Ideowe znaczenie Związku
Krwawe zapasy światowe wysunęły na czoło walczącej o lepsze jutro, bojowej myśli człowieka, ideę demokratyzacji, która zbiegła się i się łączy z pojęciem ogólnego i samodzielnego, a więc szczerze indywidualnego rozwoju jednostki, a przez nią i społeczeństwa.
Najpopularniejszym bodaj, i najgłębiej rzecz ujmującym, hasłem i faktycznym wykładnikiem tego nowego kursu polityki społecznej jest „wyzwolenie pracy”.
Twórcze wysiłki mózgu ludzkiego, tryumfy techniki, dociekania medycyny, odkrycia chemii, koncepcje nowych form gospodarki społecznej, rozwój handlu – słowem cała masa kulturalnego dorobku myśli i człowieczej, myśli kierującej akcją rąk robotnika i rozpędem kół machiny parowej, wszystko to, co obejmujemy jednym twardym i potężnym wyrazem „praca” – wszystko to zgłosiło swój akces do współdziałania przy kierowaniu losami ludzkości. W sprawnym ordynku stają zorganizowane zbiorowe siły twórcze, w jeden potężny łańcuch wiążą się ze sobą i nierozerwalnie spajają idee i zastępy pracowników, aby stanowić górną warstwę nowo uformowanej epoki – czoło społeczeństwa. Wyzwolona praca zabiera głos, sięga po ster, sama ujmuje berło rządu nad sobą, wywalcza sobie zaszczytne i honorowe miejsce.
W dziedzinie duszy ludzkiej, w górnych jej pokładach, u samego szczytu błyszczą dwa drogie klejnoty, dwie święte prawdy, dwa najwyższe błogosławieństwa: „dobro” i „piękno”. Oba te pierwiastki, stanowiące szczytną wartość i najcenniejszy skarb duchowości naszej, mają własną sferę działania, która całą ludzkość opromienia i najistotniejszą podwalinę jej bytowania stanowi – sferę sztuki.
Sztuka jest tym duchem, bez którego materia-ciało byłaby tylko brudnym strzępem, bezwartościowym łachmanem.
W szeregach wyzwolonej i tryumfalnie naprzód kroczącej pracy widnieje czysty sztandar sztuki; przy nim zastęp jej wyznawców-pracowników wiedzie „nad poziomy”, szarzyzną i codziennością dnia przyprószoną, gromadę obywateli. Idzie tam i teatr obok literatury, muzyki i plastyki, idzie jako bojownik demokratyzacji, pionier oświaty, wykładnik duszy społeczeństwa, odzwierciedlenie jego prądów, dążeń i tęsknot – płynie jako najistotniejsze, najczystsze źródło kultury narodowej.
Istota demokratyzacji społeczeństwa, w najszerszym tego wyrazu znaczeniu, polega na tym, że każdy wolny, pracujący i spod prawa nie wyjęty obywatel, jest żywą i świadomą cząstką społeczeństwa z głosem i udziałem w jego rządzie, z prawem samostanowienia i decydowania w ustroju, w którym praca jest panią, a nie niewolnicą tylko; gdzie praca sama daje obywatelstwo honorowe.
Polska społeczność teatrowa rozpoczyna właściwie swoją erę od dnia powstania Związku Artystów Scen Polskich – pierwszej, jedynej i niewątpliwie powszechnej organizacji aktorstwa naszego. Teraz dopiero ta zbiorowa, prawnie i gospodarczo zorganizowana jednostka, świadoma swoich celów, silna jednością wewnętrzną, ideową, zwarta i karna, staje w szeregu twórczych organizmów społeczeństwa i bierze w powołane ręce ster i odpowiedzialność za owocność, uczciwość i honor swoich działań i roli, jaka jej w narodzie przypadła.
Aktor polski staje się uczestnikiem i dysponentem swojej pracy w sensie ekonomicznym i ideowym; zyskuje należne mu miejsce w gronie obywateli swego kraju i jest majstrem odpowiedzialnym za swój warsztat, robotę i za godność osobistą.
Ośrodkiem, duszą, mózgiem tego nowego organizmu zbiorowego jest ZASP.
Poza celami natury ekonomicznej, aż nazbyt jasnymi i zgoła nas tu nie interesującymi, trzy wielkie racje ideowe ma zorganizowanie się naszego aktorstwa. Trzy racje zasadnicze zarówno dla teatru, a przez niego dla świętej sprawy kultury narodowej, jak i dla samych uczestników tego zespolenia się – aktorów. A mianowicie; społeczną, artystyczną i narodową.
Aktorstwo, jako stan-kasta, zawsze niemal było poniewierane i stało gdzieś daleko, na samym, i to bardzo „szarym” końcu klas i warstw społecznych.
