Stary Teatr
W jesieni 1907 roku w Petersburgu powstała instytucja artystyczna, której twórcza praca stanowi wyraźną epokę nie tylko w historii teatru rosyjskiego, ale jest wysoce znamienną dla historii sztuki teatralnej w ogólności i ze względu na wyjątkową skończoność, celowość i pieczołowitą artystyczność zarówno zamiarów, jak i ich realizacji – całkowicie zasługuje na uwagę i budzi cześć dla ludzi, którzy ją dźwignęli.
W piątek, dnia 7 grudnia 1907 r. otwarły się podwoje Starego Teatru, który był w całym tego wyrazu znaczeniu objawieniem piękna.
Idea Starego Teatru należy w zupełności do głośnego dziś, jednego z najwybitniejszych reżyserów i działaczy scenicznych w Rosji – Nikołaja N. Jewreinową podczas gdy całą organizację i powołanie do życia ta przeciekawa instytucja zawdzięcza wyłącznie energii, sprężystości, wyjątkowemu darowi twórczemu barona N.W. Drizena, gorącego miłośnika i znawcy teatru.
Organizatorowie tego jedynego w swoim rodzaju zamierzenia artystycznego pragnęli w szeregu reprezentacji teatralnych pokazać nie tyle historię literatury dramatycznej, ile raczej ewolucję widowiska scenicznego jako takiego, w całokształcie, wyławiając z każdej poszczególnej epoki istotę duszy teatru ze wszystkimi jej osobliwościami powstałymi pod wpływem życia i jego przejawów. Równolegle jednak z tą zasadniczą linią chciano dać nie tylko wierny obraz tego, jak ongi grano i wystawiano utwory sceniczne, ale postanowiono pokazać również i samego widza ówczesnej epoki, pokazać, jak patrzył na sztukę i jak na nią reagował. Tutaj zadanie i pole pracy rozszerzyło się zasadniczo: trzeba było literalnie powoływać do życia i tworzyć niejako z mroków średniowiecza całe pokolenia wraz z ich indywidualnym, zgoła dla nas niezrozumiałym i nieznanym światopoglądem.
Zabrano się do roboty energicznie i kolektywnie w najszerszym tego wyrazu znaczeniu. Do współpracy przygotowawczej powołano całe setki najwybitniejszych jednostek spośród estetów, historyków, literatów, muzyków, plastyków, reżyserów i aktorów. Z chaosu najróżnorodniejszych, a zawsze dla sprawy cennych, choć niejednokrotnie ze sobą biegunowo najsprzeczniejszych zdań – brano tylko najistotniejsze i najbliższe intencjom samych organizatorów prawdy – przesiewano je przez sito żywego organizmu teatralnego i po wycofaniu się całej, kolosalnej zresztą większości sceptyków i suchych uczonych – zorganizowano ściślejsze grono pracowników, które stanowili: baron Drizen, Jewreinow, Burnaszew; malarze: Roerich, Dobużyński, Lansere, Czembers, Szczuko i przede wszystkim Aleksander Benois; literaci; Siergiej Gorodiecki, Jurjin, Aleksander Błok, baron Wrangel, Trubnikow i prof. Aniczkow; muzycy: Głazunow, Sakketti i Sac; reżyserię prowadzili Sanin i Jewreinow.
Pierwszy okres gorączkowej pracy podzielono na trzy równolegle do siebie biegnące i wciąż pod ogólną kontrolą, ale jednocześnie prowadzone części. Sprawę tła dekoracyjnego i kostiumów; sprawę rozwiązania problemów muzycznych i najważniejszą sprawę – repertuaru, czyli materiału literackiego. W tym względzie poczyniono daleko idące przygotowania za granicą: w Paryżu, w szwajcarskich klasztorach i w archiwach miejskich w Kolonii, Monachium, Norymberdze i Rothenburgu. Po decyzji motywującej drugorzędność niejako wpływów i znaczenia teatru antycznej Hellady i Romy na ustrój dzisiejszej sztuki teatralnej, która jest owocem kultury chrześcijańskiej, biorącej źródła swoje w mrokach średniowiecza – postanowiono za punkt wyjścia wziąć wiek XI i ułożyć dwa widowiska, na które złożyłyby się: dramat liturgiczny XI wieku, miraculum XIII stulecia, pastorella z tegoż czasu, moralitet XV wieku, farsy z XVI i teatr ulicy z końca XVI wieku.
Po zdecydowaniu repertuaru przystąpiono do niezmiernie trudnej i odpowiedzialnej roboty przygotowania przekładów. Większość bowiem materiału literackiego, w oryginałach pisana była w narzeczach i dopiero dzięki uprzejmości zaproszonego specjalnie Pierre’a Championa – archiwisty – paleografa Instytutu Paryskiego, który wszystkie teksty przełożył na język francuski – rozdano je do przekładów rosyjskim literatom.
