tak „z lotu ptaka” Rzeszów miał zdecydowanie indywidualny wyraz miasta z przeszłością i swoistym obliczem.
Po tych 5 latach znowu znalazłem się na terenie piękną, żyzną Ziemi Rzeszowskiej, w jej stolicy, tym razem już nie z udanymi cechami wielkiego centrum administracyjnego, ale naprawdę w żywym, ruchliwym i tętniącym pracą dużym mieście. Z pozoru, tu i ówdzie przegląda jeszcze dawny partykularz, zabity deskami i oddalony od stolicy, i większych ośrodków administracyjnych, przemysłowych i kulturalnych, cichy, błogi w swoim kwietyzmie, zamknięty w sobie i osobistym tylko życiem żyjący, ale już od wczesnego ranka terkoczące ciągniki wiozą całe szeregi wyładowanych robotnikami ciężarówek (szelmy nie dały mi spać, mieszkałem bowiem w gościnnym Teatrze na parterze od ulicy).
Byłem mile dotknięty tą widoczną zmianą jaką Polska Ludowa zdołała ożywić i rozruszać to ładne, czyste, zabytkowe miasto. Na każdym kroku widać twórczą pracę, ruch, życie, wzrost. Dużo się buduje (wspaniały gmach Wojewódzkiej Rady Narodowej), organizuje się transport (liczne autobusy), zakłada się instytucje kulturalne, społeczne, otwiera się punkty usługowe i uspołecznione sklepy. Na ulicach panuje ożywiony ruch: robotnicy, świat urzędniczy, bardzo liczne zastępy uczącą się młodzieży. Cały starożytny gród planowo przygotowuje się do, przypadającej w bieżącym roku, rocznicy 600-lecia istnienia Rzeszowa, zbiegającej się z 10-leciem istnienia i dorobku Polski Ludowej. Słowem, jesteśmy w prawdziwym, żywym ośrodku wojewódzkim.
Zajrzyjmy teraz do teatru, który oczywiście interesuje nas specjalnie, i który stanowi główny cel mojej rzeszowskiej wyprawy. Budynek Teatru Ziemi Rzeszowskiej znajduje się w centralnej części miasta, u skrzyżowania dwóch arterii komunikacyjnych, vis a vis starego zabytkowego kościoła.
Budynek (dawna sala Sokoła z epoki austriackiego zaboru) skromny, ale schludny, ma przyzwoitą widownię o dobrej akustyce i odpowiedniej pojemności. Znacznie gorzej przedstawia się scena i jej zaplecze, którego właściwie brak całkowicie. Scena bardzo płytka, bez wejścia z sali widzów, o jednej tylko kieszeni z prawej strony, bez sznurowni, i dosłownie bez najmniejszego nawet magazynu, czy schowka, przedstawia nie lada zagadkę do rozwiązania dla personelu technicznego, zwłaszcza przy każdym, dekoracyjnie bardziej skomplikowanym, widowisku. W lecie dekoracje często „biwakują” na podwórzu; a co się z nimi dzieje w czasie słoty i w zimie? Poza tym, wszystkie pracownie: stolarnia, malarnia, kostiumernia, modelatornia itd. mieszczą się w suterenach pod sceną, w wilgoci, bez dostatecznego światła i przestrzeni. Wskutek tych podstawowych braków, i wiążących się z nimi trudności, trzeba z uznaniem i podziwem podnieść ofiarną wręcz bohaterską pracę całego, nielicznego zresztą personelu technicznego, który pod wodzą brygadiera Stanisława Wiczkowskiego zasługuje na najwyższe pochwały. Byłem głęboko wzruszony widząc fachową i gorącą pracę tych moich kolegów.
Najważniejszy czynnik, decydujący o poziomie produkcji w każdym teatrze, stanowi to, co nazywamy atmosferą Otóż muszę stwierdzić bez zastrzeżeń, że ta jest w Teatrze Ziemi Rzeszowskiej na wysokim poziomie. Składa się na to szereg różnorodnych czynników. Dyrektor Teatru, kol. Ireneusz Paczkowski – pełen taktu i uprzejmości, niezwykle pracowity, „wszędobylski” i „wszechwiedzący”, o szczerym zamiłowaniu i dogłębnym rozumieniu specyficznych potrzeb, warunków i zasad, jakich teatr wymaga – cieszy się ogólnym uznaniem wśród wszystkich pracowników, a jednocześnie umie zachować swój autorytet; jest w miarę wymagający i wyrozumiały; żali się, że natrafia na pewne trudności i opory, zwłaszcza wśród najmłodszego pokolenia aktorskiego, ale z tego, co widziałem i co mogłem usłyszeć ze stron obu, stosunek ten rychło chyba wejdzie na właściwe drogi.
Kierownictwo literackie spoczywa w fachowych dłoniach doświadczonego dramaturga autora szeregu, na wielu naszych scenach wystawianych sztuk – dr Janusza Teodora Dybowskiego, który z wielkim zamiłowaniem czuwa nad repertuarem i poziomem wykonania.
Głównym reżyserem (niestety jednym tylko) jest kol. Janina Orsza-Łukasiewiczową która inteligentnie i z dużym oddaniem się sprawie, oraz z pełnym zmysłem organizacyjnym, kolektywnie, przy pełnym zaufaniu całego zespołu i fachowej pomocy zdolnej scenografki ob. Ireny Perkowskiej, montuje widowiska.
