Z moich wspomnień
Złowroga śmierć, zrodzona przez hitlerowskie barbarzyństwo, zwierzęce metody okupacji i okrucieństwa ostatniej wojny światowej (chcę głęboko wierzyć, że naprawdę ostatniej!), bezlitośnie hulając po całym globie ziemskim, poczyniła poważne wyrwy i wśród aktorstwa polskiego. Cały szereg wartościowych, albo wyraźnie zapowiadających się aktorek i aktorów – zeszło z tego świata. Niezawodnie jednak najpoważniejszą, bo wręcz niepowetowaną i niezastąpioną stratą dla teatru polskiego jest śmierć dwóch naszych znakomitych kolegów, zdecydowanych koryfeuszy aktorstwa polskiego, potężnych, choć tak bardzo od siebie odmiennych indywidualności artystycznych: Stefana Jaracza i Juliusza Osterwy.
Jaracz, syn wiejskiego nauczyciela spod Tarnowa, człowiek o niezwykle mocnym charakterze, od dzieciństwa zaprawiony do doznawania niesprawiedliwości i krzywdy, a więc bojowy, walczący nie tylko o siebie ale i o wszystkich uciemiężonych i pokrzywdzonych – wyrósł na światowego, walczącego o swoją sztukę, bezkompromisowego artystę. Zostawił po sobie, odchodząc w pełni sił, zniszczonych przez Oświęcim, cały szereg wspaniałych, niezapomnianych kreacji i stał się niejako symbolem wielkiego, walczącego, twórczego artyzmu w dziedzinie teatru.
Jego głębokie, wręcz filozoficzne wypowiedzi, tak o znaczeniu teatru, jak i roli w nim aktorstwa, stały się po prostu ewangelią dla całego aktorstwa polskiego.
Wspaniały realista, daleki od wszelkich odchyleń w kierunku naturalistycznym, obcy wszelkiemu formalizmowi – wielki, sugestywny Jego talent wprost dyszał żarem prawdy, nieodpartą siłą sugestii, a jednocześnie tworzył zawsze ludzi żywych, jakby znanych nam i przez nas w życiu spotykanych. Niedościgły mistrz nastrojów w najlepszym tego wyrazu znaczeniu, idealny partner, o ile idzie o nawiązanie i utrzymanie kontaktu z otoczeniem, artysta rzucający poprzez wypowiadane słowa gorący płomień, zapalający całą widownię, a przy tym subtelny psycholog (bez wymyślnych zawikłań), kochający człowiek i głęboko w niego wierzący – Stefan Jaracz był najwybitniejszą indywidualnością po niezapomnianym Kazimierzu Kamińskim, jaką miałem szczęście oglądać w długim okresie pracy teatralnej.
Z tej samej klasy społecznej, tj. z tak zwanych „dołów”, pochodził Juliusz Osterwa. Ale Jego osobowość ukształtowała się częściowo dzięki atmosferze, jaką znalazł wychowując się w domu państwa de Schildenfeld-Schillerów i osobistej przyjaźni ze znakomitym naszym teatrologiem Leonem Schillerem, zupełnie inaczej niż osobowość Jaracza.
Obaj przyjaciele już w młodości połknęli nieopatrznie bakcyla teatru, który, nie opuszczając już ich przez całe życie, stworzył dwóch wielkich czołowych działaczy teatru.
Juliusz Osterwa, niezwykle subtelny, wrażliwy i uczuciowy, stanowił portret pastelowy, tworzony delikatną dłonią artysty-malarza, podczas gdy portret Jaracza malowany był z ogromną, żywiołową siłą i rozmachem, silnymi barwami olejnymi. Ta jednak delikatna, wyczulona wrażliwość, chciałoby się powiedzieć „mimozowatość” Osterwy nie przeszkadzała mu bynajmniej być człowiekiem o zdecydowanym, mocnym i konsekwentnym charakterze.
Jaracz i Osterwa odważnie i bez kompromisów szli tą drogą artystyczną, którą uważali za jedynie uczciwą i godną wielkiej sztuki.
Olbrzymi łańcuch niezapomnianych kreacji Osterwy owiany był tą czarodziejską mgłą poezji i olbrzymiego, zniewalającego, osobistego uroku artysty. Oprócz wielu niezapomnianych kreacji aktorskich Osterwa był znakomitym, wnikliwym reżyserem i – śmiem zaryzykować twierdzeniem – wręcz genialnym pedagogiem.
Jedną z najpotężniejszych Jego specjalności był iście proroczy dar wykrywania i rozwijania w adeptach tych dyspozycji i zapowiedzi, o których ani oni, ani inni pedagodzy nie tylko nie wiedzieli, ale których nawet nie podejrzewali.
Wielkie, pomnikowe dzieło, które stworzył Osterwa i które odegrało, odgrywa i przez długie lata odgrywać będzie wielką rolę w historii teatru polskiego – to Jego Instytut Reduty, który stanowi rewolucyjny zwrot i przewekslowanie na nowe tory zarówno w dziedzinie metod pracy, jak i w ukształtowaniu etyki zawodowej polskiego aktora.
Zapatrzony w metodę Stanisławskiego i pracę MChAT-u, potrafił Osterwa wraz z Limanowskim przeszczepić ten system i jego metody na nasz rodzimy, polski grunt.
Obie te świetlane gwiazdy zgasły i odeszły w mrok, ale ślad wspaniałego ich biegu utrwalił się na horyzoncie teatru i długo świecić będzie na chwałę niezapomnianych jego twórców.

1953