Aktor-obywatel zjawiał się tylko sporadycznie, tu i ówdzie, jako wyjątek z ogólnej reguły, jako biały kruk, który dzięki wyjątkowym wartościom indywidualnym przebijał twardą skorupę przesądów, opinii i sięgał do wyżyn obywatelstwa. Istota rzeczy, niestety, faktyczna i niezaprzeczalna, miała źródło w niskim stopniu uspołecznienia braci aktorskiej bardzo nieraz dalekiej od najskromniejszych nawet wymagań kultury, inteligencji i wyrobienia obywatelskiego, w ciasnocie sądu i przesądach wśród inteligencji, jak i wreszcie w nie docenianiu powagi znaczenia teatru, jako instytucji kulturalno-oświatowej, przez szerokie masy ogółu i sfery rządzące. Dopiero teraz aktorstwo-kasta społecznie zorganizowana i rozumnie kierowana wolą przewodników, da tej grupie inteligentnych jednostek możność poznania i opanowania swego swoistego i wysoce indywidualnego ustroju życiowego, unormowania warunków pracy, sprecyzowania celów, dążeń i wymagań im polu ekonomicznym, artystycznym i społecznym, przy czym po raz pierwszy sam aktor, jako najbardziej zainteresowany i uprawniony, weźmie żywy udział w tej robocie.
Dzisiaj aktor polski po raz pierwszy zabierze słusznie mu należny głos we wszystkich ważnych i najistotniejszych sprawach, związanych z jego pracą i bytowaniem.
Udział aktora polskiego w życiu społecznym, rola aktora-obywatela i jego odpowiedzialność za nią, zaczyna się wyraźnie od chwili powstania ZASP-u, którego reprezentanci są widomymi i świadomymi kierownikami woli ogółu.
Obecnie społeczeństwo stanęło wobec dokonanego faktu narodzin odpowiedzialnej, zbiorowej jednostki aktorstwa polskiego: musi go uznać, ma się z kim porozumiewać, przedkładać swoje żądania i zgłaszać słuszne i uzasadnione pretensje. Na odwrót, aktorstwo nasze, w postaci i za pośrednictwem ZASP-u, wchodzi realnie w skład społeczeństwa, staje się integralną, samodzielną, autonomicznie rządzoną jego cząstką i pozostaje z nim w ciągłej, najbliższej łączności i wspólnocie. I to jest pierwsza, największa i najżywotniejsza bodaj racja ZASP, i gdyby nie było żadnych innych – to ta jedna może starczyć za wszystkie. Już dlatego tylko nie ma, i nie może być, ani jednego aktora z minimalnym choćby poczuciem obowiązku społecznego, który by nie należał do organizacji bez względu na jej kierunek, formę i metody działania.
Drugą z kolei racją stanu i żywiołową potrzebą tego zbiorowego organizmu jest strona artystyczna.
Od wyszkolenia i wychowania począwszy, poprzez cały ciąg poczynań i procesów rozwoju swego, aktor polski zdany był na łaskę losu, samowolę przedsiębiorców, nieuczciwość lub nieudolność krytyki, i chwiejny, kapryśny, łatwy do podszeptów i sugestii sąd publiczności. I znowu, tu i ówdzie, znalazł się zapobiegliwy i „mądry” pan, co umiał koło swoich interesów chodzić, potrafił wywalczyć sobie dobrą gażę, mocny kredyt u publiczności, znośne warunki pracy i uznanie wszechwładnej krytyki, ale ogół płynął biernie z falą, bez woli, steru i kierunku.
Jednym z zasadniczych zadań Związku – obok polepszenia bytu swoich członków – jest wywalczenie dla nich odpowiednich artystycznych warunków pracy. Wypracowany, szkicowo na razie, kontrakt normalny, odpowiednio do praktyki życia zmodyfikowany i dopełniony, zajmie się i ureguluje z pewnością tę palącą, i nieprawdopodobnie u nas zabagnioną, sprawę. Kontrola i wymaganie odnośnie cenzusu materialnego, inteligenckiego i fachowego od przedsiębiorców teatralnych, zastrzeżenie niezbędnej ilości prób, zagwarantowanie kilku bardziej rodzajowi i warunkom aktora odpowiadających ról, i cały szereg odnośnych zarządzeń, poczynionych w regulaminie wewnętrznym, opracowanym i wydanym przez Radę Artystyczną ZASP, przyczyni się owocnie i powszechnie do poprawienia artystycznych warunków pracy aktora polskiego i sprawi, że twórczość jego będzie mogła mieć istotną cechę artyzmu, a przestanie być li tylko rzetelniejszym, czy bardziej niedbałym i mizernym partaczeniem wyrobnika. Ustalenie i unormowanie godzin pracy da możność uczestnikom sztuki teatralnej pomyśleć o dopełnieniu wykształcenia ogólnego, i umożliwi im nawiązanie żywej łączności z całokształtem zagadnień kulturalno-społecznych, a odpowiednio zreformowane i zorganizowane szkoły dramatyczne, przy stałej kontroli z grona samego aktorstwa wyłowionej Rady Artystycznej, wyćwiczą rychło nowe zastępy samodzielnych pracowników teatru, twórców, a nie odtwórców tylko, artystów, a nie karierowiczów-kabotynów jedynie.
