Niepisane prawo zwyczajowe wyraźnie żąda, aby każdy jako tako szanujący się kronikarz rozpoczynał swoją pracę od efektownie skreślonej biografii. Idąc tym śladem melduję, że ujrzałem światło dzienne w cudowny sierpniowy słoneczny poranek w sławetnym grodzie, chlubnie w dziejach Polski zaznaczonym zawarciem unii z Litwą, w roku pańskim... dawno... dawno, o, tak bardzo dawno, że aż wstyd o tym wspominać i jedynie chyba fakt, że działo się to już po epoce upadku Napoleona, ośmiela mnie do przyznania się, że ten znamienny w dziejach ludzkości fakt zaistniał w roku 1877.
Zaczynam nabierać przekonania, że data mojego przyjścia na ziemski padół, ów upalny rozsłoneczniony sierpniowy poranek zabarwił mego ducha optymizmem, wiarą w człowieka i głębokim odczuciem tego, co byśmy nazwali radością życia. I gdybym nie bał się, że mogę być posądzony o grubą zarozumiałość, zaryzykowałbym twierdzenie, że w małym Olutku (tym zdrobnieniem nazywała mnie zawsze kochana matka), że w tym pucołowatym, grubaśnym, swawolnym kandydacie na człowieczka można by znaleźć niejakie zaszczytne pokrewieństwo z imć panem Colas Breugnon. Kamieniczka, w której spędziłem pierwsze chwile mojego życia, sąsiadowała z historyczną, zabytkową kamienicą Sebastiana Klonowicza, vis à vis miała wspaniały budynek trybunału, w którym to właśnie Zygmunt August wyciągnął szlachetną dłoń Polski, by gorąco uścisnąć krzepką dłoń Litwy. I lubo daleki jestem od mniemania, że to aż podwójnie historyczne miejsce mojego przyjścia na świat już samo w sobie wystarczy, aby mniemać, że osoba w tym miejscu zrodzona nie może być pospolitym zjadaczem chleba, a raczej przez zrządzenie losu jest predestynowana do odegrania wybitnej roli w świecie — to jednak myślę, że zarówno słoneczny poranek, jak i prastare mury Lublina walnie przyczyniły się do tego, że frywolny Olutek już w zaraniu swojego dzieciństwa nieopatrznie połknął groźnego bakcyla teatru i od najwcześniejszych dni swojego bujnego żywota zdradzał niejakie dyspozycje na... komedianta.
Ojca straciłem bardzo wcześnie i wzrastałem pod okiem kochanej matki, niewiasty inteligentnej, o wyraźnie postępowych zapatrywaniach, ale aż do bałwochwalstwa rozkochanej i całkowicie zaślepionej w swoim jedynaku. Ród matki mojej wywodził się z prawników, a ród ojca z pedagogów i mogę twierdzić, że dość wyraźnie odzywająca się we mnie żyłka belferska została mi ofiarowana przez moich protoplastów po mieczu jako jedyny spadek. W domu naszym nie było nędzy, ale też bardzo wiele brakowało do przepychu. Po śmierci ojca matka ciężko pracowała wydając obiady i utrzymując na stancji kilkoro dalekich moich kuzynów ze sfery ziemiańskiej, rozwijających swoje umysły w uczelniach lubelskich.
Matka moja była osobą wysoce towarzyską (wziąłem to po niej w cennym spadku), pięknie grała na fortepianie i w skromnym domu naszym bywało sporo miejscowej inteligencji na tzw. herbatkach czy innych pogawędkach; wśród nich odznaczał się inteligencją, błyskotliwym umysłem, dowcipem i niezwykłą urodą młody księżulo, wikariusz katedralny, ksiądz K. Otóż
kiedyś w rozmowie z tym kapłanem padł zbożny i całkowicie niewinny z pozoru, a jakże brzemienny w skutkach projekt, aby Olutek chciał ku chwale bożej sługiwać do mszy świętej w tejże właśnie pięknej katedrze lubelskiej. Projekt formalnie olśnił i zachwycił moją osobę: świadomość, że w śnieżnobiałej komży na oczach tłumu wiernych będę z godnością i namaszczeniem pobrzękiwał dumnie trzymanym w ręku dzwonkiem i w odpowiednich momentach wygłaszał niezrozumiałe dla mnie (a myślę, że i dla reszty wiernych) liturgiczne zwroty w języku łacińskim — napełniła mnie nieopisaną dumą i bezgranicznym szczęściem. Być wyróżnionym, działać na oczach zgromadzonego tłumu, ponosić pełną odpowiedzialność za cały szereg wykonywanych czynności i sugestywnie, z wyrazem głębokiej pobożności, dobitnie wypowiadać niezrozumiałe wyrazy, czyli, mówiąc inaczej, żyć innym, niecodziennym życiem i wywierać, choćby tylko pośrednio, wpływ na nastrój zebranych — to, najwyraźniej — być aktorem, udawać, grać.
