Znowu Łódź, miasto dymiących kominów i wielkich moich ambicji dyrektorskich

Łódź od dość dawna miała dobrą tradycję w sensie posiadania przyzwoitego teatru dramatycznego. To raczej typowo niemieckie środowisko wielkiego kapitału miało jednak — i nie tyle może wśród przemysłowców, ile wśród administracji, dyrektorów i inżynierów — liczny zastęp aktywnych Polaków, którzy usiłowali przeciwstawić się zarówno rusyfikatorskim tendencjom carskiego reżimu, jak i wyraźnej supremacji elementu niemieckiego. To grono ludzi dobrej woli, usposobionych patriotycznie i rozumiejących, jak poważną rolę w tak dziwacznej sytuacji polityczno-narodowościowej może odegrać ideowo prowadzony teatr, zawiązało się w tzw. Towarzystwo Teatralne, mające dwa aspekty: wydajną pomoc materialną i czułą opiekę nad artystycznym i społecznym poziomem imprezy, a więc nad repertuarem, doborem zespołu i osobą kierownika.
Z całkowicie nie znanych mi powodów prezydium tego Towarzystwa zwróciło się listownie do mnie, proponując mi na przeciąg dwóch lat ni mniej, ni więcej, tylko prowadzenie teatru łódzkiego. Zaskoczony, ale oczywiście niezmiernie mile połechtany tą ofertą, spadającą mi z nieba, i to właśnie w momencie, kiedy moje najśmielsze marzenia wybiegały w tym właśnie kierunku, znalazłem dwa dni wolne od zajęć w teatrze i pełen niewysłowionej dumy, już widząc się w roli „pana dyrektora”, pojechałem do Łodzi. Po dwóch dniach wróciłem do Krakowa z kontraktem, który mnie, dyrektorowi teatru łódzkiego, na bardzo pomyślnych warunkach finansowych oddawał w dzierżawą stary budynek teatralny, znany pod nazwą „Victoria”. Byłem tak oszołomiony tym awansem, a jednocześnie nagłym — jak gdyby przy pomocy jakiejś dobrej wróżki — urzeczywistnieniem wyśnionych moich ambicji, że zawiadomiwszy dyrektora Solskiego o swoim ustąpieniu z jego zespołu z początkiem następnego sezonu, z najwyższą energią zabrałem się do układania repertuaru oraz tworzenia rozumnie i celowo pomyślanego zespołu artystycznego. I tu znowu cud! Najszczerzej mówię, że do dziś dnia nie umiałbym odpowiedzieć, czemu należało przypisać to dziwne, wręcz ryzykowne zaufanie, jakim obdarzali mnie, właściwie gołowąsa (miałem wówczas dwadzieścia osiem lat), moi koledzy, i to nie tylko młodzież, ale nawet zdecydowanie dojrzali, wyrobieni aktorzy, posiadający notabene stałą i to dobrą zarówno artystycznie, jak i materialnie sytuację w teatrze krakowskim. Do końca lipca miałem gotowiusieńki dwudziestokilkoosobowy zespół, z wszelką pewnością najlepszy i najaktywniejszy ze wszystkich prowincjonalnych teatrów wszystkich trzech zaborów. A więc wśród niewiast były takie nazwiska: Maria Dąbrowska, doskonała, dojrzała aktorka charakterystyczna, Zofia Wierzejska (wielki talent, jedna z najznakomitszych aktorek charakterystycznych), Alina Gryficz-Mielewska, Wanda Osterwina, Halina Starska, Iza Kozłowska i cały szereg innych, a z mężczyzn — Andrzej Mielewski (jeden z czołowych aktorów teatru krakowskiego), Leonard Bończa-Stępiński, Kazimierz Junosza-Stępowski, Władysław Grabowski, Stefan Jaracz, Bolesław Rosłan, niżej podpisany i wielu, wielu innych.
