Śmiertelna karta
Zeszły w zaświaty dwa talenty twórcze – dwie osobowości aktorskie, dwaj rzetelni pracownicy i uczestnicy sztuki teatralnej. Ferdynand Feldman i Michał Szobert zamknęli księgi swoich żywotów. Społeczności naszej ubyło dwóch kapitalnych aktorów, dwóch czystych ludzi i zacnych kolegów.
Feldman, 16-letni chłopczyna, pełen ognistego temperamentu i młodzieńczego zapału, ucieka z rodzicielskiego domu i rozpoczyna zawód aktorski w prowincjonalnych „szmirach”: na wozie z budą, albo i pieszo wędruje z miasteczka do miasteczka, mierząc wszerz i wzdłuż całą połać Galicji, przymierając z głodu, gra małe rólki, przepisuje wielkie, zapala lampy naftowe, rozlepia afisze, sypia na wolnej okolicy, przykrywa się lasem i jest w siódmym niebie. Wszędzie niesie ze sobą zadatek samorodnego talentu, wielkie – ponad wszystko – umiłowanie teatru, godność własną i marzycielską chęć sławy. Szanuje starszych kolegów, wobec których zna mores nie lada, chce dorównać i przewyższyć młodych, a nie zazdrości i nie boi się ani jednych, ani drugich. Pragnie grać, wzruszać, bawić, działać na dusze ludzkie, własną im dając – i jest szczęśliwy.
W epoce poprzedzającej działalność Pawlikowskiego błyszczy już szczerozłotym talentem w teatrze lwowskim, gdzie kreuje Kozodoja w Dzwonie zatopionym Hauptmanna, tworzy Napoleona w Madame Sans-Gêne, uplastycznia Bezsiemionowa w Mieszczanach Gorkiego, i daje pełnię życia scenicznego całemu szeregowi przeżytych i przeczutych postaci w dramacie i komedii o niezmiernie rozległej skali.
Cechy aktorskie twórczości Feldmana to, temperament, rozmach, soczystość i plastyka rysunku, rozbrajająca szczerość, prostota ujęcia, i pierwszorzędna, wysoce indywidualna technika, wolna jednak zupełnie od wirtuozerii. Feldman żyje grając, choć nie gra w życiu. Wielbi życie, jego radość słoneczną. Kocha życie rodzinne; jest wprost wzruszającym synem i bratem – wzorowym mężem i najczulszym ojcem. Dom i scena to dwa jego światy, równie mu drogie, święte i niezbędne; cały dzieli się między nie i nie ma innych. Pełno w nim niezmąconej, chłopięcej wprost pogody, dyszy radością życia i potrzebą kochania.
Śmierć zagląda mu w oczy nagle niemal, kładąc go do trumny w pełni sił fizycznych i artystycznych. Odchodzi od nas radosny, jowialny, zapatrzony w słońce, z bezmiarem umiłowania życia, ludzi i teatru.
Zostawia po sobie świetlaną smugę pamięci, a w historii aktorstwa polskiego piękną kartę, na której imię jego zapisało się talentem, pracą i zamiłowaniem.
Michał Szobert, aktor starszej, można by rzec, niemieckiej szkoły – gra w zaraniu swojej wędrówki artystycznej w ruskim, a przez pewien czas w niemieckich teatrach, marząc o wielkiej karierze na scenach zagranicznych, licząc na swoje zdolności językowe. Rychło jednak zawraca do kraju i tu, już do zgonu, gra kolejno na scenach prowincjonalnych, we Lwowie, Łodzi (w epoce rozkwitu tego teatru pod dyr. M. Wołowskiego), potem przez szereg lat w Rozmaitościach, wreszcie w Teatrze Polskim i znowu w rodzinnym Lwowie, gdzie choroba umysłowa, a w następstwie śmierć zabiera go już na zawsze ze sceny.
Szobert – samotnik w życiu, kocha teatr głęboko i ofiarnie, jest zanikającym typem aktora-kapłana, który prócz peleryny i szerokoskrzydłego czarnego kapelusza, dosadnej wymowy i płynnego gestu, nosi w sercu gorący płomień ukochania ideału w sztuce i szczytności swego posłanniczego zawodu.
Gra role bohaterskie, deklamacyjne, i charakterystyczne, o bardzo szerokiej skali – od Otella, Jagona, Prospera, aż do Heroda w Or-Otowskiej szopce. Hołduje wyraźnie repertuarowi klasycznemu; zna dokładnie teatry zagraniczne, namiętnie kocha podróże.
Ze skromną walizeczką w ręku i jeszcze skromniejszą sumą gotówki w kieszeni, pełen młodzieńczego, iście studenckiego zapału, goły, lecz wesoły i zdrów, przemierza, siwiejący i poważny, całą niemal Europę wszerz i wzdłuż.
Bada architekturę, sztukę i kulturę, życie i język, zna niemiecki, angielski, węgierski i rosyjski, specjalnie uważnie przygląda się teatrowi i aktorom. Obdarzony umysłem głębszym, refleksyjnym, czyta wiele, zastanawia się i analizuje; niezmiernie miły i uczynny w życiu koleżeńskim – stoi z dala od wszelkich partii, stronnictw i koterii dworskich; gołębie serce i niezkazitelnie czysta dusza wyróżniają go znamiennie spośród kompromisowości teatrowej. Z wiekiem Szobert dziwaczeje, traci pamięć, wreszcie zapada na nieuleczalną psychozę, która go przyprawia o śmierć.
Nad grobem śpiewają Mu, walcząc o lepsze, dwa chóry: rusiński i polski – powagę i dostojność pogrzebowego obrzędu mąci przykry epizod waśni narodowościowej.
Samotnik – gołąb zapada w cichą mogiłę a pamięć Jego – pamięć artysty i zacnego człowieka zostaje we wdzięcznych sercach kolegów.
Cześć jej i hołd

1920