Bakcyl się odezwał. Cudowna wyprawa po złote runo do Lublina.

Znów zapachniał mi nęcąco teatr, podczas gdy przez całe lata pobytu w Oryszewie miałem głębokie przeświadczenie, że nigdy już na scenę nie powrócę i że zarówno psychicznie, jak i fizycznie jestem całkowicie niezdolny do wykonywania ukochanego mojego zawodu. I wystarczył jeden sygnał trąbki, jedna wiadomość, że w Lublinie jest teatr, aby — jak w owym przysłowiowym starym koniu artyleryjskim, który usłyszawszy trąbkę bojową wyrywa się od ciągnionej przez siebie beczki z wodą i z rozdętymi nozdrzami cwałuje w stronę, skąd rozlega się jej głos — i we mnie odżyła momentalnie cała energia i poczucie pełnej gotowości wykonywania ukochanego zawodu. Przedsięwzięcie jednak podróży do Lublina nie było wcale rzeczą tak łatwą, jakby się to na pozór wydawać mogło. Do tego zamiaru niezbędne było uzyskanie przepustki od urzędujących już w Sochaczewie radzieckich władz wojskowych i dobrnięcie do Lublina, co wcale nie było łatwe ze względu na wielkie przerwy w kursowaniu pociągów. Stowarzyszyłem się z jednym z licznych moich sąsiadów, ukrywającym się pod przybranym nazwiskiem (jak się okazało, wyższym urzędnikiem kolejnictwa) i razem, po szczerze czułym pożegnaniu Mockasa, spreparowaną przez mojego towarzysza i prowodyra furmanką dotarliśmy 15 stycznia około trzeciej po południu do szczątków dworca kolejowego w Sochaczewie. Przed budynkiem stacyjnym i wewnątrz porozbijanego gmachu tłoczyły się bezładnie setki takich jak my, pragnących dostać się przede wszystkim do stolicy. Władzę w kolejnictwie sprawowali radzieccy urzędnicy wojskowi i tzw. ruch osobowy nie istniał. Można było jedynie drogą protekcji dostać się ewentualnie do jakiegoś — złożonego wyłącznie z wagonów towarowych — pociągu wojskowego, jakie od czasu do czasu w dowolnych terminach zdążały w kierunku Warszawy. Po porozumieniu się z urzędującym dyżurnym ruchu dowiedzieliśmy się, że najbliższy pociąg w kierunku Warszawy może nadejść w nocy. Stanęliśmy więc wobec perspektywy co najmniej dwunastogodzinnego czekania w rozbitym budynku stacyjnym, najszczelniej zatłoczonym takimi jak my amatorami jazdy na gapę. Ustaliliśmy dyżury, na mocy których trzy godziny spałem na ladzie rozbitego bufetu, a trzy następne robił to samo mój towarzysz, ja zaś dyżurowałem, gdyż zbawczy pociąg mógł nadejść tak dobrze o godzinie siódmej wieczorem, jak i o siódmej nad ranem. Tu muszę podkreślić niezwykle ludzki stosunek miejscowych kolejarzy do ciężko doświadczonej przez los gromady podróżnych. Wczesnym wieczorem np. zostaliśmy zaproszeni do zgoła nie znanego nam dozorcy drogowego, w którego mieszkaniu, o kilkaset metrów od budynku stacyjnego, z najwyższą gościnnością nakarmiono nas wspaniałym gorącym krupnikiem, suto zagryzanym sążnistymi pajdami grubo nasmarowanego masłem razowca, i napojono gorącą, dobrze ocukrzoną herbatą. Po tej sutej wieczerzy (oczywiście bezpłatnej) i gorących dziękczynieniach dla kochanych gospodarzy wróciliśmy na zarezerwowane miejsce na ladzie bufetowej i rozpoczęliśmy beznadziejne, kolejne dyżurowanie. Kiedy w drugiej turze z kolei ja smacznie chrapałem na twardej desce bufetowej, zostałem mile zbudzony przez mojego towarzysza czarowną wieścią, głoszącą, że nadszedł jako oczekiwany, zbawczy pociąg i stoi o trzysta metrów przed stacją w oczekiwaniu na chętnych pasażerów. Dworzec był oczywiście nie oświetlony, a noc ciemna, jak... noc. Po omacku ruszyliśmy gęsiego długim łańcuchem do pociągu widma, mile ostrzeżeni przez straż kolejową, że należy stąpać z najwyższą ostrożnością, gdyż cały teren pokryty jest przeciwczołgowymi minami i każde nieostrożne nadeptanie takiego klejnocika grozi bezpłatnym dostaniem się nie tyle do Warszawy czy Lublina, ile wręcz do błogiej wieczności. Po kwadransie takiej najprzyjemniejszej podróży dobrnęliśmy wreszcie do rozkosznego celu. Pociąg składał się wyłącznie prawie z otwartych platform. Pierwsza, do której dobrnęliśmy z moim towarzyszem, była najszczelniej zatłoczona leżącymi lub siedzącymi w kucki ludzkimi widmami, okrytymi wszelkiego rodzaju szmatami, brezentami, chustami, mającymi rzekomo chronić ich ciała przed padającym nieustannie od południa deszczem. Tu znowu zostałem mile zaskoczony ciekawym objawem ofiarności, z jakim przyjęto naszą intromisję. Nawet nie pogrążone we śnie widma ludzkie nie tylko