Ciąg dalszy biografii podrastającego Olutka

Myślę, że nie tylko sam autor, ale może przede wszystkim najcierpliwszy nawet czytelnik ma już wyraźnie dosyć tych usiłowań psychologizowania i udawania bądź naukowca, bądź tylko estety, które aż po brzegi wypełniają poprzedni rozdział. Pragnąc nie nadużywać cierpliwości czytelnika, zejdźmy znowu z piedestału i spróbujmy powrócić do realnych, konkretnych i zgoła przyziemnych perypetii autora niniejszego pamiętnika. Pozwoliłem sobie wskazać na dwa momenty, które z perspektywy wielu, wielu lat wydają mi się być niezawodnymi symptomami, zapowiadającymi budzące się już w dzieciństwie mojego żywota objawy dyspozycji przyszłego aktora.
Tu muszę choćby najdyskretniej (zważywszy na intymność tematu) zameldować, że w okresie leżącym na przełomie dzieciństwa i wieku młodzieńczego przeżyłem bardzo głęboko, choć z początku zupełnie nieświadomie, wielkie, najczystsze uczucie do kobiety, która z biegiem lat w sposób całkowicie nieoczekiwany została moją żoną i matką moich dzieci. Ten wielki zryw miłości już w samym zarodku skazany był na śmierć (osoba, o której mówię, była o sześć lat starsza ode mnie i odznaczając się największymi zaletami umysłu i charakteru, jak również niezwykłą urodą i wdziękiem, nie mogła w najśmielszych nawet moich marzeniach być kandydatką na moją małżonkę). I całkowite zwiędnięcie, na jakie a priori skazany był piękny kwiat mego uczucia, stało się źródłem głęboko tkwiącej w mojej psychice melancholii i cierpienia, jakie przez wiele lat, i to w okresie bujnego wieku młodzieńczego, przeżywałem, wzbogaciło rejestr moich odczuć beznadziejnej tęsknoty i głębokiego smutku. Te ciężkie doświadczenia posłużyły mi niejednokrotnie w moim aktorstwie do prawdziwego i sugestywnego ukazywania tęsknoty i beznadziejnego smutku, jakimi autorzy obdarzyli grane przeze mnie postacie. Poza tym osoba, o której mówię, rozmiłowana w teatrze i literaturze rosyjskiej (zwłaszcza zaś w twórczości Czechowa i w świetności moskiewskiego Teatru Artystycznego i jego twórcy, Stanisławskim), była tym ostatecznym i najenergiczniejszym bodźcem, który finalnie skierował i utrwalił we mnie pewność, że jedynie teatr, a w nim zawód aktora jest świętym moim powołaniem.
Od tego okresu aż po iście ibsenowskie w swoim tragizmie przeżycie, jakie spadło na mnie w dwudziestym drugim roku mego żywota, walczyło we mnie jak gdyby dwóch ludzi: smętny, melancholijny samotnik i pełen temperamentu, werwy i słonecznego rozmachu, lekkomyślny młodzieniec. Można by powiedzieć, że na scenie (a grywałem w tym czasie w krakowskim teatrze samych prawie tzw. lekkich amantów w wesołych komediach i francuskich farsach) byłem tym rozbrykanym lekkoduchem, a poza teatrem, w życiu prywatnym, zrezygnowanym, cierpiącym Filonem.
Rozumiejąc, ile winienem staraniom i trudom, jakie kochana moja matka włożyła w moje wychowanie, zapragnąłem jako dorosły już mężczyzna spłacić ten wielki dług, jaki wobec niej zaciągnąłem. Postanowiłem sprowadzić ją z Warszawy do Krakowa i założyć własny dom, w którym mogłaby wypoczywać radując się szczęściem swojego ubóstwianego wciąż Olutka.

