Między pierwszym krótkotrwałym romansikiem a oficjalnym długoletnim małżeństwem z imć panią Melpomeną

Owe z górą pięć długich lat wyczekiwania na rozkoszne, tym razem już całkowicie legalne współżycie z boginią sztuki teatralnej upłynęło mi na spełnianiu (całkowicie zresztą bez wielkiego entuzjazmu) wielu stawianych mi przez matkę, a celowo odwlekających ostateczny moment pogrążenia się w życie ukochanego teatru warunków. A więc odrobiłem maturę aż w dalekim Orle w południowej Rosji, gdzie miałem możność zetknięcia się z inteligencją rosyjską (zwłaszcza zaś z kastą oficerstwa), zapoznania się ze wspaniałą literaturą tego narodu, z doskonałym teatrem i z tym olbrzymim, szerokim tchnieniem wolności, uwarunkowanym bezkresnymi przestrzeniami, jakie, zdaniem moim, przede wszystkim cechuje duszę rosyjską. Tam właśnie, w Orle, zrozumiałem przepastną różnicę, jaka istnieje pomiędzy szumowinami sfer urzędniczych, nasyłanych przez carski rząd na nasz kraj z wyraźnym, jedynym celem rusyfikowania wszystkich i wszystkiego, a tym szlachetnym liberalnym, wolnościowym duchem, jaki okazywał świat inteligencji rosyjskiej tam, w głębi kraju, zwłaszcza nam, Polakom, których niezwykle ceniono za ich wielką kulturę, inteligencję, uczciwość i wysokie walory towarzyskie. Tam też zetknąłem się po raz pierwszy z rosyjską niewiastą i z tego kontaktu wyniosłem najlepsze wyobrażenie o Rosjankach.
Po powrocie do kraju chlubnie ukończyłem (wyraźnie wbrew własnej woli) Wyższą Szkołę Handlową im. barona Kronenberga, która to uczelnia w owym czasie uchodziła za jedno z centrów, skupiających wyborową, aktywnie patriotyczną, świadomie walczącą z caratem grupę młodzieży. Niejako na marginesie, równocześnie ze szkołą handlową, zdążyłem w niezwykle szybkich skokach uporać się z bardzo nieszczególnie zresztą przedstawiającą się szkołą dramatyczną przy Warszawskim Towarzystwie Muzycznym, gdzie wykładowcami byli: Wincenty Rapacki, Władysław Szymanowski, Józef Grubiński i znany pisarz Marian Gawalewicz. Poza tym wciąż rosnące apetyty kochanej mojej matki na możliwie najwszechstronniejsze wykształcenie ubóstwianego jedynaka skusiły mnie do zaproponowanego wyjazdu na studia uniwersyteckie do Genewy. Perspektywa zobaczenia „zagranicy”, zwłaszcza zaś wolnej Szwajcarii, która była już wtedy znanym centrum ogarniającego świat ruchu postępowego, a przede wszystkim socjalizmu, całkowita niezależność i	brak wszelkiej kontroli stanowiły wielką przynętę i	dlatego bez najmniejszego wahania, z pełnym ładunkiem radości i chęci wchłaniania podniosłych wrażeń pojechałem nad Leman i zapisałem się na uniwersytecie genewskim na wydział nauk społecznych. Właściwie cała akcja skończyła się prawie tylko na akcie zapisania się, bo przez cały czas mego dwuletniego pobytu w Szwajcarii najrzadziej chyba bywałem w gmachu uniwersytetu. Natomiast kontakty z wieloma reprezentantami młodzieży świata — Serbami, Bułgarami, Rosjanami, Włochami, Francuzami i Niemcami oraz ze starszymi działaczami ruchu socjalistycznego skierowały moją myśl, a następnie świadomość i gorące, żywiołowe zainteresowania ku postępowym ideom społecznym, a zwłaszcza marksizmowi. Stałem się tzw. sympatykiem wielu kółek i organizacji ruchu socjalistycznego. To osobiste zetknięcie się z ówczesną kuźnią socjalizmu wraz z postępowością, jaka cechowała moich rodziców, pozwoliły mi szybciej niż innym moim rówieśnikom i bez większych wysiłków zrozumieć i ocenić całą głębię szlachetności założeń socjalizmu i całą niedolę bezbronnego w owym czasie proletariatu. Zaszczepione na terenie wolnej Helwecji zainteresowanie się życiem społeczno-politycznym posłużyło mi za podstawę i pozwoliło z całym przekonaniem włączyć się w nurt dzisiejszej naszej rzeczywistości. Poza tym bliskie obcowanie z wieloma przedstawicielami młodzieży różnych narodów, poznanie jej mentalności, charakterów i obyczajów oraz kultury niezmiernie rozszerzyło mój światopogląd, radykalnie pomogło wyzbyć się partykularnych spojrzeń i zrozumieć, że jedynie słuszne jest widzenie, interesowanie się i respektowanie człowieka, jako takiego, bez różnicy wyznań, przekonań politycznych i odrębności obyczajów. Zwłaszcza zaś pociągali mnie Słowianie w ogóle, a Serbowie w szczególności i z jedną z serbskich rodzin (dwie siostry i	brat) zawarłem głęboką, piękną i do dziś dnia trwającą przyjaźń.