nie protestowały przeciwko wtargnięciu dwóch nowych pasażerów, których ciała musiały zająć pewną, choćby najminimalniejszą przestrzeń na szczelnie wyładowanej platformie, ale wyraźnie okazały nam wydajną pomoc przy cyrkowo-akrobatycznych wyczynach, koniecznych do wygramolenia się z ziemi na mocno wysoką powierzchnię przyszłego naszego sypialnego wagonu. Nasz „express” w idyllicznym milczeniu i w żadnym światełkiem nie zakłóconej ciemności, smagany strugami obfitego deszczu, tkwił na stacji Sochaczew prawie dwie godziny, aż wreszcie po różnych nawoływaniach, gwizdkach i trąbkach zdecydował się na opuszczenie stacyjnych ruin i wolniutkim kroczkiem, sapiąc i dysząc, z najwyższą rezerwą i pełną ostrożnością począł z wolna sunąć w nieznane. Człowiek był tak wytrenowany i przyzwyczajony do zaznawania błogiego snu we wszelkich możliwych i całkowicie niemożliwych pozycjach, że siedząc w kucki na mojej walizeczce, skrapiany rzęsiście deszczykiem i oparty ramieniem o nie znanego mi towarzysza widmo, pogrążyłem się w błogi sen, z którego obudził mnie dziwny hałas, bieganina i poruszenie, panujące w naszym sleepingu. Okazało się, że jest godzina ósma i że znajdujemy się o dwadzieścia kilometrów przed Warszawą, a zatrzymał nas bagatelny wypadeczek, jakim jest wykolejenie się lokomotywy. Czyli że przestrzeń od Sochaczewa do peryferii Warszawy (pięćdziesiąt jeden kilometrów) przebyliśmy w dwanaście godzin! Rekord żółwi pobity! Wspólnym wysiłkiem żołnierzy, kolejarzy i pasażerów po przeszło godzinnym postoju udało się nastawić niesforną lokomotywę na właściwe miejsce i ruszyć ku stolicy. Od tzw. Warszawy Zachodniej sunęliśmy wolniutko torem objazdowym ku Dworcowi Gdańskiemu i mostowi kolejowemu na Wiśle. Między pasażerami naszej platformy, z którymi już zdążyłem wejść w bliski, przyjacielski kontakt, znajdowało się dwóch Serbów, żołnierzy, powracających do swego kraju z hitlerowskiej niewoli. Byli to ludzie w wieku około czterdziestu lat, pomimo to, kiedy przejeżdżając obok Powązek patrzyliśmy na pustynną przestrzeń getta, jeden z dziarskich skądinąd Serbów zapłakał. Zapytałem go, co go tak wzruszyło. Odpowiedział, że jest przekonany, iż jego stolica, Belgrad, wygląda prawdopodobnie tak samo. Serdecznie uścisnąłem bratnią dłoń mojego sotii doloris. Na Pradze opuściliśmy gościnną platformę i zacnych jej pasażerów w nadziei, że z Dworca Wileńskiego potrafimy udać się w dalszą drogę do Lublina. Istotnie, dyżurny ruchu (tym razem już Polak) oświadczył nam, że o godzinie dwudziestej jest zaplanowane odejście pociągu osobowo-towarowego do Łukowa. Porobiwszy skromne zapasy żywności, już tęgo zmordowani, o godzinie dziewiętnastej i pól zajęliśmy miejsca w niezbyt zatłoczonym wagonie starego typu. Rozłożywszy się na lawach, oddaliśmy się wypoczynkowi w objęciach utęsknionego Morfeusza, gdy nagle gwałtownie zahamowany pociąg zatrzymał się w szczerym polu i do drzwi naszego wagonu poczęli silnie i aż nazbyt radykalnie dobijać się radzieccy żołnierze. Wdarłszy się do wnętrza, brutalnie i krzykliwie oświadczyli nam, że mamy się natychmiast wynosić, gdyż wagon będzie zajęty dla konwojowanych jeńców. Żadne perswazje nie pomogły i pod groźbą karabinowych kolb, w najwyższym pośpiechu, rozespani musieliśmy opuścić nasz wagon, zeskakując na rozkopany nasyp, w odległości przeszło kilometra od zniszczonego budynku stacji Rembertów. Była godzina dziesiąta, a noc niezwykle ciemna, przy zachmurzonym niebie. Dźwigając w zwałach piachu nasze walizy dobrnęliśmy z resztą pasażerów do ruin zniszczonej stacyjki, gdzie żaden z kolejarzy nie potrafił nam powiedzieć, czy istnieją jakieś szanse na odbycie dalszej podróży. Stłoczyliśmy się w malutkiej salce bufetowej, wśród nieprawdopodobnego gwaru, płaczu dzieci i w całkowitej niepewności dalszych naszych losów. W każdym razie przed nadejściem dnia nie było mowy o ruszeniu dalej. Na szczęście w osobie bufetowej poznałem dawną moją uczennicę, Stasię K., która, używając swojej protekcji, potrafiła mnie i mojemu towarzyszowi dostarczyć po szklance gorącej herbaty i po wielkiej pajdzie razowego chleba. O spaniu nie można było nawet marzyć, a w salce panował tak niebywały zaduch, dym i gorąco, że całą prawie noc przesiedziałem na jakimś schodku na dworze. Z nadejściem dnia sytuacja poprawiła się o tyle, że mogliśmy się zorientować w topografii i rozpoznawać