Teatr w Potędze

Właścicielem uzdrowiska morskiego Połąga był hrabia Tyszkiewicz, posiadacz całego klucza folwarków i pięknego pałacu, otoczonego wspaniałym parkiem (późniejsza rezydencja prezydenta Litwy). Rodzina Tyszkiewiczów znana była z bigoterii i ultrakatolickich zapatrywań. A że pan Karol jedyny bodajże tom swoich poezji zadedykował Najświętszej Marii Pannie, więc na tej drodze pan T. i pan K. łatwo się porozumieli i mój przyszły, a niezapomniany dyrektor otrzymał koncesję na bezpłatne użytkowanie budynku letniego teatru w Połądze, w miesiącach letnich, z wydajną nawet subwencją, ale za to pod warunkiem, że repertuar będzie niezwykle religijny i patriotyczny. Obostrzenia szły tak daleko, że dyrekcja teatru zobowiązała się nie wystawiać sztuk posiadających akcję zatrącającą o miłość, a na scenie osoby dwóch przeciwnych płci nie miały prawa całowania się, ściskania i w ogóle wypowiadania wyrazu „miłość”. Już ta nie tylko absurdalna, ale pełna niezwykłego komizmu klauzula była niezwykle zachęcająca i zapowiadała cudowną zabawę. Podpisany przeze mnie kontrakt, na mocy którego obowiązany byłem w ciągu dwóch letnich miesięcy pełnić czynności artystyczne w charakterze aktora w zespole dramatycznym pod dyrekcją Karola Hoffmana, był chyba najobszerniejszym i najbardziej drobiazgowo omawiającym wszelkie możliwe ewentualności życiowe ze wszystkich kontraktów świata. Obejmował pięćdziesiąt osiem paragrafów, wyłuszczających obowiązki i prawa aktora i dyrekcji. Nie jestem prawnikiem i nie znam Kodeksu Napoleona, ale pewny jestem, że ten wielki mąż stanu, wódz, prawodawca i organizator nie umywał się nawet do inwencji, w jaką natura hojnie wyposażyła mojego dyrektora. W owym kontrakcie przewidziane było dosłownie wszystko, co może się zdarzyć człowiekowi, rzuconemu na ten padół płaczu.
Sezon mieliśmy zacząć starą jak świat, obyczajową komedią Abrahamowicza pt. „Paragraf 64”. Treścią tej modnej sztuki (notabene doszczętnie wykastrowanej z elementu miłosnego przez naszą lokalną cenzurę) były wybory do wiedeńskiego parlamentu, rozgrywające się w jakimś małym miasteczku, w zapadłym kącie Galicji wschodniej. Pierwszą próbę, na której poznałem cały nasz, składający się z jedenastu osób, zespół artystyczny, odbywaliśmy w mieszkaniu pana dyrektora. Reżyserował oczywiście on sam, grając jednocześnie główną rolę starego szlagona, główną zaś rolę kobiecą grała sama pani dyrektorowa, osoba małego wzrostu i szczerze oryginalnego wyglądu. Nie wiem, w jakim była wieku, ale z twarzy, figury i ruchów mogła mieć tak dobrze lat dwadzieścia pięć, jak i pięćdziesiąt. Naczelną zasadą jej interpretacji było założenie, że wszystkie kreowane przez nią postacie powinny być jak najśmieszniejsze (bez względy na sytuację, w jakiej się w danej chwili znajdowały). Pan dyrektor znów hołdował zasadzie, wedle której aktor na scenie winien mówić co najmniej dwa do trzech razy głośniej, aniżeli ludzie normalnie w życiu mówią. A jako reżyser na próbach sytuacyjnych znał dwie tylko postawy swoich aktorów: a) sytuacja „w lufę” (mały szpalerek), albo b) sytuacja „w rządek” (wszyscy szeregiem na froncie sceny, twarzą do publiczności). Wśród przyszłych moich kolegów specjalną uwagą zarówno wyglądem, jak i zachowaniem zwracał mały, mocno łysy starszy pan w podwójnych okularach. Jak się okazało później, pan L. był kolegą pana dyrektora i Ludwika Solskiego sprzed trzydziestu lat i — tak jak pan dyrektor — po kilku latach niefortunnych prób, pełen goryczy i zawiedzionych ambicji, musiał porzucić służbę u Melpomeny i zostać skromniutkim archiwistą w jakimś galicyjskim miasteczku. Miał jednak zastrzeżone dwa letnie miesiące urlopu, w czasie którego wyżywał swoje tęsknoty w zespole naszego dyrektora. Pełnił tam szereg odpowiedzialnych i bardzo różnorodnych funkcji: był fryzjerem i perukarzem (nigdy z tym fachem dotąd się nie stykał), był inspicjentem, bibliotekarzem, rozdawał świeczki do charakteryzacji, zwoływał aktorów (trawiących większą część dnia w falach morza, leżącego o pięćdziesiąt kroków zaledwie od teatralnego budynku), rozklejał afisze (aż siedem na całą miejscowość), słowem: był adiutantem pana dyrektora i pani dyrektorowej, której nosił garderobę i pomagał przy ubieraniu się. Inaczej mówiąc, był właściwie chłopcem do posług, a wykonywał wszystkie te czynności z taką gorliwością, z takim wręcz entuzjazmem, tak ściśle, punktualnie i pokornie, że zawsze wzruszał mnie głęboko. Prócz wyżej wymienionych licznych zalet, był, jak mówiłem, niedościgłym krótkowidzem i najwyższej klasy astmatykiem. Jego paroksyzmy prawie kokluszowego kaszlu wybuchały co parę minut i trwały z minimalnymi przerwami aż do następnego ataku. Żałowałem tylko niezmiernie, że ten mój kolega tak był pochłonięty licznymi swoimi czynnościami, że nie uczestniczył w widowiskach w charakterze aktora.
