Szczerozłoty talent
Odszedł w zaświaty Józef Węgrzyn – wielki, szczerozłoty, przez matkę-naturę hojnie ufundowany talent, poparty najwspanialszymi, wprost od czasu Bolesława Leszczyńskiego nie spotykanymi warunkami zewnętrznymi.
Pamiętam, jak w roku 1900 siadywał koło godziny 14 na krakowskich Plantach, na tyłach budynku Teatru Miejskiego im. Słowackiego na ławeczce, pod „drzewem wolności', niezwykle urodziwy młodzieniec (dziecko nieledwie) o oczach tryskających ognistą energią, o klasycznych rysach twarzy, wspaniałych, kruczych, falujących włosach – słowem o całości urzekająco pięknej, pełnej idealnego romantyzmu i impulsywności. Na kołnierzu jego „studenckiej” bluzy widniały dwie złote naszywki – godło przynależności do szóstej klasy gimnazjalnej.
Siadywał dosłownie co dnia (z wyraźnym uszczerbkiem dla swoich obowiązków szkolnych) tendencyjnie, aby przeprowadzić rozgorzałym wzrokiem wychodzących z próby aktorów krakowskich i złożyć im, osobiście nieznajomym, błyskawicznie zerwawszy się z ławki – szarmancki ukłon. Z czasem, do tego ukłonu począł dodawać pełen szczęścia, promienny dziecięcy uśmiech, a jeszcze później, mieszaninę szczytowego entuzjazmu z misternie ukrywaną zazdrością.
Po długim szeregu takich spotkań z młodzieńczym entuzjastą, zaczęliśmy się interesować tą niezwykle pociągającą osobistością i któregoś dnia, idący wraz z nami, Maksymilian Węgrzyn, jeden z aktorów ówczesnego zespołu, a jak się potem okazało – starszy brat Józefa Węgrzyna, zatrzymał się przed ławeczką i na mimiczne, niezwykle wyraziste prośby młodzieńca oficjalnie przedstawił nam swego brata, zdecydowanego aspiranta do laurów scenicznych.
Odtąd spotkania nasze nabrały charakteru towarzyskiego, a z czasem stały się coraz bardziej zażyłe; ceremoniał nie kończył się teraz li tylko na akcie szarmanckiego szurnięcia stopami i uroczego reweransu austriacką czapeczką – ale składał się, oprócz rozkosznego uśmiechu, z niezwykle gorącego uścisku dłoni i obowiązku odprowadzenia całej naszej gromadki, aż do momentu zniknięcia ostatniego jej uczestnika w bramie naszych ognisk domowych.
Chcąc być całkowicie bezstronnym, muszę stwierdzić, że Józio taką samą dawką uwielbienia obdarzał nas, reprezentantów płci brzydkiej, jak i urocze nasze koleżanki. Słowem, bił z niego najczystszy entuzjazm uwielbienia dla aktora-kapłana z tej świątyni, którą pospolicie nazywamy teatrem.
Nawiasowo dodam, że na tej samej ławeczce, choć w bardzo może odmiennych okolicznościach, w rok później miałem szczęście poznać drugiego kandydata na koryfeusza sceny polskiej – wielkiego Stefana Jaracza.
W trzy lata później już grałem na scenie krakowskiej z Węgrzynem, który od razu z zawrotną szybkością wspinał się po drabinie zaszczytów i godności aktorskich, a po dwóch sezonach stał się zwracającym na siebie powszechną uwagę kolegów, prasy i publiczności, nieomylnym kandydatem na „wielkość” teatralną. W roku 1905 popularność (całkowicie zrozumiała) wyniosła Go w hierarchii aktorskiej na najwyższe szczyty; bezapelacyjnie zdystansował wielu nas młodych, zaczynających już zdecydowanie piąć się ku górze i właściwie miał już jednego tylko godnego rywala, którym był Juliusz Osterwa.
Rozpiętość wielkiego talentu Węgrzyna była wręcz oszałamiająca: od Mickiewiczowskiego Gustawa-Konrada, od Króla Edypa, od Don Juana Zorilli, Kordiana, czy Konrada w Wyzwoleniu – poprzez Jaśka w Weselu, czy Milczka w Zemście i Prokuratora w Wilkach w nocy, aż do przekomicznego Emanuela Striese w Porwaniu Sabinek.
W zasadzie Węgrzyn był z gruntu najgłębszym, rasowym realistą w najszerszym i najszlachetniejszym tego wyrazu znaczeniu. Nawet najpoetyczniejsze, na najwyższym poziomie idealizmu stojące, przez Niego do życia powołane postacie romantycznego repertuaru – miały zawsze mocną podmurówkę realizmu; Jego bohaterowie sięgali w chmury i gwiazdy, ale zawsze opierali się o twardą ziemię.
Różnorodność form i rodzajów Jego twórczości artystycznych była zdumiewająca. Poza znakomitym kunsztem aktorskim we wszystkich rodzajach, od tragedii aż do farsy, obdarzony był nieporównanym darem naśladowniczym: imitował do złudzenia głosy, ruchy i odruchy ludzi, zwierząt i przedmiotów (dźwięk piły, skrzypiec, wiolonczeli itd.) z dokładnością prawie idealną; był parodystą, śpiewakiem i tworzył na poczekaniu zabawne, a pełne stuprocentowej prawdy miniaturowe skecze. Znany monologista, Leon Wyrwicz, stale korzystał w swoich produkcjach z inwencji Węgrzyna.
Więziony w czasie okupacji za wykonanie roli Hitlera w sztuce Shawa, stracił ukochanego, jedynego syna, zdecydowanie utalentowanego aktora i bardzo inteligentnego człowieka. Ten cios podkopał Jego zdrowie i odtąd Węgrzyn popadł w jedną z najstraszniejszych, niestety zazwyczaj nieuleczalnych, chorób.
I jeżeli nawet przy najsurowszej analizie Jego sztuki, można by mieć tu i ówdzie jakieś drobne zastrzeżenia, które przypisać należy wyłącznie od lat trawiącej Go chorobie, to dziś, wobec majestatu śmierci, ze łzą w oku, kornie chylimy głowy nad Jego trumną i kładziemy fundament pod długotrwałą, świetlaną pamięć o wielkim polskim artyście, Józefie Węgrzynie.

1952