Pełen dumy z tego mojego przedsięwzięcia wynająłem trzypokojowe mieszkanie, starannie je umeblowałem, zgodziłem pomocnicę domową i niecierpliwie czekałem na dzień, w którym biedne, spracowane moje matczysko zacznie królować we własnym moim domu. Pełen najwyższej radości, któregoś wrześniowego popołudnia przywiozłem matkę z dworca kolejowego i triumfalnie wprowadziłem ją do mojego gniazda. Zwróciło moją uwagę, że matka, ta radosna zazwyczaj kobieta, niezwykle rozmowna, towarzyska, żywo interesująca się światem i ludźmi, wydała mi się dziwnie skupiona, pełna jakiegoś z wysiłkiem zwalczanego niepokoju, a w jej oczach dostrzegłem jak gdyby błyski jakiegoś przerażenia. Tego wieczoru grałem radosnego, pełnego ruchu młodego chłopca w lekkiej komedii francuskiej, a po spektaklu musiałem być obecny na pożegnalnym bankiecie urządzanym dla jednej z wielkich krakowskich aktorek, która usuwała się ze sceny, przechodząc w zacisze domowego życia. Uprzedziłem matkę, że postaram się możliwie prędko wymknąć z bankietu i około dwunastej będę już w domu - i prosiłem, aby domownicy nie czekali na mnie z wieczerzą, lecz udali się na spoczynek. Dotrzymałem mojego przyrzeczenia. Udało mi się przed północą po angielsku wynieść się z bankietu i z radosnym biciem serca pobiec do domu. Kiedy zbliżałem się do naszej kamienicy, zastanowiło mnie, że przez szpary w okiennicach (mieszkaliśmy na parterze) widać pełne światło w obydwóch frontowych pokojach. Nie przeczuwając nic złego, otworzyłem z zatrzasku drzwi i zrozumiałem od razu z wyglądu domowników, że stało się coś tragicznego. Matkę moją zastałem związaną w łóżku w ataku furii. Nazajutrz rano odbyło się konsylium lekarzy psychiatrów, w rezultacie którego poinformowano mnie, że drogie moje matczysko cierpi na tzw. czarną melancholię, chorobę nieuleczalną, mogącą trwać wiele lat, i że najgroźniejszym jej atrybutem będzie mania samobójcza. Ten tragiczny cios, który spadł na mnie w tak skomplikowanych okolicznościach i tak zgoła nieoczekiwanie, zabił we mnie lekkomyślnego, rozkapryszonego i rozbawionego lekkoducha i w ciągu kilku zaledwie krótkich chwil przeistoczył mnie w dojrzałego, niezmiernie solidnego i obowiązkowego, poważnego mężczyznę.
Następne dni mojego życia w ciągu całego roku upływały w dwóch najwyraźniej ze sobą kolidujących nastrojach. W domu byłem tragicznym synem i fachowym pielęgniarzem umysłowo chorej, najbliższej mi istoty (a grozę sytuacji powiększał jeszcze fakt, że matka moja miała wiele momentów pełnej świadomości i że zapowiedziana przez psychiatrów mania samobójcza zaczęła występować z nieubłaganą konsekwencją, która doprowadziła do tego, że musiałem chorą zamykać w pokoju, z którego usunięto wszystkie meble, pozostawiwszy tylko otomanę, a ze ścian wszystkie gwoździe), na scenie zaś co wieczór musiałem przez cztery godziny być radosnym, wesołym, błyskotliwym, lekkim, komicznym amantem w błahych pod względem literackim francuskich farsidłach, krańcowo kolidujących z moim stanem wewnętrznym.
