Mroczny okres okupacji i bogate dzieje Domu Inwalidów Wojennych w Oryszewie

Pierwsze tygodnie tragicznego września — okres ostrzeliwania z dział i bombardowania z samolotów naszej stolicy — przebyłem z całą gromadą moich kolegów i współtowarzyszy pracy w gmachu Teatru Narodowego bądź też (w momentach nalotów) w podziemiach Teatru Wielkiego. Pierwsze dni przeżyliśmy dość spokojnie i raczej na wesoło, traktując całą sytuację i bieżące niebezpieczeństwo w myśl komunikatów radiowych — jako zło chwilowe, które niebawem przeminie i zamieni się w całkowity triumf naszej sprawy, a sromotną klęskę barbarzyńskiego wroga. Czas jednak upływał, a zniszczenie miasta i trudności aprowizacyjne, jak i wybuchające co wieczora w różnych punktach stolicy groźne pożary stale wzrastały. Jedynie noce (przeważnie piękne, księżycowe) przynosiły kilka godzin spokoju i niezbędnego wytchnienia. Ze świtem aż do zmroku następowały coraz częstsze alarmy radiowe ze złowrogim tekstem: „Uwaga, uwaga — nadchodzi!” Bombardowania utrudniały wśród dnia chodzenie po ulicach miasta, a uszkodzony przez celne bomby gmach Teatru Narodowego i Wielkiego miał coraz więcej otworów i szczerb, co zmuszało nas do coraz częstszego zmieniania miejsca chwilowego zamieszkania i coraz częstszego schodzenia do schronu, mieszczącego się w podziemiach Teatru Wielkiego. Czternastego września sytuacja nasza okazała się wręcz groźna i zmusiła do przeniesienia się do hallu i westybulu Teatru Nowego (siedziba Reduty), mieszczącego się od frontu, pod filarami placu Teatralnego. Fatalne warunki egzystencji (brak ciepłej strawy, niemożność porządnego umycia się, brak spokojnego, odżywczego snu i wzrastająca panika) osiągnęły swój szczytowy punkt w dniu dziewiętnastego września, kiedy około godziny czternastej wpadła burząco-zapalająca bomba do hallu Teatru Narodowego, o trzydzieści metrów od naszego schronu, w którym już oprócz aktorów znajdowało się wielu przygodnych obywateli, reprezentujących różne klasy społeczne, różne zawody i różnie wyrażające się reakcje na niebezpieczeństwa sytuacji. Po wybuchu bomby, który śmiertelnie ranił kolegę Hnydzińskiego i zasypał nas pyłem i odłamkami gruzu, zmuszeni zostaliśmy z inicjatywy czuwających organów milicji obywatelskiej do opuszczenia naszego schroniska, przebiegnięcia przez część placu Teatralnego i wejścia w otwarty kanał, prowadzący do podziemi Teatru Wielkiego. Po kilku dniach przebywania w mrocznych podziemiach bez światła i powietrza, zostaliśmy wypuszczeni na świat boży — oszołomieni powietrzem i powstałą szczytową paniką (bowiem nad placem Teatralnym w tym momencie dość nisko krążyły dwa samoloty, ostrzeliwując z broni pokładowej biegnące rzesze uciekinierów), musieliśmy w najwyższym pośpiechu dobiec do otworu kanału i odkrywając w sobie pod wpływem niebezpieczeństwa zdolności akrobatyczno-cyrkowe — zejść po klamrach kanału na jego dno, by w pełnej ciemności, popychani przez nacierający od tyłu tłum, przesuwać się w nieznanym kierunku, depcząc i potykając się o cały szereg leżących już tu i śpiących członków policji, zgromadzonej z całego województwa warszawskiego, którą tu rozlokowano przed paru godzinami. Wreszcie przeszło pół godziny posuwając się po omacku w nieznanym kierunku doszliśmy do obszernych pomieszczeń podziemnych wielkiej kotłowni, ogrzewającej cały kompleks budynków teatralnych od ulicy Trębackiej, Wierzbowej i placu Teatralnego. Tam bez światła i pożywienia przebyliśmy aż do dnia kapitulacji, kiedy w całkowitym poczuciu klęski wydostaliśmy się na ulicę, a ja z moją córką powędrowałem przez zwały gruzów, poprzewracanych latarni i powyrywanych szyn tramwajowych Krakowskim Przedmieściem, Nowym Światem, ulicą Oboźną i Kopernika do naszego mieszkania na piątym piętrze w domu przy ulicy Szczyglej nr 9, która stanowiła jedno prawie olbrzymie rumowisko z zupełnie zablokowaną jezdnią i wąziutkim przejściem, wydeptanym pod ścianami domów po nieparzystej stronie ulicy. Mieszkanie zastaliśmy nienaruszone, ale z powybijanymi przez wybuchy bomb szybami i powyrywanymi ramami okiennymi. Trzeba było systemem Robinsona i jego towarzysza Piętaszka zająć się przygotowaniem jakiego takiego noclegu, toaletą poranną i zdobyciem pożywienia, niezbędnego dla zmęczonego i mocno osłabionego organizmu. Wodociągi nie funkcjonowały. Po wodę trzeba było chodzić z wiadrami bądź do działającej pompy w szpitaliku dziecięcym przy zbiegu ul. Kopernika i Krakowskiego Przedmieścia, bądź też do Wisły. Przyciągnięcie czterech wiader wody w dwóch porcjach i dostarczenie skradzionego po drodze drzewa opałowego było najtrudniejszą i najbardziej męczącą czynnością w okresie skądinąd dość humorystycznie traktowanej robinsonady, a że po paru dniach zjawiła się pomocnica domowa, nieodżałowana pani Natalia, więc w pięcioro (moja córka, synowa, siostra mojego zięcia, pani Natalia i ja) łatwiej nam przyszło przezwyciężyć główne trudności, polegające, jak już wspominałem, na dostarczeniu wody i skradzionego opału, i mogliśmy się zabrać do zabezpieczenia okien, zdobycia ile działającej i wciąż grożącej wybuchem lampki acetylenowej i nawet zgotowania jakiejś strawy, przytąchłej, wywleczonej z zakamarków spiżarni kaszy jaglanej z kawałkiem nabytego w sklepiku chleba spreparowanego z otrąb, kasztanów i innych zgoła nieznanych i całkowicie niejadalnych ingrediencji.