Największą moją ambicją i głównym zadaniem było stworzenie teatru, specjalnie obsługującego klasę robotniczą. Łódź, to największe na naszych ziemiach centrum przemysłowe, skupiające ponad trzysta tysięcy robotników, była wymarzonym terenem dla tego rodzaju imprezy teatralnej. Już w drugim miesiącu mojej dyrekcji (w końcu października) rozpocząłem stały cykl sobotnich i niedzielnych widowisk popołudniowych (poprzedzanych zwięzłym wprowadzeniem, omawiającym danego autora i jego dzieło), po najniższych, najzupełniej dla proletariatu dostępnych cenach. Organizacje pepesowskie zajęły się rozprowadzaniem biletów i dostarczaniem prelegentów (wśród których najczęściej ja sam się znajdowałem). Widowiska te zyskały sobie najwyższą popularność i spotkały się z olbrzymim uznaniem całej postępowej opinii miasta. W repertuarze znalazły się takie utwory, jak: „Fantazy” i „Ksiądz Marek” Słowackiego, „Wesele” (po raz pierwszy na terenie Kongresówki bez żadnych skreśleń), „Sędziowie” Wyspiańskiego, „Ponad siły” Bjoernsona, „Pan Jowialski" i „Damy i huzary” Fredry, „Nadzieja” Heijermannsa i wiele innych wartościowych pozycji repertuarowych. Powodzeniu artystycznemu towarzyszyły w równej mierze sukcesy materialne. Poważna pożyczka, jaką zaciągnąłem na zorganizowanie zespołu, zakup kostiumów, sporządzenie dekoracji itp., zaczęła się wyraźnie amortyzować, tak że w połowie sezonu mogłem podnieść gażę wielu skromniej uposażonym kolegom. Toteż entuzjazm, zapał do pracy, czyli to, co w teatrze nazywamy atmosferą, a co właściwie jest czynnikiem decydującym — miało najwyższy, prawie idealny poziom.
W ogóle najbezstronniej muszę stwierdzić, że — o	ile chodzi o pozytywne rezultaty mojej pracy w teatrze — ten okres mojej łódzkiej dyrekcji był bezsprzecznie najbardziej płodnym okresem w ciągu mojej długoletniej wędrówki po scenach polskich. I gdybym nie bał się, że będę pomówiony o zarozumiałość, to nie zawahałbym się stwierdzić, że był to może nawet okres o nieprzemijającym znaczeniu, zasłużenie godzien zanotowania w historii teatru, a już co najmniej w dziejach sceny łódzkiej.
Niestety, tak pięknie rozpoczęty sezon u samego jego końca (w ostatnich dniach kwietnia) zakończył się żywiołową katastrofą, która obróciła w perzynę cały tak misternie budowany gmach. Mieliśmy właśnie z całym teatrem wyjechać w najbliższych dniach na okres wielkiego postu do Petersburga. Wszyscy cieszyliśmy się niewymownie na tę ciekawą, może nawet trochę ryzykowną, ale mocno frapującą podróż do stolicy carskiej Rosji, gdzie zresztą od wielu już lat polskie zespoły teatralne zbierały laury i pokaźną gotówkę. I oto w noc przed wyjazdem teatr „Victoria” z nie wyjaśnionej do dziś przyczyny spłonął doszczętnie, a że w myśl mojej przysłowiowej lekkomyślności i niedoceniania pieniądza cały majątek, kompletny inwentarz był nie zaasekurowany — pozostałem więc bez warsztatu pracy, bez kostiumów, dekoracji i rekwizytów... notabene z poważnym zadłużeniem.
Przy sposobności trudno mi nie zaznaczyć, że w całym życiu byłem wyraźnie związany z żywiołem ognia.