Drugiego lipca naznaczony był wyjazd do Połągi. Punkt zborny — Dworzec Petersburski (na Pradze), godzina jedenasta trzydzieści wieczorem. Do Połągi w one czasy jechało się nieskończenie długo i mocno kombinacyjnie. Naprzód dwadzieścia cztery godziny koleją przez Landwarowo do Libawy, a stamtąd żmudzkimi konikami, powożonymi przez żydowskich bałagułów, czterdzieści kilometrów na miejsce przeznaczenia, przy czym pierwsze osiemnaście kilometrów od Libawy droga prowadziła przez morze po twardym dnie przy samym brzegu. Pozostała część trasy wiodła przez wspaniałe, niemal dziewicze lasy. Ponieważ naczelną racją, dla której znalazłem się wśród uczestników tej jedynej chyba w historii teatru imprezy, była możność dostarczenia moim dzieciom pobytu nad morzem — jechały więc one oczywiście ze mną, w towarzystwie córki moich przyjaciół, którą udało mi się wkleić do naszego zespołu, gdzie miała statystować, ewentualnie grać najmniejsze, parowyrazowe, bezbarwne rólki. Po przyjeździe na dworzec i po ulokowaniu moich potomków i Izy (która zresztą nigdy przedtem ani potem nic wspólnego z teatrem nie miała), ułożywszy moje dzieciaki do snu, wyglądałem przez okno na peron. Już po drugim dzwonku (w owych czasach przed odejściem pociągu dawano w pewnych odstępach aż trzy dzwonki, dwa gwizdki prowadzącego pociąg głównego konduktora, dwa gwizdki lokomotywy i daleki sygnał trąbki zwrotniczego; po takim dopiero żmudnym przygotowaniu pociąg miał prawo z wolna ruszyć w drogę), w jakieś trzy minuty przed odejściem pociągu, w drzwiach prowadzących z poczekalni na peron ukazała się arcykomiczna grupa: pan dyrektor, obładowany mnóstwem najrozmaitszych akcesoriów teatralnych, pani dyrektorowa z niesamowitą ilością pudeł do kapeluszy, neseserów i innych niewieścich drobiazgów, pan L. dźwigający bibliotekę teatralną i pokaźną resztę atrybutów pani dyrektorowej i młodziutki, zaczynający zawód aktorski amancik, kolega N., zaprzysiężony asystent i bawidamek, którego jedna z funkcji polegała na dotrzymywaniu towarzystwa i bawieniu pani dyrektorowej. Cała ta grupka w panicznym pośpiechu usiłowała wtargnąć do szczelnie wypełnionych wagonów i w końcu szczęśliwie zniknęła w czeluściach jednego z nich.
Do Libawy przyjechaliśmy o północy, a o godzinie drugiej, po doraźnym posiłku i umyciu się, ulokowano nas w starym, rozklekotanym landzie, zaprzężonym w cztery żmudzkie koniki, z których każdy odznaczał się innym wzrostem, a wszystkie cztery miały zaledwie trzy okulawione nogi. Na koźle zaś zasiadł pan Abramko, starszy, korpulentny Izraelita, człowiek bywały, uczestnik wojny japońskiej i świadek zdobycia Port Arthur. Dzieci moje wraz z Izą pogrążone były w głębokim śnie, ja zaś bez reszty oddałem się zachwytowi nad urzekającym pejzażem, jaki dokoła nas się roztaczał. Jechaliśmy bezszelestnie po twardym dnie morskim, a gładka toń morza srebrzyła się od promieni dogorywającego księżyca i z lekka zaczynała się różowić od zapowiadającej rychło swoje przybycie, mającej niebawem wychynąć zza horyzontu tarczy słonecznej. Nad nimi krążyły stale nas prowadzące chmary krzykliwych mew. Po pewnym czasie ujrzałem przed sobą stojący w morzu pojazd i brodzącego w wodzie, kręcącego się koło wehikułu woźnicę. Kiedyśmy mijali naszych towarzyszy, zmuszonych do tego przymusowego postoju przez jakiś defekt koła czy resoru, spostrzegłem charakterystyczny obrazek, który pamiętam wybornie do dziś dnia. Na przednim siedzeniu spali kiwając się miarowo państwo dyrektorstwo, przy czym pani dyrektorowa ukryła głowę pod rozpiętą parasolką; przed nimi, na ławeczce, w najniewygodniejszej pozycji, kolanami dotykając prawie brody, siedział obładowany stosem pakunków i pakuneczków, drżący z zimna i wpatrzony w drzemiącą panią dyrektorową nasz amant, kolega N.; na koźle zaś, obok woźnicy, tkwił złamany we dwoje jak scyzoryk, drzemiący, malutki kolega L. Pojechaliśmy dalej i po chwili straciliśmy z oczu nieszczęsną grupę moich szefów. Zaczął się upalny, duszny lipcowy dzień. Wjechaliśmy w nie kończący się las w tumanie kurzu i niemiłosiernie napastowani przez całe rzesze bąków, komarów, os i innych napastliwych owadów leśnych. Byliśmy formalnie popuchnięci (zwłaszcza zaś dzieci), niemiłosiernie zmęczeni pragnieniem, kurzem i nad wszelki wyraz wyboistą, pełną korzeni drogą. Przeklinałem świat, mojego dyrektora i całą nieszczęsną jego imprezę. Po jakimś popasie w przydrożnej karczmie, gdzie oprócz grzybów i jagód nic nam do zjedzenia nie ofiarowano, około szóstej po południu dowlekliśmy się do miejsca przeznaczenia. Nie tylko dzieci i Iza, ale nawet ja sam byłem tak nieludzko zmordowany, obolały i zniechęcony, że zaraz po zakwaterowaniu się i jakim takim powierzchownym tylko obmyciu rozłożyliśmy się na różnego rodzaju i autoramentu łóżkach, tapczanach i kanapach i pogrążyliśmy się w kamiennym, bez przerwy do wczesnego ranka trwającym śnie.