Muszę teraz na chwilę cofnąć się o tydzień wstecz i opisać jedyny w swoim rodzaju pogrzeb śp. kolegi Hnydzińskiego. Udało się nam przy pomocy stolarzy teatralnych spreparować skrzynkę-trumnę i na wozie łaskawie udzielonym przez komendanta straży pożarnej (bliskich moich sojuszników i przyjaciół, działających — lubo w przeciwnym do mnie kierunku — w żywiole ognia), usadowiwszy na nim obok trumny żonę nieboszczyka i kilku naszych kolegów, zawieźć ten oryginalny kondukt na cmentarz Bródnowski. Ale na dobre czterysta metrów przed bramami cmentarza trzeba było zatrzymać się, ulica bowiem była zakorkowana i szczelnie zapchana kilkudziesięcioma najróżnorodniejszego typu pojazdami (dorożki, bryczki, platformy, riksze i ręczne dwukołowe wózki), wiozącymi najróżnorodniejszego kształtu i wielkości trumienki z ofiarami wojny. Trzeba było ponad godzinę czekać w kolejce, gdyż te zaimprowizowane karawany kolejno wpuszczano w cmentarną bramę, gdzie znowu dłuższy czas trzeba było czekać na jednego z trzech kapłanów, permanentnie odbywających egzekwie nad przywiezionymi na stałe „mieszkańcami” Bródnowskiego cmentarza.
Wracamy znów na ulicę Szczyglą i do powoli kształtującego się trybu dnia codziennego złowrogiej okupacyjnej rzeczywistości. Po uporaniu się z najpilniejszymi potrzebami bytowania w najprymitywniejszych warunkach oraz po zorientowaniu się, jak zaczyna wyglądać okupacyjna rzeczywistość, po dokładnym zrozumieniu, że zamierzeniem najeźdźcy jest nie liczące się z jakimikolwiek względami ludzkości radykalne wytępienie Żydów, a w następstwie zabranie się do likwidowania społeczeństwa polskiego — należało przystąpić albo do akcji przeciwdziałania tej polityce, albo przynajmniej do wynalezienia jakiegokolwiek pożytecznego w danej chwili zajęcia, byleby nie pozostać w całkowitej bezczynności i nie przyglądać się biernie szalejącemu hitleryzmowi. Znalazłem dość pożyteczne, jak myślę, i względnie ciekawe zajęcie, służąc za łącznika między rannymi a ich rodzinami i bliskimi, na terenie szpitala Ujazdowskiego, gdzie w danym momencie znajdowało się ponad trzystu rannych lub chorych naszych żołnierzy i z górą dwustu oficerów. Cały dzień spędzałem na odwiedzinach w wyznaczonych mi salach i pawilonach, gdzie pisałem dyktowane przez rannych listy do ich rodzin, które to listy albo roznosiłem po mieście, albo wysyłałem pocztą na prowincję. Jednocześnie organizowałem coś w rodzaju małych, lotnych koncercików albo wreszcie załatwiałem z władzami okupacyjnymi sprawy przetransportowania rannych (przeważnie kalek bezrękich lub beznogich) do ich rodzin mieszkających na prowincji. Taki stan trwał od grudnia do maja. W tym miesiącu zaczęła się stopniowa ewakuacja chorych i rannych bądź do ich stałego miejsca zamieszkania (w wypadku wyzdrowienia) lub też do różnych szpitali na terenie całego kraju. Ponieważ osoba moja stała się w tej charytatywnej akcji całkowicie zbędna, postanowiłem za namową mojego przyjaciela, ziemianina z kaliskiego, udać się na wieś w Grójeckie, do majątku jego przyjaciół, gdzie nie chcąc być tylko bezużytecznym balastem, objąłem posadę dozorcy obory. Majątek, nazywający się Uleniec, należał do państwa H. Mąż znajdował się poza granicami kraju, a na miejscu pozostawała jego żona z ośmioletnią córeczką i całą gromadą (czternaście osób) takich jak ja, przytulonych uciekinierów różnych stanów, profesji i autoramentu. Funkcje mojego zawodu polegały na: wstawaniu kwadrans przed czwartą rano, dozorowaniu udoju, kontrolowaniu i mierzeniu otrzymanego mleka i wysyłaniu go do pobliskiej zlewni gminnej. Muszę z całą otwartością przyznać, że tzw. życie „oborowe” — obcowanie z pastuchami, ich psami i krowami — które, jak się naocznie przekonałem, są zdecydowanie inteligentne, wbrew opinii, jaką mają u ludzi, wyraźnie myślące i bardzo łatwo zżywające się z pracującymi koło nich ludźmi — głęboko mnie interesowało i po kilku tygodniach potrafiłem czuć się między tymi czworonogami i ich progeniturą znacznie lepiej, aniżeli niejednokrotnie czułem się wśród ludzi. I wtedy przyszła mi na myśl głęboka i mocno prawdziwa wypowiedź jednego z bardzo popularnych na terenie carskiej Rosji artystów cyrkowych. Mianowicie ten filozof w cyrkowym stroju, nazwiskiem Durów (było dwóch reprezentantów tego nazwiska: Durów ojciec i Durów syn; obaj byli znanymi treserami zwierząt domowych: osłów, psów, świnek, gęsi, kaczek, kur, gołębi, królików itd.), twierdził: „Im bliżej poznaję ludzi, tym goręcej kocham konie i krowy!” Istotnie życie wśród krów, całkowicie bezpośrednie i szczere, pozbawione wszelkiego zakłamania i udawania, może stworzyć atmosferę o wiele ciekawszą i dostojniejszą, aniżeli dzieje się to wśród ludzi. Na lato, z chwilą kiedy bydełko wychodzi na paszę, zmieniłem funkcję, przedzierzgając się w tzw. polowego, tj. człowieka, który pilnuje plonów rolnych, by nie niszczyli ich i nie kradli poczciwi nasi kmiotkowie. Ten rodzaj zajęcia był zdecydowanie przykry i pilnując na przykład w nocy skoszonej koniczyny, niejednokrotnie głęboko żałowałem, że muszę mieć do czynienia z ludźmi, a nie z kochanymi krówkami.