naszych towarzyszy niedoli. Znowu zetknąłem się z bardzo interesującym Serbem, lekarzem majorem; ucięliśmy sobie z nim kilkugodzinny dyskurs na temat Jugosławii (którą nieźle znałem) o kształtującej się obecnie jej sytuacji politycznej. Upływały długie godziny beznadziejnego wyczekiwania na możność posunięcia się dalej. Wreszcie o godzinie trzynastej rozeszła się głucha wieść, że dwa kilometry za stacją stoi towarowy pociąg wojskowy, który niebawem ma ruszyć w kierunku Łukowa. Cała olbrzymia fala podróżnych z dziećmi, starcami i licznymi bagażami rzuciła się gwałtownie we wskazanym kierunku w czarownej nadziei uzyskania jakiegoś środka lokomocji. Potrafiliśmy wyprzedzić znaczną część biegnących i jedni z pierwszych dopadliśmy wagonu, w którym, jak nas poinformowano, znajdował się komendant pociągu. Po długich targach, próbach i zaklinaniach pozwolono nam — zgoła bez ochoty — ulokować się w całkowicie zresztą zapchanym wagonie. Argumentem, który przeważył szalę i skłonił komendanta do przychylnej dla nas decyzji, było moje oświadczenie, że jestem aktorem! Wyraźnie kiedy indziej męcząca popularność tym razem okazała się zbawienna.
Całe nowe towarzystwo, wśród którego się znaleźliśmy, rozłożyło się na obficie wysłanej słomą podłodze. Był tu komendant, młody oficerek, około dziesięciu szeregowych, trzy siostry miłosierdzia i ponad dziewięciu świeżo zainstalowanych pasażerów. W tym nowym „sleepingu” panowała niczym nie skrępowana swoboda, całkowita równość i najdalej idące nieliczenie się z konwenansem. Wszystkie trzy siostry miłosierdzia najbezceremonialniej wkroczyły w fazę niczym nie krępowanej swobody i z nastaniem mroku rozpoczęły już na całego harcować z młodym komendantem i dwoma z jego podwładnych. Wszystkie te trzy pary usiłowały z pełnym powodzeniem pozostać nie zauważone przez resztę uczestników tej dość oryginalnej podróży. Ponieważ była to już trzecia noc nie przespana, pomimo więc jaskrawości sytuacji po chwili pogrążyłem się w długi, kamienny sen. I znowu wczesnym rankiem (mogła być godzina siódma) pociąg gwałtownie zatrzymał się w lesie, a pan komendant wraz te swymi podwładnymi zażądał momentalnego opróżnienia wozu, gdyż pociąg, jak się później okazało, miał wjechać na tajemną bocznicę, prowadzącą do ukrytego w głębi lasu składu amunicji. Znowu musieliśmy, dźwigając nasze walizy, brnąć przez podmokły teren brzozowo-olchowego lasu, aby po godzinie dostać się do „p.o.” kolejowego przystanku, gdzie nam w miłej konspiracji powiedziano, że za godzinę nasz pociąg powróci i już z ładunkiem amunicji uda się do Łukowa. Mój kompan przedsięwziął ryzykowną podróż do położonej o kilometr wioski, skąd po półgodzinie powrócił z cudownym ładunkiem złożonym z sześciu świeżych jaj, pół bochenka razowego chleba i solidnej osełki świeżego, iście wiejskiego masła. Po spożyciu tego bodajże najsmaczniejszego i najwytworniejszego w moim życiu śniadania doczekaliśmy się niebawem powrotu naszego pociągu i już bez trudu, jako stali, uprawnieni do podróży pasażerowie, powróciliśmy do naszego wagonu. Wśród śmiechu, przy akompaniamencie bałałajek, koło godziny piątej po południu, już o zmroku, zatrzymaliśmy się przy sygnale o półtora kilometra od węzłowej stacji Łuków. Zanosiło się na solidny przymrozek i prószył suchy śnieżek. W zdemolowanym budynku stacyjnym zastaliśmy kilkutysięczny tłum takich, jak my, nieboraków, usiłujących przedostać się w kierunku Siedlec, Warszawy czy Lublina. Tłok był tak olbrzymi, że szczytem marzeń było znalezienie kawałka wolnego miejsca na posadzce pod ścianą, gdzie by można było przysiąść na własnej walizce. Mój kompan, jak już mówiłem — wyższy urzędnik kolejowy, udał się na poszukiwanie swojego przyjaciela, jednego z zawiadowców stacji Luków. Jakoż po godzinie zjawił się przemiły, arcygościnny pan P., który wyzwolił nas z tej Wieży Babel, w jakiej utknęliśmy, i zaprowadził do oddalonego o trzysta metrów od głównego budynku stacyjnego jakiegoś biura kolejowego, gdzie ofiarował nam nocleg na zestawionych stołach, obiecując ponadto za godzinę przysłać transport gorącej kawy i świeżego pieczywa. Na pół żywy rozłożyłem się na stole, podkładając sobie poczciwe moje palto, a za poduszkę mając własną, dość twardą walizkę. Jak dalece byliśmy wyczerpani, może świadczyć fakt, że kiedy po godzinie przyniesiono istotnie wielki czajnik gorącej