Lipcowy ranek pełen krasy i ożywczego, pełnego ozonu tchnienia morza powołał nas do życia całkowicie wypoczętych, uwolnionych od śladów ukąszeń złośliwych owadów, wyspanych i gotowych do admirowania i sycenia się cudami przyrody, jakich zaznać można w uroczej, cichej miejscowości nadmorskiej. Wszystkie trudy niezwykle uciążliwej podróży wynagrodziła nam z nawiązką wspaniała wprost rzeczywistość. Pierwszą moją czynnością, po zorientowaniu się w topografii, zawiłych alejkach wspaniałego naturalnego parku-lasu i rozsianych w nim skromniutkich, ale niezwykle estetycznych i schludnych will, było obejrzenie „gmachu” — warsztatu przyszłej naszej pracy. Gmach stojący o kilkadziesiąt zaledwie metrów od brzegu morza i wspaniałej plaży był co prawda tylko wielką altaną, skleconą z heblowanych desek, pięknie zresztą polakierowanych, i składał się z niewielkiej sali widzów (na sto pięćdziesiąt osób) z prostymi drewnianymi ławkami zamiast lóż i foteli i małej, choć dziwnie wysoko ponad widownię wzniesionej scenki, z dwiema po obydwu jej bokach garderóbkami dla aktorów. Publiczność odwiedzająca Połągę stanowiła wyłącznie inteligencja polska, przybyła zarówno z Kongresówki, jak i z całego nieomal terenu carskiej Rosji, inżynierowie, lekarze, przemysłowcy, literaci. Cicha Połąga była niejako w lipcu i sierpniu centralnym punktem zlotu kwiatu polskiej inteligencji przejętej gorącym patriotyzmem. Była to więc idealna wprost publiczność teatralna. Miejscowa ludność — przeważnie nie znający języka polskiego Litwini i Łotysze, tłumnie jednak odwiedzający teatr w braku jakichkolwiek innych rozrywek kulturalnych — dopełniała kontyngentu publiczności. Graliśmy we wtorki, czwartki, soboty i niedziele. W ten sposób spektakl wtorkowy miał dwie próby w poniedziałek (rano i wieczorem) i jedną — ostatnią, generalną w dzień spektaklu; czwartkowy — dwie we środy i generalną we czwartek; sobotni to samo, a niedzielny jedną jedyną: czytaną, sytuacyjną i generalną w niedzielę rano (o ile nie dawaliśmy tego dnia poranku dla dzieci i młodzieży). Ta rekordowa oszczędność w ofiarowywaniu czasu na próby (dyktowana jednak koniecznością życiową) najdokładniej charakteryzuje dorywczość naszej imprezy, polegającej przede wszystkim na inwencji i natchnieniu będących jej podstawą artystyczną.
Tym razem, ponieważ chcieliśmy się pokazać w jak najlepszym świetle, przedstawienie inauguracyjne miało aż cztery dokładne próby (nie licząc dwóch odbytych przed dwoma tygodniami w Warszawie). Graliśmy ów nieszczęsny „Paragraf 64”. Sprawą rekwizytów zajmował się między innymi wspomniany już, sprytny i niezwykle obrotny miody kolega amant pan N. (żyjący i działający dziś na terenie Warszawy dobry aktor charakterystyczny) zaprzysiężony attaché i cavaliere servante pani dyrektorowej. Mając w mojej roli sporą ilość rekwizytów, jak: zegarek, notes z ołówkiem, pugilares, kilka paczek ze sprawunkami, torbę podróżną itd., dokładnie podyktowałem koledze N. moje zapotrzebowanie, prosząc go usilnie, abym na następną próbę mógł już mieć wszystkie niezbędne rekwizyty. Pełen wytwornej galanterii (no, amant!) kolega N. zapewnił mnie uroczyście, że wszystkie wymienione przedmioty będą mi na pewno doręczone. Nazajutrz otrzymałem tylko cząstkę moich rekwizytów z przeprosinami i wyjaśnieniami, że lokalne warunki utrudniają dostarczenie wskazanych przedmiotów, na skutek czego kolega potrafił zebrać zaledwie cząstkę, a całość dostarczy mi z wszelką pewnością na jutrzejszej próbie. Następnego dnia powtórzyła się ta sama historia poprzedzona dość radykalnym oświadczeniem kolegi rekwizytora, że wszystkich tych przedmiotów w Połądze znaleźć nie można i że wobec tego będę musiał radzić sobie własnym przemysłem, bądź samodzielnie starając się o wszystkie te akcesoria, bądź też całkowicie się ich wyrzekając. Tu muszę nadmienić, że kolega N. pobierał — minimalne wprawdzie, ale stałe — dodatkowe wynagrodzenie za pełnienie obowiązków rekwizytora. Ten system nie dostarczanych rekwizytów stał się normalnym obyczajem zyskując sobie niejako prawo obywatelstwa. Przy sposobności nadmienię, że pan dyrektor Hoffman był człowiekiem niezwykle solidnym i za wszelkie usługi extra płacił, nie żądając od swoich pracowników wykonywania bezinteresownie najmniejszej nawet czynności, wykraczającej poza ich normalne zobowiązania. Wśród wielu innych funkcji poza dostarczeniem rekwizytów (co, jak widzimy, nie sprawiało mu zbyt wiele kłopotu) kolega N. miał obowiązek wypisywania i dozorowania dokładnego rozmieszczenia wszystkich siedmiu afiszów, rozlepianych na starych sosnach i ścianach will. Czynność ta polegała na tym, że kolega afiszer brał pół arkusza białego papieru i zaostrzonym w formie gęsiego pióra patykiem, umoczonym w czerwonej farbie, z rozmachem wypisywał: „Połąga, Teatr Artystyczny pod kierownictwem Karola Hoffmana. Dziś, dnia 8 lipca, inauguracja sezonu. Odegrana zostanie znakomita aktualna komedia Abrahamowicza pod tytułem »Paragraf 64«. Udział całego doborowego zespołu. W rolach głównych wystąpią: pani H. Hoffmanowa i pan K. Hoffman. Początek o godzinie dziesiątej wieczorem. Bilety do nabycia na miejscu”. Po wypisaniu tego jednego jedynego afisza, pan N. — porozumiawszy się przedtem z pewnym młodym człowiekiem, uczniem miejscowego progimnazjum (w odróżnieniu od gimnazjum tego rodzaju zakład naukowy miał tylko cztery klasy), autochtonem, całkowicie nie znającym języka polskiego — polecał mu, za cenę małej części otrzymanego od dyrekcji wynagrodzenia, wypisanie (na wzór otrzymanego egzemplarza) sześciu pozostałych afiszy, tudzież rozklejenie takowych we wskazanych punktach. Tu odwołuję się do bujnej wyobraźni czytelnika, którego proszę, aby wystawił sobie, jak mógł wyglądać taki elaborat, spłodzony przez człowieka całkowicie nie umiejącego pisać po polsku, nie obeznanego z naszym alfabetem i nie rozumiejącego znaczenia wyrazów, które usiłował wypisywać. Toteż publiczność, zbierająca się grupkami przed takim co najmniej dziwacznym plakatem, zachodziła w głowę odgadując, co by też to mogło znaczyć, i robiąc między sobą zakłady z nagrodami za trafne i choć w przybliżeniu dokładne zrozumienie tej litewsko-łotewsko-polskiej chińszczyzny.