Na początku zimy, wobec zbliżającego się najazdu hord hitlerowskich na Związek Radziecki, władze okupacyjne zaczęły budować w całym parku ulenieckim baraki, które niebawem zaczęły się zaludniać oddziałami frontowymi, przerzucanymi z zachodu i szykującymi się do mającej niebawem nastąpić agresji na Kraj Rad. Sytuacja z dnia na dzień stawała się coraz niewygodniejsza i przykrzejsza, wobec czego w ostatnich dniach lutego postanowiłem opuścić gościnny Uleniec i poszukać sobie nowego schronienia w jakimś zapadłym kącie ojczystego kraju. Do Warszawy w żadnym razie nie chciałem powracać ze względu choćby na to, że okupant zdołał już zorganizować dwa czynne teatry i do pracy w nich mogłem być łatwo zmuszony, co byłoby wbrew wyraźnej, tajnej decyzji naszego związku (Związek Artystów Scen Polskich), która stanowczo zakazywała jakiegokolwiek udziału w imprezach teatralnych, organizowanych przez okupanta. Wtedy to właśnie większa część moich koleżanek i kolegów (zwłaszcza z młodszych roczników) gremialnie rozpoczęła uprawiać kelnerstwo w powstających w licznych punktach stolicy nowych kawiarniach i restauracjach. Za radą i pomocą życzliwych mi czynników miarodajnych uzyskałem posadę w PCK, w znajdującym się pod Żyrardowem wielkim Domu Inwalidów Wojennych w Oryszewie. Był to duży, dwupiętrowy gmach, w którym można było umieścić ponad dwustu dwudziestu podopiecznych, do którego należały: dwunastomorgowy, świetnie prowadzony ogród warzywno-owocowy, dziesięć ha ornego gruntu, dwie krowy, trzy konie, kilkanaście świnek i pokaźna gromada kur. Umiejętne gospodarowanie tym majątkiem sprawiało, że Oryszew był samowystarczalny, a nawet niejednokrotnie — przynosił pokaźny zysk. Poza tym ze względu na swój charakter instytucja charytatywna stosunkowo mniej była narażona na odwiedziny kontrolerów ze strony okupanta i niejednokrotnie całymi tygodniami nie oglądaliśmy umundurowanego wroga. Dyrekcja zakładu (pierwotnie p. Łopatto, a po roku — bardzo ciekawy człowiek, utalentowany organizator i administrator, do dziś dnia jeden z najserdeczniejszych i najbliższych moich przyjaciół — p. Ewaryst Czarnecki) obdarzyła mnie dwoma funkcjami: byłem kasjerem, przy czym to zajęcie sprawiało mi wiele przykrości, gdyż tygodniowe czy miesięczne bilansy nigdy się nie zgadzały; ale wszystkie przykrości związane z funkcją kasjera z nawiązką wynagradzała mi druga funkcja — kwestarza, który co tydzień na obszernej resorówce, zaprzężonej w dwa nasze konie i powożonej przez woźnicę przyjaciela, Zajkowskiego, w ciągu trzech dni objeżdżał okoliczne dwory i zwoził do naszego zakładu liczne i cenne dary w naturze, jak: mąka, kasza, słonina, olej rzepakowy, cukier, owies i koniczyna dla koni, i wiele innych cennych produktów dla naszej kuchni. Ponieważ nazwisko i osoba moja znane były ze sceny całemu ziemiaństwu, byłem więc wszędzie mile witany, obficie obdarowywany dla zakładu i gościnnie podejmowany dworskimi, nad wyraz smakowitymi i obfitymi obiadami czy też wieczerzami. Jakkolwiek pożywienie w Oryszewie — jak na ową epokę — było wcale smaczne i obfite, to nigdy jednak nie wymagało używania noża i widelca, podawano nam bowiem w dużych miseczkach obfite porcje smakowitej, suto okraszonej, ugotowanej na kościach zupy, pełnej kaszy, ziemniaków i klusek, we dworach zaś poza zupą mogłem z apetytem pałaszować różne dania mięsne, mączne i jarzynowe, z całą pasją używając noża i widelca. Poza tym przynajmniej dwa razy w tygodniu jeździłem do powiatowego miasta Sochaczewa dla załatwiania wielu sprawunków i różnych spraw administracyjnych z władzami okupacyjnymi Każda taka wizyta dostarczała mi — a za moim pośrednictwem i naszemu zakładowi — wielu nowin i sensacji politycznych, zasłyszanych od konspiracyjnie działających naszych ludzi. Od czasu do czasu trafiała mi się okazja do lekkiego zażartowania z naszych władz okupacyjnych czy wyższych urzędników hitlerowskich. Pewnego razu przyłapano nas na nagminnie praktykowanym szwindlu w dziedzinie uboju nierogacizny. Wolno było bowiem zabić tzw. świniaka na własny użytek tylko w tym wypadku, jeżeli równoważnik tej istoty odstawiło się do urzędu powiatowego. Działający na naszą korzyść miejscowi lekarze weterynarii (oczywiście Polacy) dość łatwo szli na rękę ludności, wystawiając fałszywe dokumenty, stwierdzające zgon świńskiej mości, podczas gdy w rzeczywistości ów rzekomo zmarły świniak był wyraźnie uszlachtowany i na miejscu spożyty. Otóż jeden z takich szwindlów wywąchał najbliższy nasz sąsiad i rzekomy przyjaciel, młynarz (najzwyklejszy reichsdeutsch, posiadający wyraźne polecenie władz szpiegowania nas i pilnowania naszej praworządności), i doniósł o nim najwyższemu miejscowemu potentatowi tzw. Kreislandwirtowi, przed którego groźne oblicze zostałem wezwany w czasie najbliższego mego przyjazdu do Sochaczewa. Nasz pan i władca z ogłuszającym krzykiem i waleniem pięścią w biurko zaczął wytykać nam groźny akt niepraworządności, zapowiadając, że wyciągnie z tej zbrodni wszelkie konsekwencje i grożąc zarówno naszemu dyrektorowi, jak i, z nie znanych mi powodów, mojej osobie zdecydowaną perspektywą zamknięcia nas w kryminale. Po wysłuchaniu całej burzy z pełnym spokojem wydobyłem z kieszeni sfałszowany dokument weterynarza powiatowego, stwierdzający wyraźnie, że wyżej wzmiankowana świnka zmarła śmiercią naturalną wskutek panującej czerwonki i została skrzętnie pogrzebana w miejscowym ogrodzie (czytaj w naszych żołądkach). Pan Niassyn momentalnie ostygł i wobec tak przekonywającego argumentu przestał grozić mi konsekwencjami, momentalnie przechodząc na inny, bardziej pogodny temat. Za następnym moim pobytem u Kreislandwirta wręczyłem mu wspaniały bukiet tureckiego bzu ze słowami:
—	To, panie Kreislandwircie, w darze od zmarłej świnki, której honor raczył pan podać w niemiłą wątpliwość!
