OD AUTORA
Człowiek może być kowalem swojego szczęścia.

Od dawien dawna utarł się zwyczaj, że wielcy ludzie — artyści, poeci, muzycy, naukowcy, wielcy odkrywcy, sławni wodzowie, a zwłaszcza politycy, kierujący losami społeczeństwa, propagujący nowe idee i nowy porządek świata — obowiązkowo pisali swoje pamiętniki. Chodziło im albo o pozostawienie potomności wiernych śladów ich egzystencji, albo też o utrwalenie i pokazanie światu, czym były wielkie ich ideały i jak ciężko niejednokrotnie walczyli o ich realizację.
Zawsze niezmiernie chętnie czytywałem takie pamiętniki i doszedłem do przekonania, że nie tylko wielcy tego świata, ale właściwie każdy najprzeciętniejszy i najpospolitszy zjadacz chleba, niezależnie nawet od poziomu kulturalnego czy przynależności do klasy społecznej, znalazłby w swoim żywocie rzeczy dość ciekawe, aby je warto było w sposób całkowicie bezpośredni, prawdziwy i uczciwy przekazać swoim bliźnim. Gdybym był wszechwładnym prawodawcą, to nawet nałożyłbym na wszystkich obywateli obowiązek pozostawiania po swoim życiu pamiętnika, który miałby być czymś w rodzaju testamentu, a z którego współobywatele mogliby niejednokrotnie czerpać wskazówki, jak w danej sytuacji należy albo nie należy postępować. Obok metryki urodzenia i dowodu osobistego każdy obywatel obowiązany byłby do świadectwa zgonu dołączyć taki właśnie spis swoich myśli, słów, a przede wszystkim uczynków.
Chcąc dać dobry przykład postanowiłem zacząć od siebie i po długim wahaniu, spowodowanym przede wszystkim skromnością i całkowitym brakiem kwalifikacji literackich, przystąpiłem do tego bądź co bądź mocno ryzykownego dzieła. Ale że, jak mówią łacińskie sentencje: fortes fortuna iuvat albo — ut desint vires, tarnen est laudanda voluntas, co w naszej mowie oznacza: „życie należy do śmiałych” i „choć brak ci sił, to już sama dobra wola wystarczy” — z pomocą dobrych ludzi, viribus unitis zabrałem się w końcu, lubo z dużym lękiem, do dawno zamierzonego czynu.
Jestem bardzo przeciętnym, skromnym człowieczkiem; dożyłem późnej starości, a idąc przez życie spoglądałem dociekliwie na spotykanych ludzi, którzy zawsze interesowali mnie ogromnie i w których usiłowałem dostrzegać nie tylko ich przywary, ale i strony dobre, ciekawe i piękne. Kochałem naturę, ceniłem radość życia i w historii swojego żywota miałem sporo niebanalnych węzłów dramatycznych, powiedziałbym — wyraźnie ibsenowskich. A że byłem zawsze gadatliwy i jowialny, więc łatwo udawało mi się tu i ówdzie opowiadać w sposób barwny i przekonywający fragmenty mojego życia. Poza tym, ponieważ z zawodu, zamiłowania i natury (jeżeli tak można powiedzieć) jestem aktorem, a więc człowiekiem, którego funkcja polega na ciągłym wyłażeniu z własnej skóry i pakowaniu się w obcą, fikcyjną, przez autora stworzoną skórę innej osobowości, toteż choćby już tylko na terenie mojego zawodu spotkałem i udawałem olbrzymią ilość ludzi o najróżnorodniejszych temperamentach, obyczajach, kulturze i przynależności społecznej.
Tak by właściwie wyglądały moje przyrodzone i zawodowe kwalifikacje na kronikarza amatora.
Ale cel mojego przedsięwzięcia różni się bardzo od celu wszystkich tych autorów pamiętników, których naczelnym i jedynym zadaniem była chęć pozostawienia po sobie trwałej, dokumentalnej pamiątki — czegoś w rodzaju nagrobka, trwałego pomniczka.
Zabierając się do tej, może nawet bardzo pasjonującej mnie, choć mocno dyletanckiej roboty — chcę, obok nakreślenia niefrasobliwej historii swojego żywota, niejako przemycić i na marginesie sprawy zasadniczej poruszyć zarówno sprawę tego arcypoważnego, a tak mało opracowanego zagadnienia, jakim jest problem teatru, pogwarzyć o istocie zawodu aktorskiego, jego blaskach i cieniach, jak i spróbować w moich wspomnieniach ukazać cały szereg bądź wybitnych bardzo, bądź też tylko ciekawych i oryginalnych pracowników teatru, których na przestrzeni długiej, bo aż sześćdziesiąt lat trwającej, wędrówki po scenach Polski spotkałem.
Zawsze bowiem niepokoił, a nawet wyraźnie irytował mnie fakt, że ludzie spoza mojego zawodu, tzw. „cywile”, czy po prostu publiczność — niesłychanie mylnie i powierzchownie podchodzą zarówno do samego zagadnienia teatru, jak i do jego ludzi. Tu nawet muszę się przyznać, że dużą przykrość, a może i ból sprawił mi ten zdecydowanie poniechliwy, lekceważący stosunek społeczeństwa do aktora. I jakkolwiek ponad wszelką wątpliwość już od wielu lat, to jest od chwili kiedy zacząłem uprawiać swój zawód, stosunek ten ulegał stale wyraźnej poprawie, a dziś w Polsce Ludowej nie tylko przestał być i dla nas, aktorów, obelżywy, nie tylko staliśmy się równouprawnionymi i pełnowartościowymi obywatelami na równi z resztą społeczeństwa, ale wysunięto nas niejako na sam front, do pierwszego szeregu maszerującej i walczącej o postęp i szczęście całej ludzkości przodującej klasy robotniczej — to jednak te cięgi moralne, które przez długie, długie lata odbierali moi poprzednicy w okresie, kiedy ludzkość dzieliła świat na ludzi porządnych i aktorów, wciąż jeszcze, jako wyraźna niesprawiedliwość, wywołują rumieniec protestu i potrzebę odwetu, która może jest cząstką racji, dla której zabieram się do mojego pamiętnika.
A więc kości rzucone, śmiało naprzód!