Nawet dzisiaj, po tylu latach, nie umiałbym zdać sobie sprawy, czy to, co w konsekwencji nastąpiło w najbliższym roku, należałoby nazwać złośliwym figlem losu, czy też — transponując sprawę na płaszczyznę teatru — dziwnym splotem tragicznych powikłań psychologicznych, w które tak obfitują dramaty Ibsena. Tu muszę zaznaczyć, że z moją przyszłą żoną, która w tym czasie bawiła bądź w Rosji, bądź też we Francji, utrzymywałem stałą, choć niezbyt częstą, przyjacielską korespondencję. I oto dowiedziawszy się z mojego listu o wielkim nieszczęściu, jakie mnie nawiedziło, osoba ta głęboko wzruszona moją niedolą zaczęła stopniowo zmieniać swoją głęboką sympatię i nawet przyjaźń w budzące się pod wpływem współczucia wyraźne i pełne ciepła uczucie. Słowem, największe nieszczęście, jakie mnie w osobistym życiu spotkało, stało się źródłem największego mojego szczęścia. Ten pozorny paradoks był jednak realnym faktem i rzekomo obojętne serce mojej przyszłej żony pod wpływem groźnych powikłań i wypływających stąd cierpień, jakie mnie nawiedziły, drgnęło i zaczęło bić wielkim, pełnym uczuciem.
Może to, co teraz powiem, będzie miało (wbrew mojej woli) posmak prawie cynizmu, ale cały kompleks tych tragicznych perypetii wzbogacił mnie duchowo i dał poważny materiał, z którego niejednokrotnie korzystałem w mojej pracy zawodowej, kiedy przychodziło mi oddawać różne stany uczuciowe, gwałtowne przeskoki od szczytów szczęścia do mroków beznadziejnej rozpaczy. Mogę wprost powiedzieć, że wszystkie te przeżycia były niejako treningiem, zaprawą, jaką zdobywałem na samym sobie. A że aktor jest jednocześnie i instrumentem, i wirtuozem, który na nim koncertuje — miałem więc do rozporządzenia poważną porcję zdobytej praktyki.
Tutaj nie mogę jeszcze nie podzielić się jednym wysoce tragicznym momentem związanym z chorobą mojej matki. Stale pogarszający się stan jej zdrowia i równolegle wzrastająca mania samobójcza doprowadziła do tego, że lekarze polecili mi, abym bezwarunkowo umieścił chorą w szpitalu. Okazało się to niezbędne także dlatego, że żona moja oczekiwała w tym okresie rozwiązania i panująca w domu atmosfera wybitnie niekorzystnie wpływała na jej stan psychiczny, a tym samym na losy spodziewanego dziecka. Załatwiwszy wszelkie formalności z umieszczeniem chorej w szpitalu psychiatrycznym, w piękne majowe przedpołudnie ulokowałem matkę w dorożce (krakowskim fiakrze) i zawiozłem ją na miejsce, z którego już nigdy nie powróciła. I tu arcyzłośliwy, a ajschylosowsko-ibsenowski splot wydarzeń sprawił, że w tej zaledwie kwadrans trwającej podróży matka moja była całkowicie przytomna i oświadczyła mi wręcz:
—	Wiem, że żywcem wieziesz mnie do grobu, ale rozumiem zupełnie, że nie masz innego wyjścia!
Wątpię, czy najbardziej nawet życzliwy mi czytelnik potrafi ocenić i zrozumieć to, co się musiało dziać w tym momencie w mojej duszy.
Ta najgroźniejsza w moim długim życiu noc dokonała więc zasadniczej zmiany mojego wnętrza; stałem się innym człowiekiem, diametralnie różnym od tego, którym byłem przedtem; moja psychika, moralność, pogląd na świat, stosunek do ludzi — wszystko to uległo radykalnej zmianie. I może zaciekawi mojego czytelnika, jeżeli mu powiem, że analogiczna przemiana, tylko odbywająca się w ciągu trzech miesięcy, miała miejsce w życiu mojego syna. Boć jest rzeczą niezwykle ciekawą, że natura potrafi zmienić kształty ludzkiego wnętrza, dając jednocześnie rekompensatę za odchylenia i braki, tkwiące w dawnym, nie przemienionym jeszcze wewnętrznie człowieku.
