Znowu Łódź. Cudowne poczynania odrodzonego teatru w Polsce Ludowej

Z głębokim wzruszeniem spoglądałem na budynek teatru przy ulicy Cegielnianej (obecnie Stefana Jaracza). Tu mój żywioł — ogień strawił ambitną pracę mojej młodości i przerwał dość ciekawie rozpoczętą działalność artystyczno-społeczną. Tu, na tym cuchnącym podwóreczku, przechadzałem się kiedyś snując marzenia i budując wielkie plany przyszłego swojego dyrektorstwa; tu również spoglądałem na buchające płomienie i kłęby dymu, które w ciągu pół godziny obróciły w perzynę nie tylko gmach teatru, ale i gmach cudownych moich zamysłów i śmiałych planów. Trudno! Fortuna toczy się kołem i życie bez żadnych przestoi biegnie niepowstrzymaną falą. Tym razem znalazłem się w mieście, które było centrum odradzającej się ojczyzny, gdzie się zgrupowały wszystkie naczelne instytucje państwowe i gdzie, między innymi, zaczynał bić żywym, mocnym pulsem nowy teatr. Czuło się wyraźnie ożywczy podmuch rewolucyjnego wichru, który brutalnie, ale z całą konsekwencją obracał koło historii, tworząc nowe wartości i nowych ludzi. To pobudzało do czynu, to napełniało energią i niezwykłym entuzjazmem. Najwyraźniej rozumiałem, że i mój ukochany teatr bezpowrotnie zamknął jeden tom swojej historii, aby na nie zapisanych kartkach nowej rzeczywistości budować nowy teatr rewolucyjny, służący całemu narodowi, teatr, który by nie tylko bawił, ale uczył, wzruszał i był jednym z najpopularniejszych współtwórców nowej kultury. Ogarnęło nas, ludzi teatru, poczucie jakiejś przeogromnej odpowiedzialności i pełnej świadomości nowych zadań, jakie przed nami i przed naszym teatrem stawia chwila dziejowa. Z całym entuzjazmem rzuciliśmy się w wir pracy. Po paru tygodniach prób wystąpiliśmy z „Weselem” Wyspiańskiego; z utworem, który tak wielką rolę odegrał w mojej karierze teatralnej i który stanowił bodaj szczytowe osiągnięcie w pierwszym okresie mojego dyrektorstwa w tym proletariackim mieście. Tym razem grałem skromniutką rolę Księdza, ale grałem ją z najwyższym pietyzmem i wzruszeniem, dobrze pamiętając, jak „Wesele” docierało do świadomości klasy robotniczej. I obecnie na widowni mieliśmy stale wzrastającą ilość widzów robotników. Teatr miał olbrzymie powodzenie: widziało się najwyraźniej olbrzymi głód, tę żywiołową potrzebę, która pchała najszersze warstwy naszego społeczeństwa do teatru.
W tym czasie nadeszła tragiczna wieść o śmierci największego z naszych kolegów, niezapomnianego Stefana Jaracza. Znałem go od czasów krakowskich, kiedy jako student wydziału filologicznego rozpoczynał wraz z Osterwą i Dulębianką pracę w Teatrze Ludowym pod dyrekcją Gabrielskiego. Potem współpracowałem z nim w Teatrze im. Słowackiego, a później, za czasów mojej pierwszej łódzkiej dyrekcji, Stefan Jaracz był prawdziwą ozdobą naszego zespołu artystycznego. I tu w ciągu dwóch lat wyrósł na wielkiego artystę, którym słusznie szczyciła się Polska Ludowa. A oto złamany kilkumiesięcznym pobytem w Oświęcimiu, trawiony gruźlicą, wielki ten aktor tak wcześnie odszedł od nas, w chwili najwyższego rozkwitu swego bujnego talentu i głębokiego zrozumienia roli teatru i aktorstwa w wielkim dziele budowania nowej rzeczywistości. Była to strata wręcz niepowetowana, ale życie jest nieubłagane, historia toczy się wartkim kołem, nie zatrzymując się ani na sekundę i nie licząc się wcale ze śmiercią nawet najpotrzebniejszych, zgoła niezastąpionych jednostek. Odszedł Jaracz, odeszło tylu innych znakomitych naszych kolegów, ale teatr istnieje nadal, rozwija się i spełnia wielką rolę wyznaczoną mu przez historię.
Jednocześnie z teatrem rzuciłem się w wir tak bardzo przeze mnie umiłowanej pracy pedagogicznej. Z polecenia ówczesnego ministra kultury i sztuki Kowalskiego miałem powołać do życia na terenie Łodzi instytucję, będącą kontynuacją Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej. Robota była bardzo ciężka i najeżona wieloma, zdawało się, nieprzezwyciężonymi trudnościami. Pierwotnie gnieździliśmy się w trzech małych, brudnych, ciemnych, wilgotnych pokoikach w mrocznej oficynie gmachu teatralnego. Skompletowanie zespołu nauczycielskiego przedstawiało także przeogromne trudności. Wstępny egzamin licznie zgłaszającej się młodzieży odbywał się w malarni teatralnej na poddaszu za sceną, dokąd prowadziły niemiłosiernie strome, kręcone schodki żelazne. Zręczne przebycie tej drabinki kwalifikowało ludzi raczej do cyrku niż do teatru. Wszystkie te braki wynagradzał jednak entuzjazm młodzieży i jako tako skompletowanego zespołu wykładowców, wśród których znalazła się niezapomniana, nieodżałowana Jadwiga Turowicz, jeden z najwybitniejszych pedagogów w tej dziedzinie i najserdeczniejsza przyjaciółka naszej młodzieży. Po roku tego tułaczego żywota otrzymaliśmy — tym razem piękny, w pełni odpowiadający swoim zadaniom — lokal na parterze wspaniałego pałacu Poznańskich, niegdyś siedziby wielkich fabrykantów łódzkich. Tu mieliśmy wspaniałą salę gimnastyczną, cztery obszerne audytoria, przestronne pomieszczenie na kancelarię, obszerny hall, w którym zorganizowaliśmy stołówkę, i kilka pojedynczych, niewielkich pokoi; słowem — lokal niemal idealny. W tym czasie powrócił z oflagu kolega Leon Schiller i objął kierownictwo powstającego wydziału reżyserskiego. Teatr i szkoła wypełniały mi życie bez reszty. W teatrze w tym czasie wystawialiśmy wspaniałą „Elektrę” Giraudoux w reżyserii Edmunda Wiercińskiego. Grałem trudną i niezmiernie skomplikowaną, niezwykle bogatą rolę Żebraka. Dwumiesięczna praca nad „Elektrą” i z górą sześćdziesiąt jej przedstawień były — obok roli Majora w „Fantazym”, którą w dwa lata później grałem na scenie Teatru Polskiego w Warszawie, również w reżyserii Edmunda Wiercińskiego — najgłębszymi moimi przeżyciami teatralnymi po wojnie. Niezwykle mądra, wnikliwa, twórcza reżyseria, idealny stosunek Wiercińskiego do aktorów, wspaniałe dekoracje i kostiumy Teresy Roszkowskiej — złożyły się na widowisko wyjątkowo ciekawe i stanowiące jedno z najwyższych osiągnięć artystycznych teatru w okresie powojennym.