Nowa rola, w jakiej się znalazłem, tak dalece odpowiadała moim tajonym tęsknotom, tak mnie pociągała, że kunszt służenia do mszy doprowadziłem do perfekcji i doszedłem do niebywałych, wprost nie notowanych w kronikach katedry rezultatów: mianowicie potrafiłem „odwalić” pięć, a nieraz nawet sześć nabożeństw dziennie. Szczytem zaś i kulminacją mojej służby bożej była uroczysta procesja w dniu Bożego Ciała, kiedy w białej komży i czerwonej pelerynce dostąpiłem niebywałego zaszczytu i na czele procesji niosłem przez całe Krakowskie Przedmieście mocno przyciężkawy krzyż. Duma moja miała zresztą bardzo brzydkie cechy: ilekroć spotykałem w szpalerze stojących po obu stronach ulicy ludzi znajomych, a zwłaszcza moich rówieśników (spoglądających zresztą na mnie z wyrazem nie skrywanej zazdrości), wyłaziła ze mnie, rosła i ogarniała mnie całego niezdrowa duma i poczucie całkowitej wyższości; jakiś zły głos szeptał mi: patrzcie, oto jaki jestem wielki, jak wyrastam ponad was wszystkich i jak ja, tylko ja, jeden ja, potrafię dojść do tak wybitnego i zaszczytnego stanowiska.
I to był pierwszy, jeszcze malutki, niekąśliwy i nie bardzo może zaraźliwy bakcyl teatru.
Z biegiem dni rozszerzyłem kult służby bożej i z katedry przeniosłem go do domu. Mianowicie urządziłem w swoim pokoiku na półeczce wspaniały ołtarzyk z pięknym obrazem Matki Boskiej Gidelskiej, ozdobiłem go bibułkowymi kwiatkami i kilkoma woskowymi świeczkami, a że rzecz się działa w maju, postanowiłem codziennie przed wieczorem organizować uroczyste nieszpory majowe, różniące się jednak zasadniczo od odprawianych w sąsiadującym z naszym domem kościele Panien Wizytek; oto moje nabożeństwa urozmaicone były kazaniami, które stanowiły największe moje zainteresowanie i sprawiały mi najwięcej radości. (I tu właśnie połknąłem drugiego, już znacznie groźniejszego bakcyla teatru). Tłumy wiernych zdobyłem bez kłopotu: pięcioro moich kuzynów (trzy dziewczynki i dwóch chłopców) chętnie na klęczkach uczestniczyło w naszych majowych nabożeństwach. Tematy moich kazań czerpałem zawsze nie z Biblii i nie z Pisma Świętego, ale wyłącznie z potocznych spraw naszego żywota, jako to: przeciążenie nauką, niesprawiedliwość nauczycieli, przykrości rannego wstawania i tym podobne bolączki naszego żywota. Kazania te improwizowałem, wybrawszy sobie tylko odpowiedni temat i dążąc za wszelką cenę do wywołania głębokiego rozczulenia wśród wiernych. I rzeczywiście kuzyni moi niejednokrotnie na klęczkach bili się w piersi, głośno wzdychali, a kuzynki niejednokrotnie nawet popłakiwały. Czy był to tylko tendencyjny rewerans w moją stronę, czy może rzeczywiście potrafiłem ich wzruszyć — tego niestety dziś, z perspektywy siedemdziesięciu lat, nie potrafię odcyfrować.