Postaram się teraz z punktu widzenia możliwie obiektywnego i bezstronnego określić charakter i dyspozycje, jakimi obdarzony był mój syn. Chłopiec niezwykle inteligentny, bystry, z lekka sarkastyczny, ironicznie spoglądający na swoje otoczenie, dość wcześnie, bo w wieku dziesięciu lat, zdradzać zaczął wyraźne tendencje do egoizmu, a w każdym razie co najmniej do wygody. Może podświadomie tylko, ale zdecydowanie wyzyskiwał uczuciowość, przywiązanie starszej siostry, co wyraźnie zaczynało mnie niepokoić jako objaw oschłości i skłonności do wygodnego korzystania z cudzej dobroci. Usiłowałem walczyć z tym złem, choć nie wydaje mi się, abym w tym przypadku był dobrym pedagogiem. Sprawa pogarszała się z roku na rok dość wyraźnie.
W przededniu matury głęboko zastanawiałem się nad pytaniem, jaki zawód odpowiadający jego stanowi i upodobaniom należałoby mu zaproponować. Usiłowałem wynaleźć coś, co byłoby względnie wygodne, minimalnie wymagające walki, borykań i trudności, coś, co by odpowiadało rodzajowi jego inteligencji i ewentualnym zamiłowaniom. Myślałem o prawie (zawód administratora), o leśnictwie bądź ogrodnictwie (jako o	zawodach dających możność obcowania z przyrodą), choć zdawałem sobie dokładnie sprawę, że wszystkie te zawody wymagają jednak dużej pracy, poczucia odpowiedzialności i mocnej dyscypliny, tego właśnie, czego najbardziej brakowało mojemu synowi. I właśnie w chwili mojego niezdecydowania i pełnego niepokoju wyszukiwania przyszłej drogi dla mojego syna — delikwent zjawił się w moim pokoju z zapytaniem, czy nie miałbym nic przeciwko temu, żeby złożył podanie do szkoły morskiej, znajdującej się w owym czasie jeszcze nie w Gdyni, a w Tczewie. Pomyślałem sobie, że może jakieś przeczytane książki podróżnicze czy też oglądane filmy podsunęły mu ten wręcz najnierozsądniejszy wybór. Zresztą byłem przekonany, że jest to wyraźnie tzw. słomiany ogień, który po paru dniach, a w najlepszym razie — tygodniach minie bez śladu. Chętnie więc podpisałem jego podanie nie żywiąc najmniejszej nadziei, iżby mój syn wytrwał w swoim, jak sądziłem, chwilowym, srodze nierozważnym postanowieniu. Niestety, jak się okazało, byłem całkowicie w błędzie. Tu muszę zaznaczyć, że ówczesna metoda szkolenia przyszłych naszych marynarzy miała zupełnie inną formę niż obecnie. A mianowicie w sierpniu załadowywano przyszłych kandydatów na wilków morskich na szkolny statek żaglowy i odbywano z nimi dwumiesięczną dalekomorską wyprawę do dalekich, egzotycznych krajów. I dopiero ten element, który wytrzymał i zwycięsko przeszedł przez tę trudną próbę, wymagającą zdrowia, hartu, odwagi i wrodzonego poczucia najmocniejszej dyscypliny, wcielano do szkoły. Byłem święcie przekonany, że mój potomek, którego przecież znałem najdokładniej, jest najtypowszym przykładem młodego człowieka, wyraźnie pozbawionego wszystkich tych cech charakteru. A że należę do ludzi, których pieniądz nigdy jakoś nie chciał się trzymać, postanowiłem przezornie, mając na względzie, że w najbliższym czasie będę musiał telegraficznie posłać nieszczęsnemu kandydatowi na „pogromcę fal morskich” trochę pieniędzy do najbliższego portu zagranicznego na sromotny powrót już ściśle lądową formą komunikacji — złożyć na ten cel w PKO trzysta złotych.