Nigdy nie opuszczające mnie zainteresowanie się teatrem trwało przez cały czas mego pobytu w Szwajcarii i wyraziło się w tym, że jako temat pierwszej mojej pracy uniwersyteckiej na stopień tzw. bakalaureatu wybrałem sobie temat: „Teatr, jego pochodzenie, narodziny i stan pierwotny”. Ta moja praca, do której znalazłem obfite i niezwykle ciekawe materiały we wspaniałej bibliotece uniwersyteckiej, zyskała pozytywną ocenę senatu i zdecydowane zainteresowanie wśród młodzieży z grona moich współkolegów na wydziale nauk społecznych. Nie mogę nie wspomnieć, że wiele życzliwej pomocy przy załatwianiu formalnych spraw, związanych z zapisaniem się na uniwersytet, okazał mi nasz rodak, znakomity profesor anatomii dr Kazimierz Laskowski, uczony światowej sławy, emigrant 1863 roku. Jego dwie prześliczne córki, w owym czasie piętnasto- i siedemnastoletnie panny, stały się przedmiotem westchnień całej polskiej młodzieży i obdarzanie obydwu panien Laskowskich platoniczną miłością było po prostu pewnego rodzaju obowiązkiem.
Złe licho podszepnęło mi fatalny w skutkach projekt, aby po dwóch latach odwiedzić w czasie ferii wakacyjnych moją ojczyznę i kochaną matkę. Z najskromniejszym zasobem finansów (wręcz homeopatycznym) udałem się w podróż do kraju trasą na Turyn, Mediolan, Wenecję i Wiedeń w towarzystwie dwóch kolegów, przy czym tak wyłuskaliśmy się z arcyskromnych naszych zasobów finansowych, że w Wiedniu, gdzieśmy bawili dwie doby, skonsumowaliśmy jedynie dziesięć pomarańcz, a do biletu 3 klasy od granicy rosyjskiej do Warszawy zabrakło mi dwudziestu kopiejek, które pożyczyłem (i dotąd nie oddałem) od poczciwego starego Izraelity, stojącego przede mną w ogonku przy kasie. Matka moja była oczywiście uszczęśliwiona oglądaniem ubóstwianego jedynaka, choć radość jej nie trwała zbyt długo. Bo oto w kilka tygodni po przyjeździe, odwiedziwszy znowu cukiernię Bliklego, zostałem tym razem już legalnie i formalnie zaangażowany do teatru łódzkiego przez tego samego dyrektora Michała Wołowskiego. Pierwszego sierpnia najniespodziewaniej zawiadomiłem matkę, że w ostatnich dniach tego miesiąca opuszczam Warszawę, udając się nie tyle do Genewy, ile raczej do znacznie bliżej leżącej Łodzi, gdzie właśnie zostałem członkiem zespołu miejscowego teatru.
Jakkolwiek ta wiadomość musiała wiele kosztować moją drogą mateczkę, to jednak nie tylko nie okazała mi ona skutków tego przeżycia, ale, wręcz przeciwnie, bardzo gorliwie i ofiarnie zajęła się skompletowaniem mojej wyprawy aktorskiej. Otrzymałem mianowicie wielki kosz zamykany na kłódkę, a w nim poduszkę, kołdrę, prześcieradła, poszewki, ręczniki i bieliznę oraz garnitur frakowy, dwa garnitury marynarkowe (letni i zimowy), palto, kapelusz, lakierki, czarne i brązowe kamasze oraz laskę i modny w owym czasie, a konieczny dla turystów przedmiot — sakwojaż (torba podróżna). Tak hojnie zaopatrzony przybyłem do Łodzi i na scenie Teatru „Victoria” przedstawiłem się zebranemu zespołowi, poprzedzany opinią młodego, zgrabnego, przystojnego(?!), dobrze wychowanego chłopczyka z wyższym uniwersyteckim wykształceniem. Ta arcypochlebna opinia ułatwiła mi niezmiernie przezwyciężenie wszelkich trudności i możliwie szybkie wyrobienie sobie w zespole przyjemnego i wygodnego stanowiska, co przy mojej łatwości obcowania z ludźmi w ogóle pozwoliło mi w najkrótszym czasie zżyć się całkowicie i kompletnie wsiąknąć w nowe i zgoła nie znane mi środowisko.