Personalnik, tow. Wolański, głęboko rozmiłowany w sztuce teatru, z taktem i spokojem wykonuje swoją dość trudną a jednocześnie odpowiedzialną funkcję. Muszę zaznaczyć, że jest on autorem żywej, i jak na pierwociny wcale zgrabnej sztuki pt. Źródło pod gruszą, granej tu z powodzeniem.
Zespół artystyczny, składający się z 26 – jeżeli się nie mylę – osób, ma w swoim składzie reprezentantów starszego pokolenia pełnych i bogatych w doświadczenie artystów, jak: kol. Szaniawski i kol. Michułowicz, ma i ludzi średniej generacji, będących w pełni rozwoju, jak doskonała w Grzechu jako Wanda – kol. Majewska-Erwanowa, i Orsza-Łukasiewiczowa bardzo inteligentna i subtelna Zofia Parmen w tymże Grzechu i, aż 10 absolwentów Szkoły Łódzkiej, z których widziałem 3 niewiasty i 2 mężczyzn. Stwierdzam, że cała ta piątka posiada cenny walor, jakim jest dobra czysta dykcja i wyraźne dyspozycje aktorskie. Jedynie może kol. G. ma z lekka zaniedbaną wymowę (nie ma wprawdzie żadnych wad organicznych, a tylko wiele zaniedbań; galopuje, zaciera i połyka końcówki), poza tym ma z lekka za wysoki, piskliwy, choć dość mocny głos. Z niewiast doskonale zapowiada się kol. Szmigielówna (już, niestety, połknęła bakcyla filmowego), a z mężczyzn kol. Wójcik (nareszcie prawdziwy amant), człowiek wyraźnie uwarunkowany i uzdolniony, z dużym instynktem, intuicją i zdecydowaną łatwością zdobywania techniki.
Najdonioślejszą doraźną potrzebą, o którą mocno dopomina się i Rzeszów i wiele innych teatrów w terenie – jest konieczność częstszego (powiedzmy przynajmniej 2 razy w sezonie) odwiedzania naszą prowincji, przez reżyserów ze stolicy. Rzeszów, Lublin, Olsztyn, Białystok, Opole, Kielce i Radom, Jelenia i Zielona Górą Gniezno czy Kołobrzeg powinny być odświeżane przez zastrzyk w postaci stołecznych naszych reżyserów. Tacy ludzie teatru jak: Bardini, Wierciński, Małkowska, Tomaszewska, Krasnowiecki, Daszyński, Wyrzykowski, Rakowiecki, Kochanowicz i inni, powinni by rozebrać między siebie w trudniejszej sytuacji placówki teatralne i każde z nich winno objąć „protektorat”, i odbyć co najmniej 2-tygodniową wizytę w każdym z tych teatrów. To by mogło dać przeogromne korzyści i ochronić te placówki, gdzie przeważnie pracuje jeden tylko reżyser „odrabiający” wszystkie premiery, od nieuchronnego wyjałowienia, szablonu i sztampy.
Przyznam się nawet w skrytości ducha, że samorzutny mój projekt wycieczki do Rzeszowa miał na celu zwrócenie uwagi i zachęcenie wielu ofiarnych moich kolegów do możliwie najczęstszego takiego „wyciekania” ich w teren, co by dało i poważne korzyści samą sprawie, i stanowiłoby miłą atrakcję, zwłaszcza dla młodych, silnych i zdrowych, aktywnych ludzi naszego teatru. Oczywiście, w pełni zdaję sobie sprawę, że moja stara, wyranżerowaną tkwiąca w staromodnych metodach i staroświeckich nawykach osoba, w minimalnym tylko stopniu mogła spełnić to odpowiedzialne zadanie, niemniej jednak mam zamiar, jeżeli władze i lokalne dyrekcje pozwolą wczesną jesienią odbyć podobne wycieczki do Opola i Lublina.
Kończąc tę moją pobieżną relację z rozkosznej wizyty w Rzeszowie, która wlała we mnie wiele optymizmu i szczerego uznania dla trudnej i ofiarnej pracy moich kolegów w terenie, pragnę podsumować moje doznania powstałe z oglądania jednego tylko widowiska które widziałem (i to tylko na 2 próbach generalnych, kiedy kol. Michułowicz referował Jaskrowicza), Stwierdzam z całym obiektywizmem, że Grzech, ściśle wg inscenizacji dyr. Bohdana Korzeniewskiego przygotowany, był, jak się to mówi, „na ostatni guzik”. (Całkowita zasługa kol. Orsza-Łukaszewiczowej). Od idealnego opanowania tekstu, poprzez gruntowne wżycie się w sytuację, wnikliwą analizę i wiele trafnych, ciekawych szczegółów w ustawieniu poszczególnych postaci – wszystko było celowe, planowane i mocno obsadzone. Słowem, spektakl wzorowy, jakiego nie powstydziłby się niejeden z naszych teatrów. Może tylko rola Janiny niezupełnie odpowiadała intencjom autora i kierunkowi inscenizacji dyr. Korzeniewskiego. W tutejszym ujęciu Janina była za ofensywną za śmiałą za aktywną wyglądało, że w każdej chwili mogłaby zgasić napastliwy, ironiczny ton Bukowiczą a nawet dać mu solidną odprawę. Twierdzę, że i autor, i inscenizator i publiczność powinni byli być całkowicie zadowoleni z rzeszowskiego wykonania tej tak bardzo bliskiej sercu mojemu sztuki, co zresztą i miejscowa prasa, i do ostatniego miejsca wypełniająca salę publiczność, dobitnie zadokumentowały.

1954