Nadszedł upragniony dzień inauguracji tak świetnie zapowiadającego się sezonu. Cała gromada moich kolegów (ze mną włącznie) już o siódmej i pół wyłoniła się z fal cichego Bałtyku i udała do garderoby, bez wielkiego co prawda skupienia, pełna frywolnego raczej nastroju, przygotowując się do tej uczty artystycznej, jaką tego wieczoru mieliśmy zgotować sobie i tłumnie wypełniającej salę publiczności. Jak już mówiłem, przy scenie znajdowały się dwie garderoby: jedna, zaraz przy wejściu, przeznaczona dla mężczyzn i druga, przechodnia, po przeciwnej stronie sceny. Było nas sześciu reprezentantów płci brzydkiej, a garderóbkę oświetlała jedynie tylko wątła, rachitycznie mrugająca, zawieszona u sufitu lampka. Ale zapobiegliwy, skrzętny i niezwykle solidny dyrektor nadrabiał te zasadnicze braki niezbędnego do charakteryzacji oświetlenia obdarowując każdego aktora małą, przeciętą na dwie połówki stearynową świeczką (dostarczenie tego dopełnienia brakującego światła należało do licznych funkcji starego kolegi L.). Dwaj moi koledzy, którzy zaznali już niebiańskiej rozkoszy uczestniczenia w połągowej (nie czytaj: połogowej!) imprezie, polecili mi, ażebym zajął miejsce między nimi i cokolwiek bądź by się stało, nie odwracał się i nie patrzał na mojego pryncypała aż do czasu, kiedy otrzymam od nich umówiony znak. Przy dwóch świeczkach zająłem się więc przekształcaniem mojego oblicza na twarz starego, zwiędłego, zasuszonego palestranta z jakiejś prowincjonalnej dziury galicyjskiej. Proces ten przychodził mi zgoła niełatwo, gdyż au naturel byłem młody, zdrów, czerstwy, rumiany, raczej dość okrągławy i mocno ubrązowiony słońcem i nadmorskim wiatrem. Pan dyrektor grał główną rolę bardzo podstarzałego, rubasznego szlachciury ziemianina, i o którym mówi się w sztuce, że jest już mocno łysy (tu nie bez złośliwości muszę stwierdzić, że ten szczegół roli był jedyną mego szefa kwalifikacją do jej grania, posiadał bowiem dostojną, aż do karku prawie sięgającą łysinę). Wiadomą jest jednak rzeczą, że każdy aktor amator poniósłby wyraźny szwank na swoim honorze artystycznym, gdyby grał bez peruki i bez wielu różnych sztuczności, gdyż zasadą takiego amatora było, jest i będzie (podstawowe zasady bowiem naszych amatorów są wiecznotrwałe), aby nazajutrz po przedstawieniu wszystkie ciocie, kuzynki i znajomi witali go z najwyższym entuzjazmem i podziwem mówiąc: „Ależ się, Edziu, zmieniłeś, dosłownie nie można cię było poznać! No i całą rolę mówiłeś na pamięć! Cóż to za talent! Podziwiam i zazdroszczę!” Pan dyrektor, nieodrodny, typowy, długoletni amator, nie mógł również grać bez peruki, usiłując stworzyć sobie łysinę sztuczną, choć dobrotliwa matka natura hojnie obdarowała go własną, pierwszorzędną, naturalną. Problem peruk i zarostów (wyłączny resort kolegi L.) przedstawiał się mocno skomplikowanie. Dyrekcja przed wyjazdem z Warszawy nabyła na Kercelaku cztery stare, wyranżerowane peruki: jedną czarną (barwy kruka), drugą śnieżnobiałą i	dwie ultralechickie blond-konopiaste. Wszystkie te cztery nieudolne imitacje owłosienia ludzkiego miały grube, irchowe, bardzo trudne do zasmarowania szminką czoła i niepomiernie długie, spadające aż do ramion włosy. Wszyscy moi koledzy oczywiście charakteryzowali się sami, jedynie pan dyrektor (nieodrodny, prawy amator) nie parał się tym wulgarnym zajęciem. Jego charakteryzacja była wyłącznym dziełem kunsztu kolegi L., który przystępował do tej wysoce artystycznej funkcji — ze względu chociażby na osobę samego szefa — z niezwykłym namaszczeniem i olbrzymią tremą, którą powiększała jeszcze niesłychanie mocno rozwinięta krótkowzroczność starego kolegi.
Pogrążony całkowicie w dziele przekształcania własnego oblicza i nie mając prawa oglądania się, słyszałem tylko od czasu do czasu pełne chrześcijańskiej pokory i cierpliwości monosylaby z najwyższą rezygnacją przez dyrektora wymawiane:
—	O jej, znowu? Jeszcze? O Boże!