Trzydziestego pierwszego maja postanowiłem urządzić specjalne uroczyste (pożegnalne) nabożeństwo majowe; dbając o stronę zewnętrzną i rozumiejąc, że działa ona na nastrój wiernych, postanowiłem tego dnia specjalnie jaskrawo oświetlić mój ołtarzyk: zamiast sześciu, jak co dzień, kolorowych świeczek, tym razem postanowiłem zapalić aż dziesięć. Ba! Ale skąd, z jakiego źródła wydobyć odpowiedni fundusz na ten wydatek ekstra. Rada w radę doszedłem do niezbitego pewnika, że tylko zręcznie zaimprowizowane kłamstwo może mnie z kłopotu wybawić. A że cel, do którego kłamstwo miało być jedyną drogą, był tak zbożny i wzniosły — nabrałem głębokiego przekonania, iż w tym wypadku bardziej niż w jakim bądź innym cel uświęca środki i że grzech popełnionego kłamstwa będzie mi poczytany za najwyższą, godną nagrody cnotę. Wobec tego, idąc po linii najmniejszego oporu, powiedziałem mamusi, że mój korepetytor, Staś, polecił mi, abym zakupił i dostarczył na najbliższą lekcję dwa zeszyty kratkowane: jeden do arytmetyki, drugi zaś do kaligrafii i że na ten cel muszę otrzymać aż dwanaście groszy. Poczciwe matczysko, nie dopuszczając wprost myśli, że kochany Olutek potrafi skalać się kłamstwem, z pełną dobrą wiarą wręczyło mi żądaną gotówkę, zaznaczając przy tym nie bez zdziwienia, że nie dalej jak przed trzema dniami nabywałem takie same dwa zeszyty. Podwójnie uszczęśliwiony: raz — z racji ofiarnego, zbożnego czynu w służbie bożej, a drugi raz — łatwością, z jaką potrafiłem zdobyć pieniądze, co zdecydowanie przypisywałem swojej przedsiębiorczości i niepośledniej inteligencji, pobiegłem do pobliskiej mydlarni i za całe dwanaście groszy nabyłem cztery wspaniałe, mieniące się różnymi barwami świeczki. Tak więc ołtarzyk mój, specjalnie efektownie przybrany, posłużył za godne tło do wypowiedzenia wspaniałego, wzruszająco pouczającego kazania na temat wstrzemięźliwości w spożywaniu posiłków i napojów.
Istotnie to uroczyste, ostatnie w miesiącu nabożeństwo majowe wypadło wprost imponująco; moi wierni w najwyższym wzruszeniu bijąc się w piersi kajali się pełni skruchy, ślubując najdalej idącą skromność w odżywianiu się i energiczne dławienie w sobie najmniejszych nawet objawów łakomstwa. Zły los zrządził jednak, że w godzinę po moich nieszporach zjawił się nagle kochany Staś, co już natchnęło mnie odrobiną złego przeczucia. Jakoż, wiedziona instynktem, weszła w czasie lekcji matka i zapytała Stasia, czy istotnie Olutek potrzebował na dziś dwóch nowych zeszytów? Tu bomba pękła: Staś się zaczerwienił, Olutek zbladł gwałtownie, a matka szeroko rozwarła przerażone oczy. Kłamstwo się wydało. Kochana mateczka, mająca po raz pierwszy realny, rzeczywisty dowód, że jej gagatek nie jest taką znów idealną, wolną od wszelkich wad istotą, postanowiła działać energicznie i przedzierzgnąwszy się w surowego ojca, wydała polecenie naszej Karolinie, aby przyniosła od dozorcy wyciętą z miotły rózgę brzozową, a Stasiowi — aby był wykonawcą jej wyroku i bez pardonu wrzepił mi (i to koniecznie na goło) odpowiednią porcję razów. Coś we mnie zadrżało, zabulgotało i zagasło. Spełniłem polecenie matki i pełen pokory, przypominającej idących na męczeńską śmierć pierwszych chrześcijan, ułożyłem się na krześle w całkowitym przeświadczeniu, że dzieje mi się wielka, niczym nie powetowana krzywda, że pragnąc służyć szlachetnej idei, najniesłuszniej otrzymują miast nagrody surową karę i że mój honor został splamiony... dożywotnio! I lubo kochany Staś machał brzozową rózgą raczę symbolicznie, nie sprawiając mi właściwie żadnego bólu w sensie fizycznym, to jednak ten moment, ta jedyna w całej karierze mojego dzieciństwa chłosta wywarła na mojej psychice wstrząsające wrażenie. Oczywiście przede wszystkim radykalnie zerwałem ze służbą bożą; nie tylko zaniechałem służenia do mszy, ale sam widok katedry lub osoby duchownej wzbudzał we mnie prawie odrazę, gdyż rozumowałem, że wszystko, co dotyczy kultu religijnego, jest bezpośrednią przyczyną mojej hańby i tego bezprzykładnego aktu niesprawiedliwości. Na razie w swoich upodobaniach przerzuciłem się do profesji całkowicie świeckiej, mianowicie zapragnąłem zostać posiadaczem parokonnej dorożki.