Kiedy byłem jeszcze młodym chłopcem, pamiętam, jak spędzając wakacje na wsi, w Klukówku, lubiłem bardzo słuchać mądrych gawęd i wypowiedzi rozumnego, choć niewykształconego i prostego owczarza znachora, Michała. Mówił mi on na przykład, że często zdarzają się ludzie opanowani przez jakiś żywioł, przywiązani do ognia czy wody. Żywioł towarzyszy im przez całe życie, prześladując stale, i w końcu wchłania ich w siebie. Jeżeli więc poczciwy Michał miał rację, to ja w takim razie zginę w ogniu, w jakimś wielkim, katastrofalnym pożarze. Na razie jednak nie oparte na żadnych naukowych przesłankach, a jedynie wysnuwane z głębokiej intuicji i z bezpośredniego obcowania z przyrodą teoryjki starego owczarza sprawdzają się w stu procentach. Nie znam bowiem człowieka, który by tylekroć razy co ja ulegał bezpośrednio klęsce pożaru. Zaczęło się od najwcześniejszego dzieciństwa. Kiedy miałem półtora roku (oczywiście wszystkie te wiadomości czerpię z opowiadań matki i domowników, a nie z własnej pamięci), rodzice moi mieszkali pod Chełmem o dwa kilometry od miasta, na skraju olbrzymich lasów państwowych, w samotnie stojącym domu, należącym do niemieckiego kolonisty. Pół domu zajmowali moi rodzice, a drugą połowę rodzina gospodarzy. Dookoła na przestrzeni kilku kilometrów nie było ani wsi, ani żadnego osiedla, ani nawet chałupy. Któregoś listopadowego wieczoru ojciec mój powrócił z kilkudniowej męczącej podróży służbowej po całym powiecie. Tej właśnie nocy wybuchł u nas gwałtowny pożar (jak się potem okazało z podpalenia, na tle nieporozumień materialnych wśród rodziny gospodarzy), który doszczętnie strawił dom mieszkalny i budynki gospodarskie. Między innymi spaliły się na węgiel dwa wspaniałe rasowe ogiery (należące do mojego ojca, zamiłowanego koniarza), a w ostatniej zaledwie chwili zdołano ocalić z płonącego domu rodzinę gospodarzy, moją matkę i mnie, którego zawinięto w ojcowskie futro i umieszczono następnie w rowie przy szosie, na skraju której stał nasz dom.
Nawet dzisiaj, po siedemdziesięciu pięciu latach od dnia faktycznego pożaru, widzę najdokładniej palący się dach, trzaskające i zawalające się krokwie, i buchające snopy iskier (padał mokry śnieg). Obok mnie stoi naftowa lampa, pudełko z włóczkami, dwa krzesła, a pod jednym z nich siedzi kaczka z osmalonym pierzem. Ten obraz widzę tak realnie, tak dokładnie, że mógłbym przysiąc, iż w nim uczestniczyłem, podczas gdy w rzeczywistości powstał on i zapadł w moją pamięć pod wpływem wielokrotnie powtarzanych, pełnych wzruszającej prawdy opowiadań moich rodziców czy domowników. Bywa tak często, że pewne fakty z życia wczesnego dzieciństwa bierzemy za swoje osobiste przeżycia, podczas gdy są to płody relacji i opowiadań, podawanych przez ludzi dorosłych.
Dość powiedzieć, że na przestrzeni czteroletniego mojego dyrektorstwa aż trzy razy płonął budynek, w którym mieścił się mój teatr, a pożar Rozmaitości wybuchł oczywiście w momencie, gdy znajdowałem się w gmachu teatru, załatwiając jakąś sprawę w kancelarii teatralnej. Stąd powstała szeroko w sferach teatralnych rozgałęziona opinia, że moja obecność w teatrze grozi zawsze niebezpieczeństwem pożaru. W związku z tym po pożarze Teatru Rozmaitości byłem nawet wzywany na przesłuchanie do policji, w czasie którego pan komisarz, choć bardzo oględnie i bardzo z daleka, usiłował widzieć we mnie psychopatę, dotkniętego manią podpalania. Nawet dzisiaj zasłyszany sygnał syreny strażackiej budzi we mnie dziwne i- wręcz swoiste podniecenie, i gdyby nie moje kalectwo, na pewno biegłbym za strażą pożarną, aby przynajmniej sycić wzrok widokiem szalejącego, wspaniałego zresztą żywiołu. I jeszcze jeden drobny przykład. Będąc przed siedmiu laty tylko cztery tygodnie na kuracji w znanym uzdrowisku Świeradów, byłem świadkiem dwóch poważnych pożarów w miejscowości, w której, jak mi opowiadali miejscowi obywatele, od dziewięciu lat nie było wypadku z ogniem.