Innym znowu razem podczas rekwizycji koni, odbywającej się na wielkim placu obok rzeźni miejskiej i przeprowadzanej przez tegoż Kreislandwirta, wobec polecenia, że każdy koń musi być oddzielnie przeprowadzony przed zgromadzonymi dostojnikami, p. Zajkowski prowadził jednego naszego konia, przygodnie spotkany kmiotek — drugiego, a ja musiałem prowadzić trzeciego naszego czworonoga, kochanego Siwka. Zauważywszy mnie, pan Niassyn zauważył z uśmiechem:
—	Oho, sie spielen heute die Rolle eines Bauers?!
Na co ja z punktu odpaliłem:
—	Heute jeder spielt eine Rolle, Herr Kreislandwirt!
Całe otoczenie pana Kreislandwirta wybuchnęło rechotliwym śmiechem i poczciwy nasz Siwek uniknął rekwizycji.
A teraz ciekawy paradoks. Na ogół warunki wojenne wpływały zdecydowanie niekorzystnie na zdrowie moich bliźnich. Otóż ja — zdawałoby się, wbrew logice i zdrowemu rozsądkowi — prywacjom i trudnościom życia okupacyjnego zawdzięczam zdecydowaną poprawę mojego z lekka już chwiejącego się zdrowia. Radykalna zmiana trybu życia, wycofanie się z wielkomiejskiego gwaru, przebywanie przeważnie na świeżym powietrzu, bezpośredni kontakt z przyrodą — wszystko to przyczyniło się do całkowitego prawie zlikwidowania licznych moich niedomogów zdrowia, pospolicie zwanych złą przemianą materii. W stolicy żyłem przeważnie nerwami i zawód mój czynił ze mnie „pracownika nocy”, pozwalając udawać się na spoczynek po gruntownym napełnieniu żołądka nie wcześniej niż o dwunastej, względnie pół do pierwszej w nocy, a wstawać nie wcześniej niż o dziewiątej względnie pół godziny później. Cały dzień zaś miałem szczelnie obstawiony różnymi terminowymi sprawami, zmuszającymi mnie przeważnie do przenoszenia się z miejsca na miejsce, a kolacja stanowiła — podstawowy posiłek dnia. W Oryszewie wstawałem o godzinie szóstej i pół, a układałem się do snu nie później niż o dwudziestej drugiej i pół, jadłem przede wszystkim śniadanie i obiad (i to bardzo skromne zarówno ilościowo, jak i jakościowo), większość dnia spędzałem w ruchu i na świeżym powietrzu, zaznając ożywczego, bezpośredniego kontaktu z przyrodą, słowem: prowadziłem raczej spokojny, higieniczny tryb życia. Podstawowy męczący objaw złej przemiany materii, jakim była u mnie niezmiernie często występująca, wyraźnie utrudniająca mi i pracę w moim fachu, i w ogóle życie, ponad sześć godzin zazwyczaj trwająca migrena z zawrotami głowy i wieloma innymi mocno niemiłymi sensacjami — po dwóch miesiącach pobytu w Oryszewie zniknęła radykalnie, aby do dnia dzisiejszego nigdy mnie nie nawiedzać. Wraz z nią ustąpiły wszystkie inne kłopotliwe niedyspozycje, jak: ociężałość po przebudzeniu się, trudność zaśnięcia, niesłychanie męczące, prawie nie ustające pragnienie, stany całkowitej apatii itd., itp. Radykalnie traciłem na wadze i w pół roku przeobraziłem się w smukłego, gibkiego i fertycznego młodzieniaszka. Ten stan błogości fizycznej, względnego spokoju i cennej świadomości, że pracując w Oryszewie spełniam pożyteczną funkcję społeczną, przy znakomitym współżyciu zarówno z dyrektorem zakładu, panem Czarneckim, jak i z jego zastępcą, kochanym Stanisławem Krajewskim, z całym personelem służbowym i ze wszystkimi bez wyjątku podopiecznymi, trwał nieprzerwanie do roku 1942. W połowie 1941 roku ukazał się na łamach gadzinowej „Warschauer Zeitung” opatrzony licznymi fotografiami artykuł, wskazujący na niesłychane „zażydzenie” polskiego aktorstwa. Pośród podobizn szesnastu moich kolegów istotnie semickiego pochodzenia jak: Broniszówna, Halska, Szyfman, Węgierko, Borowski, Krukowski, Lawiński i wielu innych figurowała i moja, notabene złośliwie zaczerpnięta z granej przed dwoma laty wiedeńskiej komedii pt. „Raz, dwa, trzy!”, gdzie z przyprawionym nosem, koźlą bródką i mocno łysą czaszką istotnie wyglądałem na rzetelnego semitę. Poza tym autor artykułu twierdził, że nazwisko moje brzmi faktycznie nie Zelwerowicz, ale Zilberowicz. Na razie nie przypisywałem żadnego znaczenia tej zdecydowanie złośliwej bzdurze, o której po kilku miesiącach całkowicie zapomniałem. Siódmego listopada (artykuł w „Warschauer Zeitung” ukazał się w połowie maja) późnym wieczorem, kiedy solidnie zmęczony całodzienną podróżą do Sochaczewa i do nitki przemoczony od dwóch dni nieustannie padającym jesiennym kapuśniaczkiem, najspokojniej wypoczywałem w swoim pokoju, susząc ubranie i bieliznę, gwałtownie zapukano do moich drzwi, a na moje przyjazne „proszę!” ukazał się znany na terenie Oryszewa volksdeutsch w towarzystwie granatowego policjanta. Pełen nonszalancji i ironicznej wyższości zapytał, czy jestem katolikiem, na co z całym spokojem (mimo iż rozumiałem, że sytuacja wcale nie jest wesoła) odpowiedziałem:
—	Prawdą jest, że jestem katolikiem, jak jest prawdą, że pan jest Volksdeutschem.
Mój spokój i radykalne odparowanie złośliwej insynuacji zdecydowanie wpłynęło na sposób postępowania mojego — jak zrozumiałem w tej chwili — władcy i pana, który stał się wręcz arogancki i brutalny.
Z najwyższą energią począł robić rewizję w jednej mojej walizce wyrzucając jej zawartość na podłogę, a nie znalazłszy absolutnie nic godnego podejrzenia, władczo zakomenderował:
—	Proszę się ubrać i iść za mną.