Następny moment, który mam prawo uważać za brzemienne w skutki nieopatrzne połknięcie niebezpiecznego bakcyla teatru, miał miejsce w trzy lata później, już na terenie Warszawy. Ponieważ dyrektorem lubelskiego gimnazjum był znany polakożerca, którego osoba i brutalne praktyki odstraszały wszystkich mogących wynieść się z Lublina rodziców, więc i moja matka, ulegając temu lękowi, postanowiła, chcąc uchronić Olutka od poważnych trudności, a może i wręcz katastrofy, jakiej niechybnie uległby w lubelskim gimnazjum, przenieść się do Warszawy i zamieszkać u swego brata, jednego z najbardziej renomowanych adwokatów. W ten sposób więc terenem, na którym miał się odbywać misterny proces meblowania mojej łepetyny, było czwarte męskie filologiczne gimnazjum, mieszczące się na rogu Alei Ujazdowskich i placu Trzech Krzyży, tam właśnie, gdzie później mieściło się gimnazjum im. Królowej Jadwigi.
Ponieważ każdy zawodowy kronikarz obowiązany jest do bezwzględnej szczerości, chcąc więc uchodzić za takiego właśnie, muszę stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, że wyżej wzmiankowany proces meblowania mojej głowy napotykał na poważne trudności i dawał, powiedzmy szczerze, dość nikłe rezultaty. Otóż tu właśnie, kiedy będąc uczniem II klasy zdradzałem wyraźną łatwość do języków, a całkowitą tępotę do przedmiotów matematycznych, zadano nam na lekcji języka rosyjskiego jedną ze świetnych bajek Kryłowa pt. „Żaba i wół”. Należało nauczyć się tekstu na pamięć i „dobrze” go wyrecytować. W domu, przy odrabianiu lekcji uważałem, że skoro mam prowadzić dialog dwóch mocno różniących się między sobą istot, obowiązkiem moim jest, mówiąc tekst żaby, naśladować głos człowieka mającego w sobie coś wspólnego ze skrzekliwym sposobem wydawania dźwięków starej ropuchy; kiedy zaś reprezentowałem wołu, powinienem był, moim zdaniem, mówić tak, jakby to robił ciężki, mocny, starszy pan. Wyrwany do odpowiedzi nie tylko z zupełnym spokojem i przekonaniem o całkowitej słuszności moich metod pracy, ale w pełni zadowolony z możności popisania się i wywołania śmiechu wśród moich słuchaczy, z całą plastyką i możliwie największą sugestywnością „wyrzeźbiłem” ten dialog, osiągając istotnie pełne powodzenie u moich kolegów, którzy wprost ryczeli ze śmiechu, i — jak myślałem — co najmniej najwyższe zadowolenie u pedagoga. Skończywszy bajkę i zamaszyście szurnąwszy nogą, zerknąłem w kierunku mojego belfra i ku najwyższemu swojemu zdziwieniu ujrzałem jego z lekka tatarską fizjonomię, pełną wyrazu daleko idącego niezadowolenia, i drżącą ze zdenerwowania ręką, która, sięgnąwszy po pióro, z całym rozmachem wpisała mi w dzienniku pałę. Po czym dostojny pedagog wygłosił lapidarną sentencję, z którą do dziś dnia nie mogę się zgodzić i którą uważam za całkowity nonsens. Powiedział mianowicie:
— Pamiętaj, Zelwerowicz, że szkoła to nie teatr!
I dziś, z perspektywy sześćdziesięciu pięciu lat, w najgłębszym moim przekonaniu mógłbym odpowiedzieć dostojnemu pedagogowi:
—	Mój łaskawco, szkoła jest akurat na tyle teatrem, na ile teatr jest szkołą!
To moje sformułowanie do dziś dnia jest naczelną tezą i podstawową cechą tego cudownego i tak mało opracowanego problemu, jakim jest w zasadzie teatr, jego cele i zadania. I o tym właśnie w następnym rozdziale.