kawy z cukrem i ponad tuzin świeżych kajzerek, żaden z nas nie chciał skorzystać z tych przysmaków, byleby tylko nie przerywać kamiennego snu. Rano obudziliśmy się rozbici i obolali, ale za to rzetelnie wyspani i całkowicie przygotowani do spędzenia kilku nowych bezsennych nocy. Spotkała też nas najmilsza siurpryza: oto dostarczono nam misę ciepłej wody, mydło, ręcznik i żyletkę do golenia. Było nas czterech kandydatów do mycia (dwóch wojskowych — powracających z niewoli oficerów Wojska Polskiego, którzy, widząc wyjątkową zaradność mojego kompana i wysokie jego związki z miejscowymi dygnitarzami kolejnictwa, przylgnęli do nas, tak że tworzyliśmy już czteroosobową, zżytą i mocno związaną ze sobą ekipę). I jakkolwiek czwarty spośród nas, myjący się w tej wspólnej miednicy, miał już tylko czarną, smolistą ciecz zamiast wody, to jednak nawet i ta możność zmycia z twarzy i szyi całych pokładów brudu, tłuszczu i sadzy — stanowiła rzetelną rozkosz. Ale szczytem wszystkiego było pojawienie się na stole dużego sagana, z którego buchał autentyczny, gorący krupnik, suto zasilony obfitą ilością smakowitych ziemniaków i niezgorzej okraszony skwareczkami i w ciągu dziesięciu minut wykończyliśmy całą zawartość tego cudownego naczynia i wspaniale nakarmieni i nieco odświeżeni ogoleniem się i umyciem, zaczęliśmy snuć strategiczne plany dalszej podróży do odległego już tylko o sto jedenaście kilometrów, utęsknionego Lublina (notabene miasta, w którym miałem zaszczyt przyjść na ten padół płaczu). Wśród głębokiej, mroźnej nocy zjawił się nasz gospodarz oznajmiając, że za kwadrans ma być wysłany w drogę do Lublina pociąg towarowy, i proponując, abyśmy się ulokowali na małej platformie naładowanego sianem wagonu, sytuacja bowiem wygląda tak, że wątpliwe było, aby przed południem następnego dnia mógł być wyprawiony w kierunku Lublina pociąg osobowy. W zupełnej ciszy, wśród martwego bezludzia udaliśmy się po ciemku za naszym zbawcą do wskazanego wagonu, przy czym — z racji całkowitych ciemności i powstałej gołoledzi — dwukrotnie jak długi rozłożyłem się na kolejowych torach, omal nie rozwaliwszy doszczętnie mojej walizy, mieszczącej wówczas cały mój doczesny majątek. Wreszcie wgramoliliśmy się na wskazaną platformę i osłonięci brezentową plandeką, w pozycji stojącej, ściśle przywarci jeden do drugiego i oparci plecami o wonne siano — wyczekiwaliśmy, aż pociąg ruszy w drogę, pełni groźnych wątpliwości, czy w tej pozycji, przy szalejącym wietrze potrafimy przetrwać — wedle obliczeń fachowców — około ośmiu godzin. Smętny nasz pesymizm rozwiał nieoceniony gospodarz, który po godzinie przyniósł nam w danym momencie raczej pomyślną wiadomość, że odejście naszego pociągu zostało w ostatniej chwili odwołane, wobec czego należy wrócić do budynku stacyjnego. Przyznam się, że na mnie ten z pozoru niepomyślny zwrot wywarł raczej dodatnie wrażenie, zdecydowanie bowiem wątpiłem, czy w pozycji stojącej, okryci skromnymi jesiennymi okryciami i zabezpieczeni od wiatru jedynie brezentową zasłoną, potrafilibyśmy wytrzymać wielogodzinną jazdę i czy nie skończyłaby się ona jakąś poważną katastrofą. Zapadliśmy znowu w rozkoszną drzemkę, z której po godzinie wyrwał nas znowu przedsiębiorczy gospodarz, tym razem autorytatywną wiadomością, że za godzinę jedzie stąd do Lublina osobowy ogrzany (o cudzie nad cudy!) pasażerski pociąg. Niezwłocznie udaliśmy się na wskazane miejsce, gdzie zostaliśmy ulokowani w przedziale konduktorskim, w którym oprócz nas czterech znajdował się kolejarz prowadzący pociąg, drugi kolejarz i jakaś pani, której ani wieku, ani wyglądu nie można było rozpoznać wobec panującej w przedziale całkowitej ciemności. Na wszelki wypadek ulokowałem się między ścianą a niewiastą w przewidywaniu, że w wagonie będzie mocno zimno, a lekka przytulanka zawsze może podnieść temperaturę. Tym razem zawiodłem się, gdyż, jak się niebawem okazało, baba była stara i mocno szpetna, a w wagonie panował upał nie do zniesienia. Pogrążyliśmy się w błogim śnie (ja na ramieniu wyobrażonej Venus z Milo) i wolniutko ruszyliśmy mając nadzieję dobrnięcia wreszcie do upragnionego Lublina, po pięciu dniach i sześciu nocach przebywając trasę, wynoszącą dwieście osiemdziesiąt trzy kilomètry! Myślę, że jest to najwolniejsze tempo, jakie kiedykolwiek udało się uzyskać kolei żelaznej od momentu jej wynalezienia.