Naciągnąłem palto, włożyłem czapkę i w stanie zdecydowanej depresji i wyraźnego niepokoju poprosiłem tylko mojego ironistę o pozwolenie odprowadzenia mojego psa — wiernego przyjaciela, a z pozorów groźnego wilczura, jedynej zresztą istoty, której mój volksdeutsch okazywał zdecydowany respekt, mocno podszyty strachem. Moja prośba miała dwa cele, jednym było zabezpieczenie losu mego czworonożnego druha, a drugim — zawiadomienie najbliższego sąsiada, zastępcy dyrektora, pana Krajewskiego, że jestem aresztowany. Przy akompaniamencie jesiennego wiaterku i zacinającego w twarz deszczu ze śniegiem, nie spotykając nikogo, dostaliśmy się przez ogród na szosę, gdzie już oczekiwał zarekwirowany jednokonny wóz z nie znanym mi woźnicą. Zasiadłem na zaimprowizowanym siedzeniu obok mojego volksdeutscha (będącego notabene w stanie mocno podchmielonym), a obok woźnicy usadowił się Bogu ducha winien, najobojętniej ustosunkowany do całej akcji, podstarzały „granatowieć”. I ruszyliśmy w nieznanym kierunku. Byłem święcie przekonany, że jadę na rozstrzelanie, volksdeutsch bowiem miał do tego formalne prawo, gdyż zabicie Żyda poczytywane było za czyn nie tylko wyraźnie praworządny, ale wręcz wskazany i zabójca nie miał najmniejszej potrzeby legitymowania się ze swego postępku, mogąc raczej liczyć na wyróżnienie i nagrodę. Muszę przyznać, że dominantą moich myśli i dociekań była chęć dowiedzenia się, dokąd jedziemy i gdzie nastąpi finał tej czarującej wycieczki. Myśl o ucieczce była mi całkowicie obca. Przed chatą jednego z zamożniejszych gospodarzy (niejakiego Guzika, właściciela dwudziestohektarowego gospodarstwa) mój „właściciel” kazał woźnicy zatrzymać się, zsiadł z wozu i udał się do oświetlonej zagrody. Po półgodzinnym czekaniu, już przemoczony i zziębnięty, oddawałem się najczarniejszym myślom i twierdzę, że ten krótki okres czasu był najcięższym momentem w całym tym turystycznym wydarzeniu. Wreszcie „granatowiec” oświadczył mi, że pójdzie na poszukiwanie volksdeutscha, zadając dość ciekawe retoryczne pytanie:
—	Ale czy mogę być spokojny, że pan nie drapnie?
Zapewniłem mojego konwojenta, że mogę zaręczyć słowem i wszelkiego rodzaju najświętszymi zaklęciami, że idea „drapnięcia” jest mi całkowicie obca i że z wszelką pewnością będę tkwił na miejscu, choćby to miało trwać wieczność całą. Uspokojony granatowy udał się do chaty, gdzie, jak się później dowiedziałem, odbywała się suta libacja zakrapiana alkoholem. Drogi mój opiekun bowiem — pod pozorem, że w chacie Guzika znajduje się broń i że on przeprowadzi natychmiast gruntowną rewizję w całym obejściu — łaskawie zaznaczył, że byłby skłonny odstąpić od swojego zamierzenia, o ile otrzyma dla siebie i towarzyszącego mu granatowego policjanta obfitą i smaczną kolację zakropioną pokaźną ilością alkoholu. Libacja trwała z górą godzinę, ja zaś wyzyskałem ten czas na poinformowanie się u woźnicy, jaki jest cel naszej wyprawy, i dowiedziałem się, że jedziemy do sąsiadującego z Oryszewem, oddalonego o pięć kilometrów niewielkiego osiedla Wiskitki, do miejsca zamieszkania czcigodnego volksdeutscha, i że w tym grodzie mam być zabezpieczony od wszelkich krzywd, obrażeń cielesnych i słownych złorzeczeń w rozkosznym miejscowym areszcie policyjnym. Świadomość, dokąd jadę, wykluczająca na razie ewentualność rozstania się z życiem, wpłynęła zdecydowanie uspokajająco na moje rozdygotane nerwy i tu jeden jedyny raz przeszła moją mózgownicę idea ucieczki. Dodatnią jej stroną była idealna znajomość terenu, który setki razy wśród pełnego dnia przemierzałem wzdłuż i wszerz, znając najdokładniej każde wzniesienie, każdy dołek, krzaczek, miedzę lub kamień. Elementy negatywne stanowiło: bardzo długie jesienne, całkowicie przemoczone, a więc niepomiernie ciężkie palto, wyraźna troska o losy mojego woźnicy, który jednak byłby niezawodnie odpowiadał za zniknięcie groźnego przestępcy, ale przede wszystkim świadomość całkowitej bezcelowości tej akcji, bo właściwie dokąd mogłem się udać? Ani powrót do Oryszewa, ani dotarcie do Warszawy, gdzie miałem mieszkanie, w którym żyła moja córka z mężem, ani dłuższe ukrywanie się w gęsto zaludnionej i bardzo ruchliwej okolicy nie dawało żadnych absolutnie szans wydostania się z tej srodze niemiłej sytuacji. Pragnąłem jedynie, aby moi przyjaciele z Oryszewa chcieli zawiadomić pozostającą w Warszawie moją żonę, z którą byłem wprawdzie w separacji, ale z którą łączył mnie bliski, przyjacielski stosunek, i aby powiadomiono o moim aresztowaniu córkę, no i zaopiekowano się moim czworonożnym przyjacielem, którego pozostawiłem w Oryszewie.
Po godzinie ukazał się mój opiekun w stanie całkowitego zamroczenia alkoholowego i podtrzymywany przez usłużnego granatowca z trudem wgramolił się na siedzenie, po czym, wyjąwszy z kieszeni rewolwer, pełen jowialnego, żywiołowego, iście germańskiego humoru, bardzo mocno klepnął mnie po ramieniu i zapytał:
—	No, panie mistrzu, co tam słychać? Jak się czujemy, panie katolik?!