Jako stały czytelnik popularnego w swoim czasie „Kuriera Warszawskiego” pilnie przeglądałem jego szpalty, szukając, czy nie znajdzie się wśród nich jakaś wzmianka o wyprawie naszych zuchów. Jakoż po paru dniach przeczytałem, że statek szkolny zawinął do portu w Kopenhadze. Z drżeniem czekałem na depeszę, wzywającą pomocy. Nie nadeszła jednak. Po dziesięciu dniach dowiedziałem się, że nasi młodzi marynarze wpłynęli do Brestu. Pobiegłem do PKO i dołożyłem jeszcze sto złotych, rozumiejąc, że im dalej, tym więcej podróż będzie kosztować. Upływały dni, a potem tygodnie, w czasie których nie znalazłem w „Kurierku” żadnych wiadomości o naszym statku szkolnym.
Któregoś dnia w końcu września siedziałem z moją córką przy śniadaniu, gdy zadzwoniono do naszych drzwi. Otworzyłem i zobaczyłem przed sobą wysokiego draba o śniadej, wręcz cygańskiej cerze, głęboko osadzonych oczach, wyrażających wolę i odwagę. Oczywiście, skłamałbym, gdybym utrzymywał, że nie poznałem mojego potomka, niemniej jednak człowiek, który stał przede mną i dosłownie usiłował zgruchotać moje gnaty w pełnym temperamentu i nadludzkiej siły uścisku, był i zewnętrznie, i wewnętrznie zupełnie inną istotą, niż ten wygodnicki, sarkastycznie zimny, złośliwy raczej obserwator, niż aktywista życia, którego żegnałem przed dwoma miesiącami. Od tego dnia miałem w moim synu człowieka pięknie odważnego, posiadającego mocny charakter, silną wolę, głębokie poczucie obowiązku i wręcz nieprawdopodobnie rozmiłowanego w żywiole morza. Te cudowne zalety nie opuściły go aż do momentu, w którym dnia 28 sierpnia 1939 r. rozstaliśmy się — jak się później okazało — na zawsze. Jako prawdziwy „wilk morski”, pracując z wielką ofiarnością i najwyższym zamiłowaniem, i z lekka pogardzając stałym lądem i wszystkim tym, co się na nim dzieje, syn mój niezmiernie szybko przeskakiwał wszystkie służbowe stopnie i po trzech latach borykania się ze sztormami uzyskał najwyższy tytuł i szarżę kapitana dalekiego pływania. W tym czasie został też odznaczony orderem państwowym za ocalenie (z wyraźnym narażeniem życia) handlowego statku niemieckiego „Horst Wessel”, wzywającego S.O.S. w czasie wielkiego sztormu. Tu nie mogę pominąć arcyzabawnego zbiegu okoliczności, a mianowicie: statek, na którym pływał mój syn, marynarka nasza otrzymała od marynarki rosyjskiej, gdzie okręt ten nosił nazwę „Carica”, a pod naszą banderą został ochrzczony mianem „Kościuszki”. Słowem, „Carica-Kościuszko” uratowała „Horsta Wessela”, którego kapitan nosił nazwisko von Olszewsky.
A więc po raz drugi w życiu mojej najbliższej rodziny zaistniał ten cudowny akt natury, która, chcąc dać rekompensatę i odszkodowanie za poczynione braki, nagle i gwałtownie poddała gruntownej zmianie psychikę dwóch swoich tworów (ja uległem tej metamorfozie pod wpływem głębokiego wstrząsu duchowego, groźne] katastrofy uczuciowej, a mój syn — pod wpływem zbratania się i całkowitego zespolenia z przepotężnym żywiołem morza). Ponieważ jednak na moim potomku kończy się sławetny ród Zelwerowiczów, nie ma więc już najmniejszej obawy, aby to pasmo cudownych przemian trwało nadal w naszej rodzinie.