Nareszcie Lublin, mój rodzinny, kochany, od dziesięciu lat nie widziany, drogi Lublin! Jest punktualnie godzina ósma wieczorem, tzw. godzina policyjna. Na wyładowanie się z wagonu, przebrnięcie przez peron i przepchnięcie się przez halę bufetową do głównego wyjścia zużyliśmy co najmniej piętnaście minut. Ponad tysiąc stłoczonych istnień ludzkich, usiłujących, jak mój towarzysz i ja, wydostać się do miasta, stanęło wobec dylematu: albo wyjść na plac przeddworcowy i skierować się ulicami do miasta, co groziło jeżeli nie obstrzałem, to w każdym razie zaaresztowaniem i spędzeniem nocy w arcyniemiłych warunkach, albo pozostać w gmachu stacyjnym i spędzić noc w pozycji stojącej, w tej ciżbie ludzkiej bowiem nie było mowy o tym, aby można było usiąść. Przyjaciele mojego towarzysza i opiekuna podróży mieszkali po drugiej stronie placu dworcowego i przestrzeń dzieląca dworzec od ich kamienicy wynosiła nie więcej jak sto metrów. Postanowiliśmy zaryzykować i udać się do nie znanych mi wprawdzie, ale — sądząc z opowiadań mojego towarzysza — niezmiernie miłych i gościnnych ludzi, z zawodu również kolejarzy. Przebycie owych stu metrów w całkowitej ciemności wywołało nie najprzyjemniejszy dreszczyk, w każdej bowiem chwili należało oczekiwać wezwania: „Stój, bo strzelam!” a w następstwie — karabinowej salwy. Powstały nawet dwie sprzeczne ze sobą koncepcje: ja proponowałem przebiegnięcie placu możliwie w najszybszym tempie, mój kompan zaś twierdził, że należy iść normalnym, wolnym krokiem, gdyż bieg w oczach patrolujących posterunków mógł uchodzić za coś podejrzanego i tym łatwiej sprowokować strzał. Poddałem się logice i doświadczeniu mojego patrona i po dwu minutach znaleźliśmy się w zacisznej wnęce błogiej kamienicy. Niewysłowione rozkosze w postaci przewidzianej możliwości zdjęcia obuwia, spodni, wykąpania się i po zawiesistej kolacji — udania się na spoczynek w wygodnym łóżku ze świeżą pościelą — były jednymi z najbardziej idealistycznych marzeń, jakie moja wyobraźnia snuła kiedykolwiek w życiu. Po dwu minutach znaleźliśmy się w objęciach (dosłownie) przemiłych gospodarzy, którzy akurat siedzieli przy stole i	spożywali gorącą wieczerzę. Kaszana kiszka ze smażoną cebulką, kartofle purée i kiszone ogórki oraz gorąca herbata i pszenna strucla ze świeżutkim, iście wiejskim masłem stanowiły rozkosz, której smak do dziś dnia pozostał na moim podniebieniu. Po kąpieli, rozbierając się i układając do snu na wygodnej otomanie, oddałem się głębokim rozmyślaniom filozoficznym na temat: jak — tak błaha w istocie i co dnia bez wrażenia dokonywana czynność zdejmowania obuwia i ściągania spodni może dostarczyć tylu niebiańskich rozkoszy, i to nie tylko fizycznych, ale wręcz duchowych. Uczyniłem śluby, że odtąd co wieczór zdejmując obuwie i spodnie będę te czynności wykonywał z należytym pietyzmem, odtwarzając za każdym razem choćby przez parę sekund ten stan niewysłowionej błogości, jakiego doznałem w rodzimym moim grodzie późnym wieczorem dnia 17 lutego 1945 roku.