Ruszyliśmy w dalszą drogę i po kwadransie spotkaliśmy na szosie podążające w przeciwnym kierunku furmanki, wyładowane workami z mąką i kaszą. Groźny volksdeutsch kazał woźnicy zatrzymać się, stoczył się z wozu i, z rewolwerem gotowym do strzału, rozpoczął w ojczystej mowie indagację: kto jedzie, dokąd i co wiezie? Bałem się, że to małe intermezzo w naszej podróży może się skończyć jakąś ofiarą, gdyż uroczy volksdeutsch był szczelnie wypełniony niezwykłą aktywnością i całkowicie przejęty swoją rolą wysłannika hitlerowców, obdarzonego nakazem robienia porządku i zaprowadzania ładu w barbarzyńskim kraju polskich warchołów. Na szczęście okazało się, że spotkane furmanki wiozły zarekwirowane produkty na posterunek żandarmerii w Sochaczewie. Wykrzyczawszy się do woli i zagroziwszy rozstrzelaniem ludziom, koniom i workom, mój opiekun z trudem wgramolił się na wóz i szczęśliwie dowlókł schwytanego zbrodniarza do posterunku granatowej policji w Wiskitkach. Po zdaniu ofiary dwom zaspanym granatowym przedstawicielom miejscowej władzy szczęśliwie udał się do domu, mnie zaś zamknięto w ciasnej, okratowanej komórce, w której, pogrążony w ciężkich rozmyślaniach, przesiedziałem do rana na tapczanie. Nazajutrz zgłosił się na posterunek zastępca dyrektora w Oryszewie, pan Krajewski, któremu poleciłem możliwie najrychlejsze zawiadomienie mojej żony i córki o bieżących zdarzeniach. Wręczyłem mu pamiątkowy zegarek, który miałem na ręku, i dowiedziałem się, że los mojego czworonożnego przyjaciela został zabezpieczony. Następnie na świeżej zarekwirowanej podwodzie, w asyście nowego „granatowca”. odwieziono mnie do aresztu w Żyrardowie. Znalazłem się w maleńkiej, prawie całkowicie pozbawionej światła celce o dwóch tapczanach, gdzie już zastałem czterech towarzyszy niedoli: dwóch robociarzy i dwóch inteligentów. Po zaznajomieniu się, wyjaśnieniu powodów mego aresztowania i załatwieniu zespołowej akcji umycia się na więziennym podwóreczku, młody granatowieć o wymownym nazwisku Jedwabny zaprowadził mnie do miejscowej komendy żandarmerii, gdzie miał się odbyć decydujący akt mojej tragikomedii. Po długim czekaniu zjawił się pan oberlojtnant i począł niemiłosiernie wrzeszczeć wytykając mi całkowicie jakoby uwidocznione na mojej twarzy semickie pochodzenie. Doczekawszy się momentu, kiedy „władza” dostatecznie wykrzyczała się i wytłukła pięściami w stół, odpowiedziałem, że jakkolwiek pan oberlojtnant może ze mną zrobić, co uzna za wskazane, to jednak w żadnym razie nie mogę przyznać się do przynależności do rasy semickiej, czego zresztą każdej chwili, jeżeli tego zażąda, mogę dowieść fizjologicznie. To wywarło w znacznym stopniu uspokajający wpływ na bujny temperament przedstawiciela władzy okupacyjnej, który polecił tłumaczowi sporządzenie protokołu. W zeznaniach stwierdziłem, że lubo posiadam cały szereg semitów wśród moich kolegów i znajomych, z którymi łączą mnie węzły głębokiej przyjaźni, to jednak sam pochodzę ze rdzennie polskiej rodziny, tak po matce (pochodzącej z suwalszczyzny), jak i po ojcu, z dziada pradziada autentycznym wilnianinie. Pan oberlojtnant po długiej naradzie ze swoimi podwładnymi polecił mojemu konwojentowi odstawienie aresztowanego do więzienia w Grodzisku. Odetchnąłem, zrozumiałem bowiem, że sprawa w każdym razie ulegnie zwłoce i że w tej chwili nic ostatecznego mi nie grozi. Mój towarzysz, zgodnie z brzmieniem swojego nazwiska, okazał się całkowicie jedwabny. W oczekiwaniu na nadejście pociągu udaliśmy się do moich znajomych, gdzie nas uraczono sutym śniadaniem (pierwszy mój posiłek po trzydziestu sześciu godzinach), po czym zatopieni w miłym dialogu, na gapę (państwo płaci) wyruszyliśmy do niezwykle ciekawego więzienia w Grodzisku. Jest to nieduży lokal, w którym przed wojną dekonspirowano aresztantów symulujących choroby umysłowe. Dyrektorem tego zakładu był znany psychiatra dr Sz. Więzienie to mocno przypominało wysoce humorystyczny zakład figurujący w ostatnim akcie klasycznej Straussowskiej operetki „Zemsta nietoperza”. Do tej istnej beocji zostałem wprowadzony przez mojego jedwabnego konwojenta. Tu po raz pierwszy przekonałem się, jak poważną rolę odgrywa popularność aktorska (skądinąd dawniej zawsze mnie irytująca) w wielu sprawach życiowych. Byłem wręcz zaskoczony niezwykłą życzliwością, z jaką przywitał mnie cały personel biura więziennego. Tytułowano mnie „mistrzem” i — wbrew nakazom służbowym — umieszczono w popularnej jedenastce (cela numer 11), przeznaczonej dla wybrańców losu, szczytowej elity wszelkich kryminalistów. Wprowadzony niemal ostentacyjnie do owej jedenastki, zastałem w niej trzech panów, którzy na łóżkach zasłanych najautentyczniejszą pościelą łącznie ze strażnikiem więziennym zapamiętale rżnęli w brydża. Przedstawiłem się (co jednak bynajmniej nie przerwało gry) i skromniutko usadowiłem się na czwartym, wolnym, a więc wyraźnie dla mnie przeznaczonym łóżku. Byłem święcie przekonany, że w osobach trzech moich towarzyszy niedoli spotkam wielkich bojowników i patriotów, cierpiących za sprawę wolności, patriotyzmu i bohaterskiej walki z okupantem. Jakież było moje zdziwienie, gdy po kilku dniach dowiedziałem się, że jeden z moich towarzyszy odsiadywał karę za chroniczne uprawianie szantażu, do czego miał sposobność jako urzędnik kontrolujący dostawy mleka i rzeźnego mięsa od miejscowych chłopów. Drugi czekał na wyrok za sprzedawanie „na boku” kartek żywnościowych, a trzeci odbywał karę dwuletniego „ciężkiego” więzienia za zdefraudowanie czterech tysięcy marek w grodziskim PKO. A więc znalazłem się w otoczeniu nie tyle bohaterskich ofiar hitlerowskiego reżimu, ile raczej wśród najzwyklejszych, najtypowszych kryminalistów. Tryb życia osławionej jedenastki minimalnie przypominał surowe zarządzenia obowiązujące w kryminałach. I tak o godzinie siódmej rano stawał we drzwiach dyżurny dozorca, ale podopieczni nie potrzebowali bynajmniej zrywać się i stawać na baczność, mogli natomiast spod kołdry wymamrotać oficjalną formułkę: „W celi numer 11 wszystko w porządku, ilość więźniów 4”. Po czym powolutku, przeciągając się i ziewając, zaczynali leniwie opuszczać wygodne łóżka, udając się kolejno do umywalni, a po powrocie zasiadając do smakowitego śniadania złożonego z herbaty i obfitych zapasów, które każdy z moich towarzyszy niedoli przechowywał w walizeczce pod łóżkiem. Były tam jaja na twardo, kiełbasa, świeże masło i ser, tudzież całe stosy domowego pieczywa. Jako nowicjusz zostałem uczęstowany tymi specjałami, po czym moi sublokatorzy zasiadali do brydża, przy którym trwali — z przerwami na obiad, wieczerzę i przepisowy piętnastominutowy spacer na podwórzu — aż do późnego wieczoru. Jedenastka miała specjalną obsługę. Mianowicie czternastoletni Żyd, popularnie zwany Chaimkiem, był specjalnie desygnowany do obsługiwania arystokracji w celi numer 11, której drzwi — w odróżnieniu od wszystkich innych cel — zawsze były otwarte, Chaimek mógł więc zjawiać się na każde zawołanie. Dowiedziałem się w rok później, że nieszczęsny Chaimek po odsiedzeniu dwu lat więzienia za kradzież owoców — został zlikwidowany.