Jak się później okazało, ta litania pobożnych westchnień i ultrachrześcijańskiej pokory pochodziła stąd, że kolega L. — uzbrojony w kwacz maczany w dużej butli z fryzjerskim klejem (ten preparat nazywa się mastyks), przy swoim nieprawdopodobnym wręcz krótkowidztwie, spotęgowanym wagą funkcji i osobą, którą operował, pragnąc przykleić ją do wąsów — obsmarowywał biedną swoją ofiarę to za uchem, to pod okiem, w żaden sposób nie mogąc trafić na właściwy teren pod nosem. Wreszcie moi sąsiedzi szepnęli mi:
—	No, teraz odwróć się i zobacz, ale uważaj, nie pęknij ze śmiechu!
Odwróciłem się i rzeczywiście omalże nie nastąpiła przepowiadana katastrofa. Wręcz oniemiałem. Dyrektor mój, jak już wspominałem, grał kilkudziesięcioletniego, łysego galicyjskiego ziemianina. Ażeby ukazać łysinę ( w tekście wyraźnie się o tym kilkakrotnie wspomina), musiał założyć perukę od połowy czaszki, wyraźnie zresztą oddzielającą się od twardego i bardzo trudno dającego się zarobić szminką irchowego czółka peruki. W ten sposób niezmiernie długie, kruczoczarne włosy sięgały mu niemal poniżej ramion. Równie kruczoczarne wąsy, przewiązane w środku nitką i zakończone ostrymi szpicami po obu stronach (istny węgierski terentete), czyniły z głowy i oblicza mojego szefa coś w rodzaju kukiełki, imitującej występującego w szopce Węgra. A że akcja sztuki rozgrywała się w roku tysiąc osiemset sześćdziesiątym, jego postać tym bardziej była nienaturalna i karykaturalnie śmieszna. Ukończywszy misterne swoje dzieło perukarsko-charakteryzacyjne, poczciwy kolega L. przedzierzgiwał się w postać suflera i udawał się z zapaloną świeczką pod scenę. Tam, po małej, czteroszczeblowej drabince (przy jego krótkowidztwie był to wyczyn iście cyrkowy) usadawiał się na krzesełku w budce na froncie sceny, która, jak już wyżej wspominałem, była niezwykle wysoka w stosunku do widowni. Przylepiwszy u boku świeczkę (światła elektrycznego w budce nie było), wyjmował z kieszeni malutki, nieoprawny, roztrzęsiony egzemplarzyk „Paragrafu 64”, tanie wydawnictwo nakładu znanej w swoim czasie galicyjskiej firmy Zuckerkandla w Złoczowie. Spektakl się zaczął. Na ogół teksty — ze zrozumiałych powodów — były dość powierzchownie tylko znane wykonawcom. Wszyscy całkowicie polegaliśmy na „fachowej” pomocy kolegi L. Ten zacny skądinąd staruszek dotknięty był mocno rozwiniętą astmą i co parę minut miał ataki straszliwego kaszlu. Za każdym razem impet wysyłanego z chorych jego płuc powietrza rozsypywał nieoprawny egzemplarzyk i gasił świeczkę. Poczciwina po omacku zsuwał się po drabince i za pomocą zapalonej zapałki na czworakach zbierał rozsypane kartki egzemplarza. Uporawszy się z tym skomplikowanym i niezwykle trudnym zadaniem, zapalał znowu świeczkę i w panicznym pośpiechu układał rozsypane kartki, na próżno usiłując odnaleźć miejsce, na którym akcja utknęła. W ten sposób powstawała kilkuminutowa, wysoce kłopotliwa pauza, w czasie której, pozostawieni sami sobie, musieliśmy tekst dokomponowywać, posługując się zazwyczaj pojedynczymi, że się tak wyrażę, ogólnie używanymi wyrazami, nie mającymi nic wspólnego z treścią sztuki, jak: „Tak! Prawda? Co? Jak pan myśli? Co pan robi? No to chodźmy!” itd. Kiedy po paru minutach kolega L. doprowadził nareszcie egzemplarzyk do ładu i akcja powtarzania za nim właściwych zdań nabrała znowu pełni prawdy i wyrazu, następowało błogie odprężenie, po czym przychodził nowy atak kaszlu itd. aż do momentu ukończenia pierwszego aktu i wybawiającego nas z przykrego kłopotu (nie bez lekkich zresztą wyrzutów sumienia), wyzwalającego zapadnięcia kurtyny. W przerwie między aktami wychodziliśmy oczywiście do parku i na plażę (zwłaszcza w piękne księżycowe wieczory, kiedy koncertowały słowiki) i proces zwołania wszystkich uczestników na scenę dla rozpoczęcia następnego aktu sprawiał wiele kłopotu młodemu naszemu inspicjentowi-amantowi, koledze N., który musiał na cały głos i to wiele razy zwoływać nas tubalnym głosem:
—	Panie Z. czekamy, zaczyna się drugi akt! No, chodźcie państwo, a prędzej, do licha, bo publiczność czeka i niecierpliwi się!
To namiętne zwoływanie dzieci Melpomeny było wśród wieczornej, idealnej ciszy doskonale słyszane przez publiczność, która — rozbawiona oryginalnymi incydentami pierwszego aktu — chóralnie pomagała we wzywaniu członków artystycznej drużyny. W ogóle publiczność, już po pierwszym widowisku doskonale zorientowana w niespotykanej oryginalności całej imprezy, bawiła się nie tyle sztuką, ile raczej tragikomicznymi momentami spektaklu, jak na przykład szukaniem stroniczek rozsypanego egzemplarza pod sceną lub wyciąganiem z morskich fal w czasie przerwy uczestników tej wspólnej zabawy.