Nazajutrz siarczyście wyspany, wykąpany i wyszorowany, odziany w czystą bieliznę i drugi garnitur, po sutym śniadaniu wybiegłem na ulicę rodzinnego grodu. Lublin był w tych dniach właściwie stolicą wskrzeszonej Polski. Ze wszystkich stron kraju zjeżdżali się doń ludziska jako do centralnego ośrodka, w którym działał nasz rząd i w którym zaczynał funkcjonować państwowy aparat administracyjny. Na każdym kroku można było spotkać jakiegoś znajomka z Wilna, Gdańska czy Lwowa i całe rzesze przepływających przez Lublin jeńców wojennych najróżniejszych nacji. Miasto wprost kipiało nieprawdopodobnym ruchem i ożywieniem. We wszystkich witrynach sklepów z produktami spożywczymi, a nawet na każdym niemal rogu ulicy na stolikach umieszczonych na chodnikach nęciły oczy stosy apetycznego, świeżutkiego pszennego pieczywa, jaj, serów, wędlin, masła i kuszących ciastek oraz tortów. Obiegłszy południową część miasta, zajrzałem oczywiście do teatru, w którym odbywała się próba jakiejś komedii i w którym już zainstalowała się sklecona z wciąż napływających z różnych stron aktorów trupa teatralna pod wodzą dyrektora kolegi K. i kierownika administracyjnego kolegi M. Wpadłem w samo centrum życia teatralnego i z otwartymi rękoma momentalnie zostałem włączony do zespołu. Jedna z miejscowych koleżanek (kiedyś moja uczennica) ofiarowała mi z taką serdecznością pokój w swoim trzyizbowym mieszkaniu, że nie mogłem odmówić. Momentalnie zjawiło się zaproszenie do Radia i zorganizowano wielki koncert na dochód kilku świeżo przybyłych aktorusów, wśród których znalazłem się i ja. Koncert ów, który musieliśmy po pięciu dniach powtórzyć, dał nam dwukrotne komplety, dzięki czemu otrzymałem pokaźną sumę pieniędzy, jakiej od czterech lat nie gościła moja, zresztą pod tym względem raczej dziurawa kieszeń. Prócz tego polecono mi zameldować się w urzędującym Ministerstwie Kultury i Sztuki, gdzie kierownik resortu teatrów, mój kolega i przyjaciel, Lolek B., wręczył mnie i każdemu z moich towarzyszy po trzy tysiące złotych zapomogi na tzw. pierwsze potrzeby.
Z portfelem wypchanym banknotami udałem się na miasto, pragnąc obejrzeć wszystkie tak bardzo drogie mi miejsca, w których spędziłem bez mała osiem lat mojego dzieciństwa. Tu nie mogę nie wspomnieć o arcycharakterystycznym fakcie, jakiego byłem świadkiem na targowisku w dolnej części miasta, przy ulicy Lubartowskiej. Poza produktami spożywczymi wszelkiego rodzaju, wiele ludzi najrozmaitszych narodowości sprzedawało najrozmaitsze przedmioty, oferując je miejscowym autochtonom i prowadząc z nimi dialog w swoim własnym języku, nie mówiąc ani słowa po polsku. I tu właśnie byłem świadkiem następującej transakcji, którą przeprowadzili dwaj studenci francuscy, usiłujący z niewoli wrócić do rodzinnego kraju; kupującymi zaś była para rodzimych naszych kmiotków ze wsi lubelskiej. Przedmiot handlu stanowił wspaniały płaszcz gumowy. Kontrahenci — sprzedawcy po francusku, a kupujący z chłopska po polsku — z najwyższym trudem usiłowali porozumieć się. Wieśniacy stale powtarzali:
— No dobrze, ale ile to kosztuje? Ile chceta za te gume?
Sprzedający stale zachwalali towar, powtarzając:
—	Mais c’est très bon, ce-n’est pas, cher!
A kmiotek swoje:
—	No dobrze, ale ile tak cenita?
—	Mais c’est très bon, regardez donc, c’est excellent.
—t No, ale ile chceta za to?
Nacieszywszy się tym arcykomicznym nieporozumieniem, postanowiłem zostać rozjemcą i włączyłem się do rozmowy, tłumacząc słowa sprzedających cudzoziemców i kupujących kmiotków. Po długich. targach, wielu przymierzaniach, oglądaniach towaru pod słońce i innych zabiegach transakcja szczęśliwie doszła do skutku. Francuzi otrzymali stuzłotówkę, a nasi kmiotkowie z niewysłowioną radością zabrali wytworny płaszcz gumowy.