Na obiad, zamiast więziennego kotła, pełnego wodnistej zupy z brukwi i pływających po powierzchni karaluchów, wjeżdżała taca z zupą, pieczonym mięsiwem, ziemniakami, jarzynami i kompotem, dostarczana bezinteresownie przez właściciela sąsiadującego z więzieniem zakładu gastronomicznego, który w ten sposób manifestował swój patriotyzm i chęć przyjścia z braterską pomocą nieszczęśliwym ofiarom hitleryzmu. Prócz kwadransowego spaceru po podwórku, wyraźnie faworyzowani mieszkańcy jedenastki mieli prawo spacerować po dość długim korytarzu więziennym kiedy i jak długo chcieli. Ta dziwna beocja, do której zagnały mnie dobre losy pod znamienną eskortą pana Jedwabnego, skończyła się po pięciu dniach radosnym oświadczeniem dyżurującego strażnika, że jestem wolny i mogę opuścić grodziskie więzienie, ten naprawdę operetkowy kryminał z „Zemsty nietoperza”. Wróciłem tegoż wieczoru do Oryszewa serdecznie witany przez cały zespół służby Domu Inwalidów i mojego czworonożnego przyjaciela, który po tygodniowej rozłące nie mógł nacieszyć się powrotem swego pana. W trzy dni potem, jadąc służbowo do Sochaczewa i przejeżdżając obok kościoła parafialnego w Mikołajewie, dostrzegłem przez otwarte drzwi kościoła rzęsiście oświetlony ołtarz i odprawiane przed nim nabożeństwo żałobne, a w kościelnej nawie gromadę doskonale znanej mi szlagonerii, zaś na placyku przed kościołem cały szereg równie mi znajomych ekwipaży, koni i woźniców. W tydzień potem dowiedziałem się, że odbywało się tam właśnie uroczyste nabożeństwo żałobne, zakupione przez miłych moich znajomych za spokój grzesznej mojej duszyczki. Przy następnym pobycie w okolicznych dworach jako zmartwychwstały kwestarz otrzymałem wyraźnie zwiększoną porcję łaskawych datków.
Wiosną 1944 roku wojskowe władze okupacyjne nakazały opuszczenie Oryszewa, rekwirując gmach, ogród i cały majątek na rzecz wojskowości. Podopiecznych i administrację ulokowano w pobliskim starym, zrujnowanym budynku poklasztornym, w odległych o sześć kilometrów Niedźwiedzicach. Nie chcąc być balastem, co — wobec kolosalnego braku miejsca i potrzeby wydatnego zmniejszenia członków administracji — mogło łacno nastąpić, ze szczerym żalem pożegnałem po trzyletnim pobycie kochany Oryszew i pracę w PCK, i zainstalowałem się w leżącym za Sochaczewem Strzyżewie u obywatela 7, gdzie znowu — wywdzięczając się za milą gościnę — wszedłem w obowiązki dozorcy obory. Był to okres warszawskiego powstania i co noc 7. okien dworu widać było łuny pożarów, a wśród dnia — woale dymu nad odległą o czterdzieści kilometrów stolicą. Jednocześnie do Sochaczewa i okolicznych wsi zaczęła stopniowo napływać fala bezdomnych uciekinierów i zaczął działać komitet RGO (Rada Główna Opiekuńcza), której palącym zadaniem było zakwaterowywanie napływających z Warszawy i dostarczanie im żywności oraz odzieży i obuwia. Skwapliwie zapisałem się do tej organizacji i zostałem wyznaczony na opiekuna w miejscowej gromadzie. Była to praca niezwykle uciążliwa i kłopotliwa, gdyż RGO rozporządzało wręcz minimalnymi sumami pieniędzy, a jeszcze mniejszą możliwością dostarczenia bielizny, odzieży i obuwia dla nieszczęśliwych ofiar powstania warszawskiego. Sytuację pogarszał niejednokrotnie egoistyczny i wręcz złośliwy nastrój niektórych ziemian i chłopów, odmawiających udzielenia uciekinierom choćby najbardziej prymitywnego schronienia. W to wszystko ofiary powstania nie chciały wierzyć, zarzucając mi wręcz brak dobrej woli, a często nawet protekcjonalizm. Uświadomienie im rzeczywistego stanu rzeczy nie było łatwe i przeważnie nie umiałem osiągnąć w tym względzie pozytywnych rezultatów. Musiałem całymi dniami wędrować od wsi do wsi, mając poza dobrym słowem jedynie parę podartych trzewików i trzy liche wystrzępione koszuliny, podczas gdy kandydatów do obdzielania było, powiedzmy, stu. Ustawiczne nieporozumienia między niechętnymi gospodarzami a przymusowymi gośćmi musiałem łagodzić, wynajdując jakąś kompromisową formę wyjścia, zawsze niewygodną dla gospodarzy i zawsze krzywdzącą — w ich mniemaniu — dla gości. Przy tym wytykano mi, że w sąsiednich gromadach opiekunowie obdarzają wszystkich uciekinierów olbrzymią jakoby ilością odzieży, bielizny i pieniężnych zapomóg, a ja jeden przynoszę tylko słowa i nic więcej.