Dobra wróżka, czuwająca najwyraźniej nade mną w czasie całej imprezy połągowskiej, sprawiła, że w tym właśnie sezonie pan dyrektor H. obchodził jubileusz dwudziestopięciolecia swojej działalności artystyczno-literackiej. Na to wyjątkowe święto postanowiono wydrukować w dalekiej Libawie aż dwadzieścia różnobarwnych afiszów, zapowiadających wielką uroczystość w postaci aż trzech utworów teatralnych pióra jubilata, w których dyrektor wykona trzy główne role. Na dwa dni przed terminem tego wielkiego święta kultury polskiej rozlepione na poczciwych nadmorskich sosnach afisze ściągały tłumy autochtonów, którzy — nie znając mowy polskiej — najdziwaczniej tłumaczyli sobie pojawienie tych obwieszczeń. Jedni (optymiści) twierdzili, że w parku odbędzie się bezpłatna zabawa ludowa; inni znowu (bardziej zgorzkniali) powiadali, że to ogłoszenie dotyczy nowych podatków; a jeszcze inni (skrajni pesymiści) utrzymywali z wszelką pewnością, że jest to nakaz powołujący nowy kontygent rekruta wobec nieuchronnie zbliżającej się wojny (był to rok 1912 i w powietrzu unosiły się już lekkie zapowiedzi istotnie zbliżającego się kataklizmu dziejowego). Na uroczysty wieczór składały się trzy utwory pióra dostojnego jubilata: 1) „Cykliści” — jednoaktowa komedia napisana przed dwoma laty na otwarcie klubu cyklistów na Dynasach w Warszawie; 2) „Do Warszawy” — dwuaktowy współczesny dramat psychologiczny, wzorowany na modnych w owej epoce Młodej Polski dramatach Przybyszewskiego i 3) „Oda do młodości” — wstrząsający jednoaktowy dramat o	głębokim wydźwięku patriotycznym z życia polskiej młodzieży akademickiej w Petersburgu (ówczesnej stolicy Rosji carskiej). Miałem szczęście występowania w dwóch pierwszych utworach. Kolejno postaram się w skrócie podać ich treść: 1) „Cykliści” — dworek wiejski; na ganku pod lipą siedzi sędziwy szlagon, popija kawę, czyta gazetę (akcja rozgrywa się na Wileńszczyźnie) i prowadzi rozmowę ze swoim poczciwym totumfackim, starym zaufanym sługą Gerwazym. Mówią o teatrach warszawskich?!), o niewłaściwym ich repertuarze i pożałowania godnym braku wartościowych współczesnych, oryginalnych utworów dramatycznych. Z dworku wychodzi nadobna dziewoja, córa owego szlagona, z pieśnią na ustach: „Wilija, naszych strumieni rodzica”, po czym zasiada do kołowrotka, nucąc Moniuszkowską „Prząśniczkę”. W tym momencie za sceną rozlega się gwałtowny dzwonek i z kulisy wypada na scenę na rowerze nadobny młodzieniec (oczywiście to ja go grałem), znany aktor warszawski, który przed chwilą uległ katastrofie i ma zranioną rękę. Młodzi spoglądają na siebie i oczywiście zakochują się od pierwszego spojrzenia. Dziewoja prowadzi młodziana do dworku, aby mu opatrzyć rękę. Na scenie zaś pojawia się Mosiek pachciarz, przygląda się rowerowi i po krótkim monologu siada nań i z dziarskim okrzykiem „Aj waj” (parafraza all right) wyjeżdża ze sceny. Młodzi wracają, klękają przed gospodarzem i proszą o błogosławieństwo. Przy chóralnym śpiewie „Jeszce Polska nie zginęła” wzruszona kurtyna zapada.
Pragnąc uczcić mojego szefa w dniu jego święta, postanowiłem zrobić dosłownie wszystko, aby objętościowo dość niewielką, ale jakże ważną w akcji rolę wyprowadzić na plan pierwszy. Przede wszystkim ogoliłem głowę, wyszukałem u moich znajomych możliwie ciasną, najbardziej dekoltowaną, o krótkich rękawkach pasiastą koszulkę trykotową. Założyłem najkrótsze, prawie do pachwin tylko sięgające majteczki kąpielowe, a na samym czubku ogolonej czaszki przykleiłem sobie lilipucią, miniaturową dżokejkę, na nogi zaś założyłem filigranowe sandałki. Ponieważ w tym okresie mojego żywota zacząłem już wyraźnie hołdować tendencji zaokrąglania się, przedstawiałem więc pokaźną masę gołego (na szczęście doskonale w morzu wymoczonego) mięsa. Miałem wjechać na rowerze. Rekwizytor-amant na wszystkich trzech próbach swoim zwyczajem nie dostarczał mi niezbędnego rekwizytu, stale zapewniając, że ma już rower zapewniony, ale może mi go dostarczyć dopiero na premierę, żebym więc był całkowicie spokojny, bo wszystko będzie „jak zwykle” w porządku. Jakoż istotnie rower się znalazł. Nieszczęście tylko chciało, że była to maszyna z wolnym kołem, a scena, ówczesnym zwyczajem, miała wyraźny spadek w kierunku widowni. Kiedy nadszedł moment mojego wjazdu na scenę, mocno pchnięty przez inspicjenta, w szalonym tempie ukazałem się zdziwionej widowni i nie mogąc w żaden sposób się zatrzymać, wjechałem z całą masą gołego ciała do orkiestry, wpadając w objęcia przerażonego kontrabasisty. Wątłe moje siły literackie nie pozwalają mi opisać tego entuzjazmu, jaki zapanował na widowni i na scenie i stał się wręcz mimo woli (a może zresztą i troszkę za moją wolą) kulminacyjnym punktem uroczystości jubileuszowej. Dopiero po długiej, kilkuminutowej przerwie rozentuzjazmowane tłumy zdołano uspokoić i zwarta akcja komedii mogła potoczyć się dalej. Po zapadnięciu kurtyny wywoływano mnie nieskończoną ilość razy, tak że w ten sposób stałem się centralną osobistością tego wielkiego święta, ale że za każdym razem brałem ze sobą rozrzewnionego dyrektora i wspólnie dziękowaliśmy widowni za jej wyrazy uznania dla pięknego dzieła i doskonałych jego wykonawców, więc i wilk był syty, i owca ocalała.