Ówczesny zespół artystyczny teatru łódzkiego składał się z trzech grup. Pierwszą stanowili ludzie wyraźnie utalentowani, prawdziwie wykształceni i posiadający pełną europejską kulturę; tych jednak było niewielu. Drugą grupę stanowiła liczebnie największa cząstka zespołu — ludzie zdecydowanie uzdolnieni, mniej inteligentni, tworzący przeciętny typ ówczesnego prowincjonalnego aktora. Trzecia i najmniejsza grupa składała się ze zwykłych szmirusów, tu i owdzie alkoholików, z lekka kabotynów lub co najmniej artystów-cyganów. Zwłaszcza dwaj nowi koledzy wzbudzili najwyższe moje zainteresowanie, a obydwaj stanowili najbardziej charakterystyczne, specyficzne dla tej kasty, oryginalne typy. A więc z pierwszej grupy kolega O., człowiek o rzetelnym talencie, wyrobionej technice, wyraźnej inteligencji i ogromnym poczuciu humoru, niestety dotknięty w poważnym stopniu nałogiem alkoholizmu. Kolega O. zaraz pierwszego dnia naszej znajomości zaproponował mi wypicie bruderszaftu i odzywanie się do siebie per „ty”. Oczywiście mile połechtany tym wytwornym gestem, zgodziłem się na to jak najchętniej i w Edziu widziałem mego starszego kolegę i przyjaciela. Edzio polecił mi, abym nazajutrz na spektakl dostarczył do garderoby (a ubieraliśmy się we wspólnej dużej garderobie w podziemiu) całkowitą swoją wyprawę wraz ze wspaniałym koszem. Kiedy to posłusznie uskuteczniłem, Edzio polecił mi, abym porozwieszał wszystkie egzemplarze wspaniałej mojej garderoby, poustawiał na stole obuwie i rozłożył bieliznę. Po czym zaczął z całym spokojem i systematycznością przymierzać kolejno poszczególne obiekty. Po dokonanym przeglądzie oznajmił mi w sposób szczerze przyjacielski, że frak, jeden z garniturów marynarkowych, palto i lakierki będą stanowiły wspólną naszą własność i że starszy mój kolega wyświadczy mi tę uprzejmość, iż zechce używać tych przedmiotów, ilekroć będzie tego wymagała grana przez niego rola. Dodał w końcu, że pragnie, abym w tej konfidencji, jaką mi okazuje, widział realny dowód jego przyjaźni i w żadnym razie nie traktował tej jego wspaniałomyślności jako czegoś wyjątkowego, lecz widział w tym jedynie szczerze demokratyczny dowód całkowitej równości społecznej, jaka winna cechować dwóch przyjaciół.
Wielkim również ułatwieniem okazała się towarzysząca mi opinia człowieka nauki. Otrzymałem bowiem propozycję korepetycji w rodzinie niezmiernie poczciwych i zacnych ludzi państwa C., którzy powierzyli mi meblowanie głów trojga ich potomków w wieku od ośmiu do czternastu lat. W zamian za to uczestniczyłem codziennie we wspaniałych, niezwykle smacznych i w całym tego słowa znaczeniu domowych obiadach, misternie i własnoręcznie preparowanych przez znakomitą gospodynię, jaką była kochana pani C. Z tego pierwszego roku obcowania z nowym, a znanym mi jedynie z mocno niepochlebnych opinii środowiskiem aktorów prowincjonalnych, wyniosłem wiele ciekawych i wręcz obalających tę opinię spostrzeżeń. Mogę mianowicie z całą pewnością stwierdzić, że fakt całkowitej izolacji aktorstwa od społeczeństwa i nie pozbawione sensacyjności, ale w gruncie rzeczy zdecydowanie lekceważące ustosunkowanie się doń społeczeństwa wyrobiło wśród tzw. histrionów poczucie szlachetnej dumy, a w konsekwencji doprowadziło do połączenia się nawet wbrew osobistym zawiściom i animozjom. Myślę, że to całkowite zamknięcie się w sobie, a tym samym zawężenie pola widzenia, odczuwania i ogólnoludzkich zainteresowań nie jest w zasadzie czymś specjalnie ładnym, niemniej jednak stanowi dowód wysoko rozwiniętej ambicji i poczucia własnej godności. Miałem wiele najbardziej przekonywających dowodów, że ta rozwinięta do najwyższych granic wspólnota i wyodrębnienie się kasty aktorstwa w olbrzymim stopniu przyczynia się do wyrobienia uczuć koleżeństwa, daleko idącej ofiarności i w całym tego słowa znaczeniu — braterstwa. Naocznie dane mi było widzieć, jak dwie osoby, rywalizujące ze sobą w sprawach zawodowych i wyraźnie nie pałające do siebie sympatią potrafiły z bezwzględnym oddaniem i całkowitym wyrzeczeniem się własnych spraw i interesów pielęgnować się wzajemnie w ciężkiej chorobie lub zastępować w obowiązkach zawodowych. Zasadniczo muszę stwierdzić, że ten pierwszy krok obcowania z nowym i całkowicie nie znanym mi społeczeństwem prowincjonalnego aktorstwa, biorąc ogólnie, dał mi dużo dodatnich, a nawet wzruszająco pięknych stwierdzeń i przeżyć, pozwolił mi też — nie wyrzekając się w zasadzie krytycznego spojrzenia — prawie bez reszty włączyć się w nurt tego bogatego i ciekawego życia i stać się wewnętrznie pełnoprawnym i pełnowartościowym członkiem tego nowego świata, w którym następnie przeżyłem całe sześćdziesiąt lat.