Wędrując po moim ukochanym Lublinie na każdym kroku wyczuwałem mocne tętno; nowego życia. Widziało się najwyraźniej, że coś starego,, zmurszałego zostało zwalone, a na jego miejscu powstaje jakaś nowa, całkowicie odmienna, trwała, nowoczesna budowla, wznoszona wśród niebywałego entuzjazmu, radosnego wysiłku i wspólnego dążenia do jakiegoś idealnego celu. Najwyraźniej powstawało nowe życie. Nawet przyroda sprzyjała temu odrodzeniu; pomimo dwudziestego lutego słońce grzało iście wiosennie, tocząc się po bezchmurnym niebie i zaglądając filuternie w oczy śpieszącym, pełnym najwyższej radości przechodniom. Zwłaszcza dla mnie, człowieka, który cztery lata tkwił w zapadłym kącie, daleki od wszelkiego ruchu i rozgwaru, ten nowy obraz poruszonego społeczeństwa wywierał potężne, niezwykle radosne i wprost wstrząsające wrażenie. Nawet w teatrze dawał się wyczuć trykający z mroków ziemi nowy jakiś, ożywczo-rewolucyjny, potężny nurt. W ukochanej mojej dziedzinie, w życiu teatru, najwyraźniej zaczynało się coś nowego, i to zarówno na widowni, jak i na scenie. Zespół, do którego zostałem wcielony, miał za kilka dni, uzyskawszy możność transportu, udać się do Łodzi, prawie zupełnie nie tkniętej niszczycielską akcją wojenną, i tam pod firmą Państwowego Teatru Wojska Polskiego rozpocząć stałą, normalną pracę. Byłem uradowany z dwóch powodów: przede wszystkim dlatego, że mogę dorwać się do grania, powrócić do aktywności po prawie pięcioletniej przerwie, a po drugie — że zobaczę Łódź, miasto, z którym byłem bardzo silnie związany uczuciowo, tam właśnie przeżywszy wiele zarówno z dziedziny teatru, jak i z życia osobistego. Tęsknie wyczekiwałem na dzień wyjazdu, który stale odwlekano z racji nie opanowanego jeszcze, bardzo chaotycznie działającego transportu. Wreszcie któregoś dnia zawiadomiono mnie, że mogę — dołączony do wyjeżdżającego z Lublina do Warszawy całego działu Ministerstwa Kolei — przedostać się do stolicy. Wyjazd miał nastąpić o godzinie ósmej rano. Od godziny siódmej krążyłem już z walizeczką przed domem, mieszczącym prowizorycznie zainstalowane biura Ministerstwa Kolei. Przed gmachem stały cztery wielkie ciężarowe auta. Po chwili zaczęto z lokali biurowych wynosić nieskończone ilości akt, biurek, szaf, krzeseł i wszelkiego rodzaju mebli oraz innych biurowych utensyliów. Jednocześnie na ulicy pojawiła się około dwudziestoosobowa gromada urzędników z żonami, dziećmi i innymi członkami rodziny, obładowanych tobołami pościeli, wszelkich gratów i innych klejnotów rodzinnych. Po długim oczekiwaniu wskazano mi miejsce w ostatnim samochodzie, gdzie już tkwiło około trzydziestu osób różnej płci i wieku, porozmieszczanych na szafach, biurkach, walizach i tobołach. Znalazłem minimalny kącik, gdzie usiadłem na swojej walizce, oparty o wielką szafę wyładowaną aktami i wszelkiego rodzaju papierzyskami. Koło trzynastej ruszyliśmy w drogę i sytuacja, w jakiej się znalazłem, mocno przypominała mi odbytą przed kilkunastu dniami niezapomnianą podróż na trasie Sochaczew-Lublin. Był przymrozek, prószył drobniutki śnieżek i na szosie szkliła się niebezpieczna gołoledź. W pewnej chwili, na czternastym zaledwie kilometrze od Lublina, wóz nasz raptownie skręcił w prawo i — staczając się z czterometrowego nasypu szosy — zaczął systematycznie i miarowo pochylać się na prawy bok, robiąc zdecydowanego kozła. Ponieważ cała ta, dość oryginalna, akcja odbywała się prawie rytmicznie, bez niespodziewanych drgań i wstrząsów, w pierwszej więc fazie tego cyrkowego piruetu właściwie nie doznaliśmy przerażenia. I dopiero kiedy po dokonaniu całkowitego kozła znalazłem się w pozycji leżącej, przywalony ową przeklętą szafą, trzymając w ręku z nie znanych mi przyczyn jakąś, dość zresztą kształtną łydkę kobiecą, uświadomiłem sobie, że nasz samochód uległ katastrofie. Po chwili dopiero wokoło wywróconego wozu zaczęli krążyć towarzysze podróży z pierwszych trzech samochodów i szoferzy, usiłujący stłumić powstałą panikę, którzy nawołując pasażerów do zachowania spokoju powtarzali ustawicznie:
—	Spokojnie, państwo, spokojne, tylko bez nerwów!
Spod szafy i kilku towarzyszek podróży odezwałem
się stłumionym głosem:
—	Najchętniej będę bez nerwów, jeżeli zdejmiecie ze mnie szafę i dwie niewiasty!
