Teatr im. Bogusławskiego, jego szczytne posłannictwo i niesławna śmierć

Trzej ludzie teatru, mianowicie Leon Schiller, Wilam Horzyca i niżej podpisany (a zwłaszcza dwaj pierwsi), wystąpili z ambitną inicjatywą stworzenia stołecznej placówki teatralnej, która by — dając najlepszy towar po najprzystępniejszej cenie — mogła obsługiwać klasę robotniczą, drobne mieszczaństwo i postępową inteligencję. W roku 1925 objęli oni teatr przy ulicy Daniłowiczowskiej pod mocno obowiązującym imieniem Wojciecha Bogusławskiego. Schiller i Horzyca mieli kierować stroną artystyczną, gdy ja podjąłem się „czarnej roboty”, tzn. kierowania działem administracyjno-gospodarczym, będąc jednocześnie aktorem i reżyserem. Starannie dobrany zespół artystyczny, wysokiej klasy repertuar i na najwyższym poziomie stojąca, na wskroś nowoczesna, twórcza reżyseria Leona Schillera, przy olbrzymim entuzjazmie i pracowitości całego zespołu, dawały gwarancję stworzenia ciekawej, twórczej imprezy teatralnej. Że zaś teatr ten, o niezwykle tanich cenach miejsc, miał służyć przede wszystkim proletariatowi i postępowej inteligencji i był pierwszą na terenie stolicy instytucją artystyczną wprowadzającą tzw. organizowanie widowni (rozdawnictwo biletów wśród zakładów pracy, fabryk, szkół, związków i stowarzyszeń), impreza ta z punktu uzyskała olbrzymią popularność i wielki rozgłos nie tylko w Warszawie, ale w całym kraju.
Pierwsze przedstawienia w zupełności usprawiedliwiły tę dodatnią opinię i przyczyniły się do wręcz wyjątkowego powodzenia tak artystycznego, jak i materialnego teatru. Repertuar tej ciekawej placówki składał się z tak ciekawych pod względem literackim i ściśle teatralnym sztuk, jak: „Achilleis” Wyspiańskiego, „Nieboska komedia” Krasińskiego, „Róża” Żeromskiego, „Rewizor” Gogola, „Jak wam się podoba” Szekspira i wielu innych, pierwszorzędnych dzieł scenicznych.
Dla zilustrowania stosunku ojców miasta do tej postępowej, wręcz rewolucyjnej imprezy artystycznej muszę powiedzieć, że na przykład dla uzyskania zgody na wystawienie „Achilleis” Wyspiańskiego musiałem odbyć aż pięć konferencji z Zarządem Miasta, na których wszelkimi sposobami usiłowałem udowodnić, że nie jest to bynajmniej sztuka rewolucyjna, zagrażająca ładowi i kwietystycznemu drzemaniu tak zwanej elity inteligenckiej, a tylko wielkie dzieło znakomitego poety i malarza, o najwyższym poziomie artystycznym. Ówczesny prezydent miasta nie znał tego dzieła z czytania czy słyszenia i odzywał się o nim wręcz lekceważąco, za każdym razem wymawiając jego tytuł nie „Achilleis”, a w sposób uproszczony: „Achilles”. Wreszcie po długich debatach, przekonywaniach i namowach udało mi się wbrew opinii pana prezydenta uzyskać łaskawe zezwolenie „pod osobistą odpowiedzialnością”, jaką mnie obarczył p. Jabłoński. Nie mniejszą burzę, a już co najmniej wyraźną niechęć spowodował u ojców miasta projekt wystawienia „Nieboskiej” i „Róży”. Wszystkie jednak te sztuki rewelacyjnie wystawione w reżyserii Leona Schillera, a w dekoracjach Andrzeja i Zbigniewa Pronaszków oraz Wincentego Drabika („Nieboska komedia”) zyskały olbrzymie, wręcz rewelacyjne, fenomenalne powodzenie.
Niestety po dziewięciomiesięcznej działalności, pełnej chwały i powodzenia tak artystycznego, jak i finansowego — Teatr im. Bogusławskiego zakończył swój chwalebny, choć tak bardzo krótki żywot, ponieważ sala okazała się niezbędnie potrzebna Zarządowi Miasta do zainstalowania w niej miejskiego kina. Nasi sprzymierzeńcy i protektorzy przehandlowali Teatr im. Bogusławskiego za jakieś koncesje otrzymane w dziale szkolnictwa. Słowem: ambitną, bardzo potrzebną i doskonale prosperującą instytucję artystyczną przefrymarczono i sprzedano ku ogólnej uciesze większości radców miejskich, którzy zostali radykalnie uwolnieni od potrzeby zaznajamiania się z dziełami Krasińskiego, Wyspiańskiego czy Żeromskiego. Nareszcie w dziedzinie teatru zapanował w łonie magistratu błogi spokój, wykluczający wszelkie niezdrowe, rzekomo rewolucyjne objawy, lansowane w tej dziedzinie sztuki! Ja sam po zlikwidowaniu wspaniałego Teatru im. Bogusławskiego powróciłem na łono Arnolda Szyfmana tj. do teatrów Polskiego i Małego, które zresztą w tym okresie zaczęły wchodzić w zdecydowane stadium dekadencji, błyskając jeszcze od czasu do czasu jakimiś mocnymi, prawdziwie artystycznymi, udanymi wydarzeniami.
W tym właśnie okresie powstała inicjatywa stworzenia nowej formy organizacyjnej dla teatrów dramatycznych stolicy, której inicjatorami byli: minister spraw wewnętrznych Korsak i dyrektor Departamentu Kultury i Sztuki w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Władysław Zawistowski. Nowe państwowe konsorcjum, działające pod firmą T.KK.T. (Towarzystwo Krzewienia Kultury Teatralnej) miało prowadzić połączone teatry: Polski, Mały, Nowy w Salach Redutowych i Letni, z których każdy miał mieć własną dyrekcję, zespoły zaś — artystyczny, administracyjny i techniczny — miały być wspólne dla wszystkich, po ich dokompletowaniu i powiększemu. Ta wielka machina, niezmiernie rozbudowana i tym samym skomplikowana, zajęta przede wszystkim sprawami organizacyjno-administracyjnymi, już w samym założeniu była przedsięwzięciem mocno ryzykownym, jeżeli nie skazanym z góry na całkowite fiasko. Jakoż po roku swojej kulejącej egzystencji zaczęła zdecydowanie słabnąć, chwiać się i chylić ku upadkowi.
W tym czasie, w roku 1938, zostałem powołany na trudne stanowisko dyrektora Teatru Narodowego (na gruzach dawnego teatru Rozmaitości). Po roku kłopotliwego i bardzo męczącego mojego urzędowania (kierownikiem artystyczno-literackim był Wilam Horzyca) nadszedł katastrofalny rok 1939, radykalnie przesądzający losy nie tylko Teatru Narodowego czy teatru w ogóle, ale losy i egzystencję całego kraju, który po tragicznej katastrofie militarnej i ucieczce osobistości odpowiedzialnych za klęskę rozpoczął długi, tragiczny okres okupacji i bohaterskiej walki z hitleryzmem.