Po długiej przerwie, niezbędnej dla doprowadzenia wzruszonych tłumów do równowagi i spokoju, rozpoczęto drugą sztukę, dwuaktowy współczesny dramat pt. „Do Warszawy”. Rzecz dzieje się w Piotrkowie, w rodzinie inteligenckiej, składającej się z czterech osób. Problem: jałowe życie, brak ruchu intelektualnego, bezczynność i nuda pleśniejących w małomiasteczkowej atmosferze inteligentów. Tekst: stałe powtarzanie w różnych tonacjach przez poszczególnych członków rodziny zdań: „Do Warszawy!”, „Kiedyż do Warszawy!” „Oj, żeby już do Warszawy!”. Koniec aktu. Akt drugi, rzecz dzieje się w Warszawie. Te same osoby działające. Wszyscy są przemęczeni zawrotnym wirem życia stolicy, wielkomiejskim gwarem i wyraźną pustką wewnętrzną. Tekst — wszyscy na różne
tony powtarzają „Do Piotrkowa!”, „Kiedyż do Piotrkowa!”, „Oj, żeby już do Piotrkowa!”. Koniec. Kurtyna spada. Entuzjazm. Ogólne wzruszenie na sali. Po dłuższej przerwie (niezbędnej po tak do głębi wstrząsających wrażeniach akcji tego modernistycznego utworu), nastąpiła trzecia i ostatnia sztuka pt. „Oda do młodości”. Akcja rozgrywa się w Petersburgu wśród młodzieży uniwersyteckiej, która po linii głębokich uczuć patriotycznych zajmuje się kształceniem małego chłopca, Michałka, syna całkowicie zrusyfikowanych emigrantów polskich. W kulminacyjnej scenie tego wielkiego dramatu główna osoba działająca, student imieniem Gustaw (grał go sam jubilat), zwraca się do małego Michałka z zapytaniem: „Czego chcesz, Michałko?” — na co zapytany miał odpowiedzieć: „Wiedzy, niczego, tylko wiedzy, chcę być Polakiem”. Ponieważ nie dało się namówić rodziców żadnego z obecnych młodych chłopców polskich do objęcia i wykonania tej arcyważnej, choć nie obfitej w tekst roli, inspicjent-amant, kolega N. podjął się (oczywiście za oddzielnym wynagrodzeniem) dostarczenia i wyćwiczenia w sztuce aktorskiej młodego autochtona Litwina, całkowicie nie znającego mowy polskiej, i zapewnił dyrekcję, że odbył z nim specjalne studia i że chłopiec jest idealnie przygotowany do odegrania Michałka. Wprawdzie władze szkolne nie mogą go zwalniać w godzinach naszych prób, jednak możemy być najzupełniej spokojni, że Michałko jest gotowiusieńki „na blachę”. W szczytowym, pełnym najwyższego dramatycznego napięcia momencie tej wzniosłej sztuki wystraszony Michałko, mimo najenergiczniejszych z jego strony sprzeciwów, został siłą wrzucony na scenę przez kolegę N. i wytrzeszczonymi z przerażenia oczyma zaczął rozglądać się po wyczekującej z zapartym oddechem publiczności, po czym przeniósł swoje ogłupiałe oczy na budę suflera, wyraźnie zainteresowany pogrążonym w ataku astma tycznego kaszlu kolegą L. Jubilat gwałtownym ruchem odwrócił chłopca do siebie i stentorowym głosem zapytał:
—	Powiedz, czego chcesz, Michałko?
Milczenie. Pytanie dyrektora pada po raz drugi, znowu całkowite milczenie, przy czym Michałko usiłuje dyskretnie wycofać się za kulisy, czemu jak najenergiczniej usiłuje przeszkodzić reszta zespołu, zastępując mu drogę. Pada po raz trzeci złowieszcze pytanie, tym razem już w formie groźnego krzyku. Osaczony ze wszech stron nieszczęśliwy Michałko bliski jest rozpaczy i pragnąc za wszelką cenę wydobyć się z tej nieszczęsnej sytuacji, usiłuje zeskoczyć do orkiestry. Wtedy wyłania się z budy twarz poczciwego naszego suflera, kolegi L., który zwraca się do publiczności i chcąc za wszelką cenę ratować sytuację — powiada:
—	Proszę państwa, on chce wiedzy, tylko wiedzy, bo on chce być Polakiem!!
Entuzjazm i wzruszenie doszły do zenitu. Publiczność zdjęła ze sceny szlochającego Michałka, a kurtyna w ogólnym zamieszaniu pokryła całą scenę grobowym milczeniem. Tak o północy skończył się wielki dzień niezapomnianego jubileuszu naszego szefa. Cały zespół z gromką pieśnią odprowadził swojego kierownika do domu, gdzie czekała go z utęsknieniem czcigodna małżonka, my zaś wszyscy udaliśmy się na wspaniały spacer brzegiem morza w kierunku granicy litewskiej. Wstrząśnięta Połąga powoli zapadała w ciszę i głęboki sen po doznanych potężnych wrażeniach artystycznych.
Nie byłbym w porządku ze swoim sumieniem autorskim, gdybym paru bodaj wierszy nie poświęci! opisowi specjalnego widowiska dla dzieci. (Autorem oczywiście był znowu sam pan dyrektor). Sztuczka nosiła tytuł „Maciuś muzykant” (dla odróżnienia od Sienkiewiczowskiego „Janka muzykanta”). Utwór miał dwa akty. W pierwszym ubogie i wątłe pacholę wycina fujary z wierzbiny i wygrywa najpiękniejsze melodie własnego wyrobu. Gra muzom a sobie. Okoliczne słowiki, nie mogąc wytrzymać tak wysokiej konkurencji, gremialnie opuszczają te strony, ale ambitny nasz muzyk marzy o posiadaniu prawdziwego fletu i możliwości zagrania na tym instrumencie w wielkiej orkiestrze symfonicznej. Chcąc zrealizować te swoje twórcze zamiary artystyczne, najmuje się w sąsiedniej gromadzie do pasania bydła, pragnąc zebrać fundusik konieczny na wyjazd do stolicy. Drugi akt przenosi nas na wspaniałe, pełne wonnego kwiecia i soczystej trawy pastwisko, przecięte srebrną smugą wijącego się strumyka. Na scenie są same tylko krowy. Ukryty w kulisie Maciuś w twórczej ekstazie gra tak pięknie, że krowy rytmicznie machają ogonami w takt. W tym miejscu kurtyna nie wytrzymuje i opada (no, dzięki Bogu!). Wynalezienie i wyćwiczenie miejscowych krów było przedsięwzięciem zdecydowanie przerastającym możliwości i inwencję naszego inspicjenta-amanta, kolegi N. A zresztą zachodziła usprawiedliwiona wątpliwość, czy najinteligentniejsze nawet krówki autochtonki potrafiłyby dojść do takiej perfekcji, aby rytmicznie poruszać ogonkami. Kolega L. po naradzie z dyrekcją wysunął projekt, że Maciuś będzie grał na scenie, a krowa (jedna tylko, jako symbol bydła) wystawi zza kulisy najnieprzyzwoitszą część swojego ciała i będzie machała ogonem.