W moim odezwaniu się brzmiała najczystsza nuta humoru, gdyż w pierwszej chwili — dzięki idealnej rytmiczności, z jaką zmieniał pozycję nasz samochód — całkowicie nie zdawałem sobie sprawy z groźnych następstw tej katastrofy. Lecz gdy po kilku minutach zdjęto ze mnie szafę i dwie sąsiadki i kiedy wyniesiono z wnętrza leżącego do góry nogami samochodu wszystkich pasażerów i wszystkie graty — okazało się, że jakiś żołnierz ma złamaną nogę, mój znajomy, dziennikarz W. — złamane dwa żebra, jedna z niewiast — mocno pokancerowany lewy policzek, a ja, tkwiący w pozycji na wpół zamkniętego scyzoryka i doświadczający potężnego bólu przy najmniejszym usiłowaniu wyprostowania się, mam uszkodzony jakiś wewnętrzny organ, który, na zwołanym doraźnie konsylium całego grona uczestników wyprawy, określono mianem „lewego nadnercza”. Upłynęła ponad godzina, zanim z pomocą sąsiadujących z szosą mieszkańców najbliższej wsi zdołano podnieść, przywrócić do normalnej postawy i wciągnąć na szosę na szczęście, jak się okazało, nie uszkodzony samochód. Całej tej akcji przyglądałem się w pozycji na pół zamkniętego scyzoryka, ciesząc się niepomiernie, że jestem posiadaczem lewego nadnercza i z lekka tylko żałując, że zostało ono uszkodzone i że w ten sposób straciłem możność ustawienia swojego szacownego cielska w pozycji pionowej, oraz powracając tęsknymi myślami do tych chwil mojego życia, w których ta właśnie pozycja była mi bardzo wygodna i miła. Z trudem włożono mnie wraz ż innymi ofiarami katastrofy do naszego figlarnego, ale mocno rytmicznego auta i w najwolniejszym tempie, wśród zapadającej nocy ruszyliśmy w stronę — znowu — Lublina. Około dziewiątej wieczorem znaleźliśmy się znowu przed domem opustoszałych biur Ministerstwa Kolei i rozlokowani na kilku szczęśliwym trafem pozostawionych krzesłach czekaliśmy zbawczego poranku. Pozycja, w jakiej znajdowałem się od trzeciej godziny, zabiła we mnie istniejącą od urodzenia radość życia i poczucie humoru, tym bardziej że kilku poważnie poszwankowanych moich sąsiadów cierpiało niewymownie, wydając rozpaczliwe jęki i stękania. Dopiero o ósmej rano zjawili się jacyś anonimowi, ale niezmiernie uczynni mieszkańcy sąsiednich domów, którzy napoili nas herbatą i wezwali pogotowie. Poważniej uszkodzonych moich sąsiadów odwieziono do szpitala, ja zaś, wciąż w pozycji na wpół zamkniętego scyzoryka, wywołując sensację na ulicy począłem posuwać się pod ścianami domów pragnąc dotrzeć do opuszczonego dziś rano mieszkania koleżanki A. Na szczęście na najbliższym rogu zetknąłem się z jednym z członków naszego zespołu, przyszłym rektorem PWST, kolegą K., który, zawoławszy dorożkę, przy pomocy dorożkarza włożył mnie do jej wnętrza, odstawił do mojego mieszkania, wyjął z dryndy i wciągnął na pierwsze piętro. Tu po raz drugi w życiu doświadczyłem, jakim szczęściem jest łóżko, nawet jeżeli można na nim tkwić li tylko w pozycji złamanego scyzoryka. Wezwany nazajutrz lekarz oświadczył mi, że nie ma nic groźnego i że po paru dniach ,,leżenia”(?!) wszystko wróci bez śladu do normy. Jeżeli chodzi o to „bez śladu”, to czcigodny eskulap grubo się pomylił, bo do tej chwili odczuwam wyraźną niedokładność w krzyżu powyżej lewego biodra i stanowczo tkwi tam jakieś uszkodzone „lewe nadnercze”.
Po tygodniu przymusowego pobytu w moim rodzinnym mieście, już w towarzystwie całego zespołu, pięcioma samochodami ciężarowymi udaliśmy się do stolicy. Podróż miała przebieg raczej normalny, z tym tylko maleńkim wyjątkiem, że — ulokowany w głębi samochodu tuż za kabiną kierowcy — wdychałem z powodu jakiegoś defektu mocno dokuczliwy, a spowodowany ulatniającą się nie najlepszego gatunku benzyną, wyraźnie odurzający mnie czad, sprowadzający nieznośny ból głowy, a — jak się po paru godzinach okazało — i fatalny rozstrój żołądka. Do Łodzi dobrnęliśmy o godzinie dziesiątej wieczór i zakwaterowano nas na nocleg w prywatnym, czteropokojowym mieszkaniu naszego dyrektora, kolegi K., który za dwa dni dopiero miał już koleją wraz ze swoją małżonką przyjechać do Łodzi. Czekały na nas rozkosznie nęcące oko wszelkiego kalibru posłania: łóżka, tapczany, kanapy i pozestawiane fotele, tudzież gorąca kolacja w postaci smakowitej, cudnie woniejącej pieczonej kiełbasy z ziemniakami i herbatą. Nieludzko głodny, bo od rana nie miałem nic w ustach, przechodziłem męki Tantala patrząc, jak moi koledzy z godną lepszej sprawy energią zmiatali dwa półmichy pieczonej kiełbasy, zapijając to herbatą i zagryzając olbrzymimi kromami pszennego chleba, grubo posmarowanego świeżym masłem.
Nazajutrz oglądałem cudem nie naruszone wielkie miasto (którego zresztą nigdy specjalnie nie kochałem). Nazywałem zawsze to miasto „chwilowym”. Zjawiali się tu ludzie, aby robić interesy, gromadzić pieniądze; budowali fabryki i kamienice bez ładu i planu po obu stronach głównej, ciągnącej się na przestrzeni pięciu i pół kilometra ulicy Piotrkowskiej, aby po kilkunastu latach wytężonej pracy nabić kabzę i powrócić do swoich stron rodzinnych. Na każdym kroku spotykało się potężne, nowoczesne gmachy, obok malutkich, staroświeckich, czterookiennych chałupek, należących do dawnych mieszczan i chałupników, a wszystko to razem — fabryki, luksusowe pałace ich właścicieli i parterowe chałupiny proletariackie — owiane było smugami czarnego, tłustego dymu i nasycone specyficznym odorem, miłym chyba tylko olbrzymim stadom bezkarnie wędrujących po ulicach obrzydłych szczurów. Tak właśnie wyglądała, jak ją nazwał Reymont, „Ziemia obiecana”.