A teraz wrócę do Łodzi i zdam dokładne sprawozdanie z pożaru, jaki doszczętnie strawił Teatr „Victoria”.
Będąc w wielkiej depresji duchowej po tragicznej śmierci mojej żony, cierpiałem na bezsenność. Po przedstawieniu, chcąc wywołać umożliwiające mi zaśniecie szczytowe zmęczenie, musiałem odbywać długie spacery piesze. Tego wieczora (a było to, jak już wspominałem, w przeddzień naszej wyprawy artystycznej do Petersburga) po skończonym przedstawieniu, po zgaszeniu świateł i pozamykaniu wszystkich drzwi (a robiłem to zawsze osobiście), pozostawiwszy jedynie rekwizytora i jego pomocnika, zajętych pakowaniem rekwizytów w lokalu pod sceną — wyszedłem na spacer. Jak wiadomo, Łódź posiada właściwie jedną tylko pryncypalną ulicę Piotrkowską, ciągnącą się na przestrzeni pięciu i pół kilometra od tzw. Bałut (przedmieście) aż do początku szosy Pabianickiej. Poszedłem w kierunku Bałut i kiedy w drodze powrotnej znalazłem się mniej więcej na połowie trasy między Bałutami i Teatrem „Victoria”, usłyszałem za sobą pędzącą i wyprzedzającą mnie ochotniczą straż pożarną.
Jak zwykle podniecony świadomością pożaru momentalnie otrząsnąłem się z krańcowego zmęczenia i pobiegłem za pędzącym taborem strażackim. Po chwili zauważyłem, że wozy zatrzymały się i skręciwszy, wjechały w podwórze hotelu „Victoria”. Od razu zrozumiałem, że pali się mój teatr. Wydatnie przyśpieszyłem kroku i po paru minutach wbiegłem na długie, wąskie podwóreczko, w szczytowej stronie którego stał właśnie stary budynek teatralny. Topografia wyglądała wręcz fatalnie: budynek teatru, umieszczony, jak mówiłem, w końcu wąskiego podwórka, nie miał żadnego absolutnie dojazdu, w razie więc ognia, jak w tej właśnie chwili, miał dostęp jedynie od frontu. Całe podwórze wypełnione było kłębami gryzącego dymu, który wydobywał się z otworów w suterenach gmachu. I słychać było jedynie złowieszczy, tak dokładnie znany mi hałas, syk i trzask, jaki wydaje szalejący żywioł. Oddział straży ochotniczej stał bezradnie, czekając na przybycie komendanta. Uderzyła mnie straszna myśl, że wewnątrz płonącego gmachu mogą się znajdować ludzie i że moim obowiązkiem jest ratować nieszczęśliwców. Teatr miał z jednej strony drewnianą, skleconą z łat przybudówkę, wypełnioną meblami i wszelkiego rodzaju akcesoriami teatralnymi i stanowiącą jedyne wejście na scenę i za kulisy. Wychodząc z teatru własnoręcznie zamknąłem te drzwi na kłódkę i klucz zaniosłem do mojego pokoju, w mieszczącym się na tejże posesji hotelu „Victoria”, którego okno wychodziło właśnie na owo nieszczęsne podwórko.