W tym okresie powstał — z inicjatywy sochaczewskiego oddziału RGO, na czele którego stał niezwykle ofiarny i dzielny patriota, człowiek wysoce uspołeczniony, pan Zygmunt R., współwłaściciel młynów w Chodakowie (o trzy kilometry od Sochaczewa) — projekt zorganizowania w bezwzględnie najbardziej do tego celu odpowiednim budynku szkolnym (szkoły w tym okresie były nieczynne) przytułku dla kilkudziesięciu bezdomnych i całkowicie samotnych starców, gnieżdżących się w najokropniejszych warunkach po różnych chatach, stodołach i komórkach na terenie całej gromady. Wybór padł na szkołę we wsi Mockas (dziwna nazwa, brzmiąca chyba z węgierska!) i ja zostałem wyznaczony na kierownika tej przedziwnej, wręcz makabrycznej instytucji. Razem ze mną kierowała przytułkiem mieszkająca w tym samym budynku wdowa po zamordowanym przez okupantów nauczycielu i kierowniku szkoły w Mockasie. Dzięki niestrudzonej i ofiarnej pomocy pana Zygmunta, który w ciągu dwóch dni potrafił dostarczyć nam odpowiednią ilość drzewa i słomy (z której skonstruowaliśmy najprowizoryczniejsze łóżka tapczany) i pewien zapas ziemniaków, tłuszczu, mąki, kaszy i cukru — ulokowaliśmy w zaimprowizowanym lokalu, złożonym z trzech przestronnych izb na parterze, dwudziestu starych, samotnych uciekinierów, z których jedna osoba była całkowicie niewidoma, a trzy znajdowały się w stanie szczytowego, lada chwila grożącego śmiercią wyczerpania. Ten okres mojej pracy w Mockasie był niezawodnie najcięższy ze wszystkich, jakie przeżywałem w latach okupacji. Dwoje podopiecznych umarło nazajutrz po ich zainstalowaniu i stanęliśmy wobec konieczności sklecenia czegoś mgliście przypominającego trumny i pogrzebania ciał obok przydrożnej kapliczki, stojącej naprzeciw szkoły. Niewidomą należało ubierać i rozbierać, myć i karmić, gdyż ta osiemdziesięciosześcioletnia starowinka — skądinąd inteligentna nauczycielka — była całkowicie niedołężna. Poza tymi charakterystycznymi i bardzo ciężkimi obowiązkami, musiałem co dwa dni przedsiębrać pieszo — po niemiłosiernie błotnistych bocznych drogach — ośmiokilometrowe wyprawy do Sochaczewa, skąd w plecaku przynosiłem ponad 15 kilogramów chleba, cukru, nafty i innych produktów spożywczych. W ciągu dwóch miesięcy w naszym przytułku zmarło sześć ofiar warszawskiego powstania, a i wszyscy pozostali, nieprawdopodobnie słabo odżywiani i umieszczeni w zimnym lokalu (paliliśmy w piecach jedynie słomą), zdawali się być skazani na rychłe wymarcie. I oto dnia jedenastego stycznia usłyszeliśmy od północnego wschodu głuche detonacje, a nocą ujrzeliśmy na horyzoncie groźne łuny. W nocy z jedenastego na dwunastego stycznia 1945 roku zostałem zbudzony silnym kołataniem do drzwi. Wyszedłem do sionki i uchyliwszy drzwi zobaczyłem trzech żołnierzy niemieckich, pytających o drogę do Sochaczewa. Byli wyraźnie ogarnięci paniką, ścigani przez przednie oddziały Armii Radzieckiej. Wskazałem im kierunek i tej nocy już nie zasnąłem, gdyż strzały armatnie zbliżały się z każdą godziną i lichy budynek szkolny formalnie dygotał. Rano widziałem przez okno mojego pokoju, jak na nie osiodłanym koniu pędzi w kierunku Sochaczewa przerażony żołnierz niemiecki, a w kilka minut potem ukazała się tyraliera ubranej w białe płaszcze ochronne piechoty radzieckiej, gęsto ostrzeliwującej uciekającego Niemca. Cała wieś wyległa na drogę, owacyjnie witając czołgi w szybkim tempie zdążające w stronę szosy, prowadzącej do Sochaczewa. Jednocześnie rozległy się liczne detonacje i wybuchy bomb, którymi lotnictwo radzieckie niemiłosiernie prażyło gromady Niemców uciekających głównym traktem, leżącym o trzysta metrów od naszej wsi, zmierzających w bezładnej panice i całkowitej dezorganizacji w kierunku Bzury. Kiedy po kilku godzinach kanonada ustała i wyszliśmy na trakt — oczom naszym przedstawił się potworny, makabryczny widok. Cała szeroka droga na przestrzeni kilkunastu kilometrów dosłownie zatarasowana była niezliczoną ilością trupów ludzkich, pozabijanych koni, potrzaskanych podwód, czołgów, dział artyleryjskich i wszelkiego sprzętu wojennego. Tegoż dnia przed wieczorem zajęty został przez Czerwoną Armię Sochaczew, Łowicz i cała fala wojsk radzieckich kontynuowała niszczycielską pogoń za nie stawiającym żadnego prawie oporu i w panice uciekającym wrogiem. Okupacja skończyła się, byliśmy wyzwoleni. W szkole zainstalował się sztab jednej z Armii Radzieckich pod dowództwem pułkownika, z którym rychło nawiązałem osobisty kontakt. Słysząc przez drzwi mojego pokoju dźwięki nadawczo-odbiorczego aparatu radiowego, w ciągu najbliższych trzech dni ku mej najwyższej radości dowiedziałem się o zajęciu Kutna, Włocławka, Łodzi, Torunia itd., itd. Zaczęły nadchodzić pierwsze wiadomości z Warszawy, w których z najwyższym niepokojem usiłowałem odszukać jakąś wieść o losach mojej córki, a w kilka dni później dowiedziałem się już z gazet, że w Lublinie powstał rząd polski i że w tym mieście gra teatr. Te wieści zelektryzowały mnie i zrodziły definitywny projekt opuszczenia Mockasa (gdyż nasi podopieczni rozpełzli się po całej gromadzie, usiłując udać się do stolicy) i przedostania się do Lublina.