Najkrótsza i najpewniejsza droga do realizacji tych ideałów prowadzi przez ZASP.
Obydwa wyżej przytoczone względy łączą się organicznie z trzecią, najistotniejszą i najdonioślejszą racją ZASP, którą jest unarodowienie teatru i aktora w Polsce.
Odbudowujący się gmach państwowości polskiej znajdzie niezawodnie czas i miejsce, w najbliższej już przyszłości, dla postawienia na właściwym poziomie sprawy teatru. Teatr ten, jak wszystko w zmartwychwstałej Polsce, musi mieć znamienne cechy narodowe przede wszystkim.
Tragiczny szlak, po którym biegła historia naszego narodu: rozbiory, niewola i najazdy, gwałty i grabieże, zatruły ducha polskiego i uśpiły jego czujność - na szczęście pozornie tylko. Wijąca się poprzez wszystkie karty dziejów naszych krwawa nić walki o niepodległość, pozwoliła zachować w skarbcu ojczystym moc niezwalczoną, która przy lada okazji wybuchała żywiołowym płomieniem i, jak pochodnia w mroku nocy, znaczyła te świetlane etapy, gdzie żarzył się jeszcze wiecznie gorejący duch polskości.
Ten najcenniejszy skarb, to wieczyste, kryniczne źródło siły powinno być pilnie strzeżone, i starannie podtrzymywane przez wszystkie organa i funkcje państwowe, i przez naród cały.
Wielkie i zaszczytne miejsce w tym zbiorowym trudzie kultywowaniu polskości należy się teatrowi.
Teatr w Polsce winien być narodowy tj. patriotyczny, polski aż do szpiku kości, i demokratyczny tj. dostępny dla wszystkich, powszechny w założeniu.
ZASP, rozumiejąc ducha czasu i potrzeby społeczeństwa, stać będzie ustawicznie na straży i pilnie baczyć, aby zarówno ogólny kierunek teatrów polskich, więc ich repertuar, dobór sił, reżyseria i wykonaniu stały na wysokości zadania, jak i główny sprawy teatrowej motor – aktor był rzetelnym, prawym Polakiem i gorącym patriotą.
Cały klasyczny repertuar ojczysty winien znaleźć się na afiszu polskiego teatru narodowego w zmodernizowanej szacie, w świeżej, do i chwili i jej ducha dostosowanej koncepcji reżyserskiej, która by, nie tykając patyny tradycji, umiała w zrozumiałej dla współczesności formie dać wieczne piękno naszej przebogatej literatury dramatycznej.
Norwid, Fredro, Słowacki, Mickiewicz, a przede wszystkim Wyspiański, powinni stanowić lwią część repertuaru, czyniąc w ten sposób teatr, przy celowej, odpowiedniej obróbce artystycznej, strażnicą piękna mowy ojczystej i ostoją polskości.
Teatr bowiem, przez kolektywizm swego działania i przez ten cudowny fakt, że jest jedyną formą sztuki zbiorowej, na którą składają się literatura, malarstwo, rzeźba, muzyka i sztuka aktorska, jest najbardziej do tego powołany, aby być siewcą ducha narodowego i strażnikiem narodowych ideałów.
ZASP na pierwszym miejscu swego programu postawił wytężoną, entuzjastyczną pracę w kierunku unarodowienia teatru i aktora polskiego.
Tak wygląda schemat pracy i sfery działalności młodej organizacji naszej.
Jakże wielkim jest jej znaczenie, a zaszczytnym zadanie, jakie sobie postawiła!
Zadanie olbrzymie, ale niesłychanie wdzięczne. Trzeba do tego wyjątkowej tężyzny i zaparcia się jednostek, a dobrej woli i zrozumienia ogółu.
Czy zgoła aspołeczny dotąd aktor polski pojmie, odczuje i oceni ideowe znaczenie, a tym samym i potrzebę Związku?
Niewątpliwie tak! Duch epoki i zdrowy, tkwiący w naszej rasie instynkt samozachowawczy potrafi zwalczyć ciasnotę przesądów, zaskorupiałe sobkostwo, wrodzone lenistwo, niedbałość i apatię, i popchnie siłą żywiołu aktorstwo polskie na wspólny bity gościniec, wiodący naród nasz, wraz z demokracją całego świata, poprzez kulturę i sztukę do wolności, postępu i szczęścia.

1919