W tym właśnie momencie wjechała na ciasne podwórko miejska straż ogniowa; większą część jej członków znałem osobiście, gdyż odbywali oni dyżury służbowe w czasie przedstawień. Starszy sierżant, Tomasz Fil, ogromnego wzrostu chłopisko spod Łowicza, podbiegł do mnie z pochodnią w ręku i zapytał, czy tam są ludzie. Odpowiedziałem: — Możliwe. — Fil i kilku jeszcze strażaków podparło drzwi barami i zaczęło je wyważać. Słabe deski rychło ustąpiły i w wyważonych drzwiach pokazał się ku naszemu przerażeniu w stanie na pół przytomnym ze strachu pomocnik rekwizytora, który na moje pytanie: — A gdzie Józio? — (rekwizytor), zmatowiałym od dymu głosem wycharczał: — Pakował pod sceną. — Fil nie tracąc zimnej krwi oddał na pół żywego pomocnika rekwizytora w ręce strażaków, którzy zanieśli go pod stojącą na środku podwórza pompę i tam zaczęli go trzeźwić, sam zaś włożył w usta chustkę, krzyknąwszy mi przedtem: — Prowadź, dyrektor! — wepchnąwszy mnie do szczelnie wypełnionego gryzącym dymem schowka na meble, położył lewą rękę na moim ramieniu, trzymając we wzniesionej prawicy płonącą naftową pochodnię. Dym był tak gęsty, że buchające światło pochodni wydało mi się z półmetrowego dystansu słabiutkim migocącym światłem zapałki; miałem przy tym wrażenie, że po raz ostatni udało mi się zaczerpnąć wypełnionego dymem powietrza, a z oczu popłynęły mi gęste łzy. Przez chwilę walczyłem z poczuciem obowiązku. Instynkt samozachowawczy i paniczny lęk kazały mi na gwałt wycofać się z niebezpieczeństwa, z drugiej zaś strony poczucie obowiązku i świadomość, że może da się jeszcze uratować życie jednego z moich pracowników, którego zresztą bardzo lubiłem, i że to zależy wyłącznie ode mnie — walczyły we mnie przez chwilę. Na szczęście przemogło to drugie i ten moment decyzji był niezawodnie najwyższym bohaterstwem, na jakie się w długim swoim życiu kiedykolwiek potrafiłem zdobyć.
Szedłem z wyciągniętymi przed siebie rękami, popychany przez sierżanta, i po chwili namacałem drzwi prowadzące do ciasnego korytarzyka już w samym gmachu, z którego po prawej stronie wchodziło się na scenę; po lewej po schodkach było wejście do mieszczącej się na półpiętrze kancelarii, a wprost po schodach — do garderób i innych pomieszczeń, znajdujących się w suterenie. Tu już ogarnęło mnie olbrzymie gorąco i dał się słyszeć wyraźnie spod sceny zbliżający się złowróżbny trzask i syk niszczącego po drodze wszystko, groźnego żywiołu. Siły opuściły mnie, osunąłem się na kolana i czułem, że tracę przytomność. Ostatni błysk świadomości, ostatni odruch silnej woli kazał mi za wszelką cenę przemóc ten stan omdlenia, podnieść się z klęczek, uchwycić się obiema rękami za klamkę prowadzących na scenę drzwi, wysunąć przed siebie wciąż nieustraszenie idącego naprzód sierżanta i szepnąć mu do ucha ostatkiem słabnącego głosu; — Na dół, potem na prawo i pierwsze drzwi na lewo. — Drżące światełko pochodni zniknęło sprzed moich oczu i postać sierżanta zakryły kłęby dymu, a dźwięk jego stóp, schodzących po kamiennych stopniach, całkowicie zagłuszył niesamowity ryk i wycie niszczącego, władczego ognia. Jak oszalały błyskawicznym ruchem wycofałem się do korytarza i, namacawszy pokrwawionymi rękami otwarte drzwi od przybudówki, wypadłem na teren, który przed trzema minutami wydal mi się nie do przebycia, a w tej chwili zrobił wrażenie idyllicznej podgórskiej miejscowości o cudownym ożywczym powietrzu. Stamtąd już bez większego wysiłku dobrnąłem do drzwi wychodzących na podwórko, gdzie tłumnie zgromadzeni strażacy chwycili mnie na pół omdlałego pod ręce, usadowili na jakichś schodkach i poczęli trzeźwić zimną wodą studzienną. Znalazł się również i sanitariusz, który podstawił mi pod nos flaszeczkę z eterem, a do ust wlał jakoweś trzeźwiąco-orzeźwiające krople.