Najbliższym zadaniem twórców Starego Teatru było teraz zebranie odpowiedniego i odpowiedzialnego zespołu, co znowu przedstawiało wiele zasadniczych trudności ze względu na fakt, że należało rozporządzać takim materiałem, który by nie był jeszcze wykoślawiony rutyną rzemiosła aktorskiego i stał jednocześnie na dość wysokim poziomie umysłowym. W tym celu, przed rozpoczęciem istotnych, fachowych prób pomyślano przede wszystkim o dopełnieniu niejako specjalnego wykształcenia aktorów. Należało wszystkich uczestników zbiorowego dzieła wprowadzić w krąg ideałów i idei średniowiecza, aby umożliwić i ułatwić im niezmiernie trudne zadanie przejęcia się duchem epoki, wniknięcia w jej styl, bez czego znowu nie można było myśleć o owocnej pracy odtwórczej. W ciągu trzech miesięcy odbywały się stałe wykłady popularne: prof. Aniczkowa z historii literatury w wiekach średnich, prof. Saketti z historii muzyki, artysty malarza Dobułyńskiego z ikonografii i Jewreinowa o aktorze średniowiecza.
Po półrocznej planowej pracy zbiorczej, owianej najgorętszym umiłowaniem idei i wielką, wprost wyjątkową uczciwością artystyczną, dano wykończone do najdrobniejszych szczegółów dwa wieczory. Na pierwszy złożyły się: misterium Trzej Królowie i miraculum truwera XIII w., Rutebeufa, pt. Historia o Teofilu; drugi wieczór objął: moralitet XV stulecia Teraźniejsi braci, dzieło chrześcijanina Mikołaja w mieście Paryżu przy ulicy Notre-Dame, w domu pod herbem Francji, i pastorellę truwera XIII stulecia Adama de la Galla pt. Widowisko o Robinie i Marion.
Obydwa programy miały wyjątkowy sukces i odegrały wybitną rolę w życiu artystycznym Rosji, a w historii teatru zapisały się jako jedno z najciekawszych i najsumienniej wypracowanych działań eksperymentalnych w wielkim stylu. Stary Teatr przetrwał zaledwie miesiąc, ale pozostawił po sobie takie rezultaty, do jakich nie może dojść niejednokrotnie instytucja teatralna, funkcjonująca normalnie przez ciąg długich sezonów, co zawdzięcza głównie tej okoliczności, że drgał w nim pełnią życia nerw istotnej twórczości artystycznej.
Stary Teatr odegrał ważną rolę wobec większości swoich pracowników i wysunął na wysoki szczebel rzetelnej wartości cały szereg literatów, muzyków, reżyserów i aktorów, gruntując w ich twórczości stare walory i odsłaniając nowe. Dzięki temu arcypoważnemu tonowi i bezgranicznie czystemu odnoszeniu się do sprawy; dzięki powadze, wybitnemu smakowi i solidności wykonania, Stary Teatr raz jeszcze dowiódł, że scena nie jest bynajmniej li tylko zabawką, do której wolno się zabierać bez celu i środków, dla zabicia czasu, z braku lepszego zajęcia. Stary Teatr, dając w skończonej formie rekonstrukcję scenicznego piękna z zamierzchłej przeszłości w całym jej prymitywie, dowiódł, jak bardzo żywy i żywotny jest ten prymityw, ile posiada zdrowej siły twórczej, zdolnej do zapłodnienia i ożywienia sztuki, oddzielonej odeń całym długim łańcuchem stuleci, i jakie artystyczne skarby kryją się w testamencie, przekazanym przez średniowiecze; w testamencie, któryśmy pod wpływem hipnozy i lęku przed okropnościami tamtej epoki – oddali na pastwę całkowitego zapomnienia W każdym innym teatrze, nie wyłączając przodujących, wprost idealnych instytucji tego rodzaju, w postaci współczesnego dramatu wdziera się duch epoki, drobiazgowy, niski, mały i szarawy. W pyszną stylową szatę odziewa się tam wciąż grzechotkę patetycznych frazesów, jarmark tanich uczuć i małych czynów; przed oczyma widza przewija się taśma kinematograficzna zamiast koncepcji fantazji poetyckiej. Taniość zbliża świątynię Melpomeny do brukowego pisma, i jedynie Stary Teatr wolny był całkowicie od tych wszystkich życiowych brudów współczesności, w nim jedynie pieściła widza ta przedziwna harmonia stylu na każdym widowisku, upajała kryniczna czystość najwyższego piękna. Stary Teatr, podobnie jak niektóre rzadkie egzotyczne kwiaty żyjące jeden dzień tylko, okwitł cudnie i zamarł, pełen woni i niewysłowionego piękna kształtów.
Widocznie nie dorośliśmy jeszcze do szczęścia posiadania i napawania się takimi skarbami kultury, niegodniśmy jeszcze, aby stale podtrzymywać wieczny święty płomień w świątyniach piękna.
Tyle o Starym Teatrze w Rosji.
Jakże nie do pomyślenia jest, bodaj w szkicu, podobna impreza na naszym gruncie!	
Co za szkoda!

1918