Pamięci Antoniego Siemaszki
Wyszedł z zacnego, starego, szlacheckiego gniazda poczciwych żubrów litewskich i przyszedł do teatru. Ale nie wszedł do nas z przypadku; biegł z wewnętrznego nakazu, z nieprzepartej woli artysty, z najwyższego imperatywu duszy. Rzucił swój umiłowany Krzewin, rozstał z cichym życiem patriarchalnym, zwalczył przesądy ojców, zrezygnował łatwo z wygód zacisznego ustronia wiejskiego i beztroskiego żywota bogobojnego hreczkosieja i... z małym tobołkiem na plecach, z błogosławieństwem matki, z gorącym sercem i tęgą wiarą w powołanie swoje wyszedł w świat szeroki. Został uczniem jednego z największych pedagogów aktorstwa polskiego – Emila Derynga, gdzie spotyka kolegów tej miary, co Frenkiel. Na scenę wchodzi z wyraźnym piętnem talentu, popartego doskonałymi warunkami, żywą inteligencją, szczerym zamiłowaniem i nade wszystko wielką, wyjątkową, dzisiaj już legendarną prawie skromnością i ofiarnością w pracy dla teatru. Jest aktorem z powołania: gra dla sławy, nie dla zaszczytów kariery, nie dla recenzji, uznania i oklasków – ale jedynie i wyłącznie dla nasycenia najszlachetniejszego głodu rozmodlonej duszy swojej – kocha teatr i, w całym tego wyrazu znaczeniu, służy mu wiernie.
Jest aktorem żywiołowego impulsu uczuć – nie wyrozumowanego zimnego mędrkowania; jest aktorem charakterystycznym – gra wiele ról o bardzo szerokim rozpięciu: ostatni niemal fredrysta ze starej gwardii (świetny Geldhab, Benet i Pan Jowialski), kreuje całą galerią typów w rodzimej komedii mieszczańskiej (Klepacki w Wicku i Wacku), i kapitalnie odtwarza, raczej tworzy, panującą przed dwudziestu laty w teatrach naszych niepodzielnie komedię francuską, i poprzez nowoczesny repertuar komediowy (Bohaterowie Bernarda Shaw’a) wznosi się do Majora w Fantazym i Stańczyka w Weselu. Jest wielkim aktorem, z tego bardzo rzadkiego i nielicznego gatunku wielkich bez wielkości. W jaskrawym przeciwstawieniu do całego szeregu „najwybitniejszych” swoich współtowarzyszy, nie obnosi wielkości swojej w drżących z zawiści i zazdrości dłoniach przed sobą – nie upokarza się dla zdobywania względów i zaszczytów, nie płaszczy się przed możną krytyką i potentami tego świata – nie zwraca całej energii i wszystkich sił na cenne ochranianie zdobytego „stanowiska”, na umiejętne balansowanie dla utrzymania się „na świeczniku”. Jest naprawdę wielkim bez wielkości; ta wielkość jest w nim bez jego wiedzy i woli nawet.
Gdy chodzi o zaszczyt i nagrodę jest zawsze ostatni, w kącie schowany, znaleźć go nie sposób; gdy idzie o pracę anonimową, o ofiarę cichą, o ryzyko osobiste – jest pierwszy, staje bez wołania, sam biegnie na ochotnika. Nie ma wrogów (mimo wyraźnej indywidualności!): lubo zawsze młody i z młodymi, którzy go uwielbiają – ma wielki mir i zachowanie u wszystkich uznanych wielkości. Jako artysta, obywatel, kolega i pracownik wszędzie jest sobą i osobista jego wartość: jego robota i życie mówią za niego, i każą go szanować bez przezornych zabiegów i czujnej w tym względzie polityki z jego strony.
Ciekawy bardzo człowiek i nieprzeciętny umysł, zdumiewa kapitalną umiejętnością syntetyzowania. Cudownie łączy piękno zachodzącego „wczoraj” z gorącem wstającego „jutra”, tworząc zdrowe, świadome, mocne i czyste „dzisiaj”. Jest doskonale współczesny i wiecznie młody – nie da się powiedzieć o nim, że był najlepszy we Fredrze, albo w mieszczańskiej komedii i obyczajowej, w Szekspirze (monumentalny Shylock w Kupcu weneckim).
Dzięki niezniszczalnej młodzieńczości i przyrodzonemu darowi syntetyzowania jest wciąż żywy, współczesny, idzie naprzód. Jest doskonałym typem obywatela przedwojennej doby – jest dzielnym uczestnikiem wielkiej wojny – jest przykładem nowożytnego, twórczego budowniczego odrodzonej, niepodległej Polski.
Żyje pełnią życia: aktor z krwi i kości nie zasklepia się jednak w ciasnym krążku kulis – interesuje się ruchem umysłowym, bierze czynny udział w życiu politycznym (ku szlachetnemu oburzeniu niektórych krytyków teatralnych), pracuje społecznie, walczy z karabinem w ręku na froncie, żyje życiem organizacyjnym, a zawsze bez tytułów, prezesur, stanowisk, szarż i odznaczeń – zawsze bezimiennie, zespołowo, a osobiście, bez reklamy, a ofiarnie.
W walce o niepodległość nie tylko daje siebie, ale składa ojczyźnie ofiarę z życia umiłowanego syna, który w ostatnim niemal dniu wojny ginie śmiercią bohatera. Promienna, słoneczna dusza Ojca Antoniego popada w mistyczną melancholię – sterane trudami wojny i walką życiową siły fizyczne odmawiają mu posłuszeństwa. Nie dość pielęgnowany, pozbawiony istotnej opieki – osamotniony niemal – zapatrzony w życie pozagrobowe – schodzi ze sceny w pełnym rozkwicie swego bogatego aktorstwa, i z cichym uśmiechem dobrotliwej, pobłażliwej wyrozumiałości umiera w szpitalu na żołnierskim łóżku.
Zostawia niewiele dóbr doczesnych – małą walizeczkę: w niej kilka książek, parę zmian bielizny, kilka pamiątek i żelazny krzyż walecznych.
Szedł przez życie najprostszą, a więc nie najłatwiejszą drogą, z podniesioną głową, z otwartym czołem, z zakasanymi do roboty rękawami, z wyiskrzonymi wiarą w młodzieńcze ideały oczyma, z miłością dc życia, ludzi i Boga.
I długo, długo pamięć o Nim żyć będzie w szeregach aktorstwa pilskiego; długo, długo świetlana postać Siemaszki przewijać się będzie poprzez karty podań, klechd i legend teatralnych, i przyszłe pokolenia ze czcią słuchać będą opowieści o tym kochanym „Ojcu Antonim”, co tak doskonale „zreferował” swoje życie doczesne i teraz w obliczu Boga referuje żywot wieczny.

1924