I teraz właśnie nadszedł moment najtragiczniejszy. Zaległo głuche milczenie, wypełnione pełnym trwogi oczekiwaniem, czy sierżant potrafi uratować nieszczęśliwego Józia i czy sam nie padnie ofiarą swego obowiązku. I oto po chwili dostrzegliśmy migające światełko pochodni i zbliżającego się ku nam w lśniącym hełmie sierżanta, niosącego na rękach jak złamaną zapałkę ciało nieprzytomnego rekwizytora. (Józio był wybitnie małego wzrostu i mimo swoich dwudziestu trzech lat z postawy i twarzy wyglądał na siedemnastoletniego chłopca). Na szczęście okazało się, że delikwent uległ tylko zaczadzeniu i lekkiemu powierzchownemu oparzeniu dolnych kończyn. Otrzeźwionego odwieziono do szpitala, z którego wyszedł po tygodniu całkowicie zdrów i jedynie chrypliwy mat w głosie przez parę miesięcy kazał mu mówić drażniącym szeptem.
Nazajutrz Tomasz Fil opowiadał mi szczegóły swojego bohaterstwa (za które otrzymał srebrny medal). Zszedłszy ze schodów zwrócił się na prawo do podscenia, gdzie już drogę zagradzały mu węże płomieni. Zdołał tylko wysunąć nogę i prawą ręką namacał klamkę drzwi od rekwizytorni, które otworzył ostatnim wysiłkiem. Tam namacał nogą leżące ciało nieprzytomnego Józia. I tylko dzięki drobnej i mało ważącej jego figurze potrafił, ująwszy go za kark, wynieść chłopca z płonącej izdebki, wziąć go na ręce i dosłownie w ostatniej chwili uciec przed ogarniającym go już ogniem. Moja radość, że pożar, który rujnuje mnie materialnie (jak mówiłem, nic nie było zaasekurowane), pozbawia warsztatu pracy i przekreśla piękny dorobek całego sezonu, ale nie pociąga za sobą żadnej ofiary w ludziach, była tak żywiołowa, tak przeogromna, że czułem się wyraźnie szczęśliwy i już z pełnym humorem dowcipkowałem z moimi kolegami, których liczna gromada zbiegła się na wieść o pożarze, aby opłakiwać stratę swoich osiągnięć i pożegnać krzepiącą nas wszystkich radosną nadzieję pięknej wyprawy artystycznej do Petersburga. Trwałem na miejscu do momentu całkowitego dogasania zgliszcz i kiedy o godzinie ósmej rano podano do Komendy Straży Pożarnej telefoniczną wiadomość, że w tej chwili wybuchł groźny pożar w składzie materiałów budowlanych przy ulicy Sienkiewicza — załadowałem się w nerwowym pośpiechu na wóz strażacki z całą jego obsługą i pojechałem do pożaru, na którym „działałem” aż do dwunastej w południe. I wtedy dopiero, całkowicie wyczerpany fizycznie i nerwowo, uświadomiłem sobie całą grozę katastrofy, jaka mnie i moich kolegów nawiedziła, i straszną otchłań najbliższej przyszłości. W tym stanie wpadłem w długotrwałą depresję i pogrążyłem się w dwudziestogodzinny nieprzerwany chorobliwy sen, z którego dopiero wyciągnęła mnie fachowa pomoc lekarska, wezwana przez zaniepokojonych kolegów.