	Nie umiem powiedzieć, jak ten głęboko realistyczny pomysł reżyserski wprowadzono w czyn aż na dwóch próbach, byłem natomiast obecny na spektaklu i akcja wyglądała w sposób następujący: grający Maciusia kolega siedział na sztucznym pagórku (kuchenny taboret nakryty zieloną kapą) i przebierał palcami trzymając	przy ustach jakąś kiszkę, imitującą zgoła nierealistycznie instrument muzyczny słusznie zwany fujarą, przy czym nie wydawał żadnego dźwięku, za to ukryty w kulisie kolega L. wykonywał jednocześnie dwie czynności: wygwizdywał jakiegoś wręcz modernistycznego fokstrota i wymachiwał — oczywiście, jak zawsze, za specjalnym wynagrodzeniem — niezupełnie w rytmie wysuniętą zza kulisy, obnażoną aż po łokieć ręką, w której trzymał pęczek konopi (co wszystko świetnie imitowało krowi ogon). Zgromadzone na sali dzieci wręcz szalały, nie tyle z rozrzewnienia i entuzjazmu dla wielkiego talentu Maciusia, ile ze zdziwienia, że krowi ogon ma na końcu aż pięć palców. Jak więc z tego widzimy, głęboka troska dyrekcji potrafiła widzom każdego wieku i autoramentu dostarczyć godziwej, pouczającej i artystycznej rozrywki.
Aby mocnym akcentem zakończyć te obrazki pełne swojskiego, niewymuszonego humoru, pozwolę sobie zupełnie nie a propos zacytować jedno z powiedzeń bezwiednie niesłychanie komiczne, które spłodziła moja siedmioletnia córka. Szliśmy we troje na spacer. Syn mój, o rok i cztery miesiące młodszy od swojej siostry, był — jak zwykle chłopcy, zwłaszcza w pierwszym okresie, znacznie wolniej rozwijający się umysłowo — pełen najwyższego uznania i świętej, niewzruszalnej wiary w głęboką wiedzę i wszechstronną znajomość życia swojej starszej siostry. Idąc drogą ku wsi spotkaliśmy woźnicę prowadzącego trzy konie. Córka moja, zawołana koniarka (co odziedziczyła i po matce, i po ojcu), z ogromnym zainteresowaniem, zatrzymawszy się, oglądała prowadzone czworonogi okiem fachowego znawcy. Braciszek odezwał się:
—	O, idą konie!
Siostra zaś ze spokojem doświadczonego pedagoga skorygowała nie dość ścisłą definicję braciszka:
—	Nie mówi się konie, bo to jest klacz i dwa wałachy.
Gdy, usłyszawszy po raz pierwszy w życiu o tej klasyfikacji i płciowym rozróżnieniu jednako z pozoru wyglądających zwierząt, pełen głębokiego wzruszenia braciszek zapytał: — Lenusiu, a co to znaczy klacz i wałach? — obdarzona jak widać już od najwcześniejszego dzieciństwa wysokimi talentami pedagogicznymi (nic dziwnego — odziedziczyła to po mnie) córka moja odpowiedziała:
—	Widzisz, Stachu, to jest tak: klacz to jest pani domu, ogier to jest pan domu, a wałach to jest przyjaciel domu!
Pozwoliłem sobie przyjść z pomocą i poprawić zaproponowany przez moją córkę podział gości w końskiej rodzinie, twierdząc, że raczej wałach jest panem domu, a ogier pono tego domu przyjacielem.
Kostyczny autor znowu doznaje wyrzutów sumienia z powodu zbyt satyrycznie ujętego opowiadania o imprezie w Połądze i osobie dyrektora Hoffmana (tak samo zresztą, jak w swoim czasie zagalopowałem się w złośliwym, może wręcz karykaturalnym naszkicowaniu sylwetki kolegi P. w Krakowie i jak może niesłusznie zacytowałem kilka prawdziwych i wręcz zmyślonych anegdot o przysłowiowej dystrakcji dyrektora Kotarbińskiego). Czuję potrzebę usprawiedliwienia się, tym bardziej że wszystkie te trzy osoby od dawna są już po tamtej stronie rzeki. Otóż muszę stwierdzić, że dyrektor Hoffman — poza wszystkimi śmiesznostkami, których motorem był jedynie nieszczęsny, a zawsze tak trudny do poskromienia bakcyl teatralny, obok wyraźnej inteligencji i aż przerostu entuzjastycznej pasji teatru — był człowiekiem niezwykle prawym i wysoce kulturalnym. O jego nieposzlakowanej uczciwości świadczy chociażby fakt, że za każdą, nawet niewielką pracę nadprogramową wypłacał pracownikom choćby drobne sumki. Towarzysko był bardzo miły, niezwykle dbały o wygody całego zespołu, w obejściu prosty, bez cienia dyrektorskiej fanfaronady i zarozumiałości.
Mniemam, że te słowa złagodzą dawką satyry, którą przypisuję nie tyle wrodzonej mi złośliwości, ile może mojemu trudnemu do poskromienia temperamentowi.