Po otrząśnięciu się z pierwszego wrażenia klęski, postanowiliśmy ratować się dorywczo wyjazdem na prowincję (po całej Kongresówce) przede wszystkim z „Weselem” Wyspiańskiego. To dwumiesięczne tournée miało olbrzymi sukces moralny i nie mniejsze powodzenie finansowe. W ten sposób mogłem wypłacić się moim kolegom z kontraktowych zobowiązań do końca sezonu tj. do końca sierpnia. No ale co dalej? Towarzystwo Teatralne za wszelką cenę chciało utrzymać mnie na stanowisku dyrektora teatru łódzkiego i ofiarowało wydajną pomoc materialną na przerobienie na teatr obszernej hali fabrycznej przy ulicy Cegielnianej. Prawie cały zespół wyraził życzenie, aby prowadzić teatr dalej, i zobowiązał się współpracować ze mną w tym samym składzie (z minimalnymi zmianami). Jak się później okazało (mądry Polak po szkodzie), najniepotrzebniej dałem się skusić tym propozycjom i postanowiłem prowadzić teatr dalej, w tym sezonie w warunkach o wiele cięższych, bo z olbrzymim zadłużeniem i w bardzo niewygodnym lokalu, położonym w nie najlepszym punkcie miasta. Entuzjazm i gorąca atmosfera pracy nie osłabła i pierwsze miesiące dały rezultat pozytywny i artystycznie, i finansowo. Niestety sumy niezbędne dla pokrycia długów przerastały nasze możliwości budżetowe i niebawem zaczęła nam grozić wyraźna katastrofa. Chcąc się ratować postanowiliśmy pojechać do Warszawy i na ad hoc przerobionej scenie w gmachu Filharmonii dać dziesięć przedstawień „Klątwy” Wyspiańskiego. W kłopotliwej tej imprezie przezwyciężyliśmy wszystkie trudności i w stolicy osiągnęliśmy wprost fenomenalny, niebywały sukces. Ale była to chwilowa tylko pomoc i doraźny ratunek. Sytuacja finansowa — mimo wytężonej pracy i szeregu gościnnych występów (Irena Solska, Wanda Siemaszkowa itd.) — wyglądała coraz groźniej. I oto znowu w kwietniu obudzono mnie w nocy z głuchego snu (a mieszkałem w pokoiku w bocznej oficynie przy teatrze) rozpaczliwymi krzykami, że pali się teatr. Wyskoczyłem w bieliźnie i ujrzałem kłęby dymu i ogniste węże obejmujące całą scenę. Rozpacz moja zamieniła się w kamienny spokój: zrozumiałem, że jestem ostatecznie zrujnowany i o kontynuowaniu pracy na terenie Łodzi nie może być mowy. Jakkolwiek budynek spłonął tylko w połowie i część inwentarza ocalała, to jednak — gdyby nawet Towarzystwo Teatralne miało możliwość przyjścia mi z pomocą i odrestaurowania lokalu — trzeba by na to najmniej trzech miesięcy. Pozostawałoby znowu doraźne włóczenie się po prowincji z zespołem koncertowym, zerwanie umów z kolegami i beznadziejne, groźne pytanie: co dalej?
W tym czasie w Warszawie, w dziwacznym lokalu przy ulicy Bielańskiej numer pięć, zawiązała się spółka celem prowadzenia teatru operowo-dramatycznego. Kierownictwo działu dramatu spoczywało w rękach Franciszka Rychłowskiego, który skwapliwie zwrócił się do mnie z konkretną propozycją, abym z całym prawie zespołem teatru łódzkiego zaangażował się do jego imprezy, działającej pod firmą Teatr Zjednoczony, obejmując stanowisko aktora i głównego reżysera. Nie mając żadnego wyboru, zgodziłem się i z całym zapałem (i zastrzykiem nowej energii) zabrałem się do dzieła. Rozpoczęliśmy sezon „Irydionem” Krasińskiego, który cieszył się dużym powodzeniem i, jak mówiono ogólnie, był rodzajem dopingu dla wspaniałego teatru Rozmaitości, którym postępowa krytyka zaczęła nas chlubnie porównywać, podnosząc nasze wielkie ambicje repertuarowe i solidność wykonania. Drugą premierą było grane po raz pierwszy w stolicy bez żadnych skreśleń „Wesele” Wyspiańskiego. Tu sukces był wręcz zawrotny. Wyraźnie kulejący dział opery (nie dość energicznie i niefachowo prowadzony) przez dłuższy czas pokrywał swoje pokaźne niedobory kasowym powodzeniem „Wesela”. Potem poszło szekspirowskie „Ugłaskanie sekutnicy”, a potem kapitalna satyra obyczajowa.
Jednakże interesy przedsiębiorstwa — głównie z powodu kulejącej opery — zaczęły się wyraźnie chwiać i w końcu czerwca Teatr Zjednoczony oficjalnie przestał istnieć. Zbliżało się lato, pozostawałem bez pracy, a moje dzieci, które dotąd włóczyłem ze sobą i do Łodzi, i do Warszawy (przeważnie w okropnych warunkach mieszkaniowych i przy restauracyjnym odżywianiu) — zaczęły wyraźnie wątleć i za poradą lekarzy należało na okres letni zawieźć je nad morze.
Któregoś dnia, przeglądając w „Kurierze Warszawskim” rubrykę drobnych ogłoszeń, znalazłem niezwykle obszerne, bardzo oryginalne w stylu i mocno odpowiadające moim zamiarom ogłoszenie tej mniej więcej treści: „Jeżeli chcesz spędzić lato w cudownej nadmorskiej okolicy (Połąga) i w atmosferze kulturalnej pracy artystycznej — zgłoś się pod adresem: Karol Hoffman, Nowogrodzka 43”. Najwyraźniej było to coś dla mnie. Kilku moich kolegów, którym pokazałem frapujące ogłoszenie, podniosło jeszcze moje zainteresowanie, opowiadając, że ogłaszający się pan Hoffman jest niezwykle ciekawym typem, dziwakiem, „nałogowym” amatorem i że teatr w Połądze jest źródłem tak niewyczerpanego humoru, iż choćby z tego względu warto się tam zaangażować. Nazajutrz w godzinach popołudniowych zgłosiłem się na Nowogrodzką 43, gdzie zostałem niezwykle mile przyjęty przez przyszłego mojego dyrektora, który zajmował stanowisko naczelnego korektora „Kuriera Warszawskiego” (stąd możność gratisowego umieszczenia tak obfitego tekstu ogłoszenia), a jednocześnie był pół amatorem, a pół fachowym poetą, komediopisarzem, aktorem, reżyserem i kierownikiem teatru. Przed laty czterdziestu, jako młody obiecujący inteligent, rozpoczynał w Galicji karierę aktorską kolegując w owym czasie między innymi z Ludwikiem Solskim. Nie znam dokładnie dziejów młodości najoryginalniejszego ze wszystkich moich dyrektorów, ale zdaje się być faktem, że coś się tam wyraźnie nie udało i młody artysta zmuszony był opuścić teatr. Ale bakcyl teatru — ten najgroźniejszy i najtrudniejszy do wytępienia ze wszystkich zarazków świata — pozostał w nim i towarzyszył mu aż do mogiły, każąc w postaci paliatywu, jakim było prowadzenie sezonowych teatrów w uzdrowiskach kraju, wyżywać swe nie zrealizowane aspiracje i tęsknoty artystyczne.