Miłe złego początki, ale koniec żałosny

W tym okresie najgorętszej walki o nowe istnienie, o nowe formy bytu i nowego człowieka, słowem, o ustrój socjalistyczny — w moim życiu zaszedł arcysmutny wypadek, brzemienny konsekwencjami, nie dającymi się już nigdy naprawić. Zostałem złożony ciężką nieuleczalną chorobą i fatalnym jej następstwem — kalectwem. To zło uderzyło mnie nie nagle, ale raczej z wolna, krok za krokiem, a pierwotnie poczynało mnie ogarniać całkowicie niepostrzeżenie. Oto po prostu wstając którego dnia z łóżka i dotknąwszy bosymi stopami dywanika, leżącego przed moim tapczanem, doznałem niewypowiedzianie dziwnego, a mocno trudnego do określenia wrażenia wyraźnej obcości i zdecydowanej różnicy w odczuwaniu lewej i prawej stopy. Oczywiście, nie zdając sobie najzupełniej sprawy z czyhającej złowrogiej choroby, całkowicie zlekceważyłem tę sensację, powtarzającą się zresztą ze stopniowym nieznacznym nasileniem dosłownie każdego ranka. Pracowałem dużo i z wielkim entuzjazmem: grałem i reżyserowałem w teatrze, miałem wykłady i pełniłem funkcję dziekana wydziału aktorskiego PWST, często miewałem audycje w radio itd., itp. Na ogół chodziłem szybko i dużo, bo z natury byłem zawsze niezmiernie żywy i ruchliwy. I oto któregoś dnia poruszenie lewą nogą, podnoszenie i stawianie jej na płytach chodnika poczęło sprawiać mi pierwotnie ledwo dostrzegalną, a po miesiącu coraz widoczniejszą trudność. Ten defekt po dwóch miesiącach zamienił się w wyraźne raczej posuwanie niż podnoszenie i stawianie lewej stopy. Ponieważ zasadniczo byłem wrogiem medycyny (mój Boże! jakże gorąco dziś tego żałują!), lekceważyłem i ten stan wyraźnie już czyhającej na mnie choroby. Przekonany byłem, że to jakiś refleks przebytego przed pięciu laty zapalenia stawu kolanowego lewej nogi. Wciąż pracowałem i wciąż dużo chodziłem. Zasadniczo jednak czułem się zupełnie dobrze: miałem normalny apetyt, sen i humor. I to właśnie jeszcze bardziej uśpiło moją czujność.
W niedzielę jedenastego lutego 1950 r. wybrałem się w towarzystwie małżonki z wizytą do serdecznych moich przyjaciół jeszcze z okresu młodości, mieszkających przy bocznej uliczce Żoliborza w dolnej, ku Wiśle zbliżonej jego części. Najwyraźniej pociągając lewą nogą i trzymając się ramienia mojej połowicy, długo maszerowałem ku celowi podróży. Wreszcie skręciliśmy na boczną, prawie jeszcze nie zabudowaną uliczkę, z której należało stromą ścieżyną, po gliniastym, rozmiękłym i pełnym kałuż zboczu, zejść do willi, w której, na drugim piętrze, mieszkali moi przyjaciele. Na bardzo stromym zakręcie pośliznąłem się, upadłem i cały umazany lepką gliną absolutnie nie mogłem się podnieść. Poczciwi przechodnie dźwignęli mnie wreszcie i raczej znieśli niż sprowadzili ze złowrogiego pagórka. Z najwyższym trudem wwindowałem się na drugie piętro, gdzie mnie oczyszczono, obmyto i posadzono do nie tyle luksusowej, ile pełnej serdecznej gościnności wieczerzy. Oczywiście usiłowałem udawać, że nic mi nie dolega i że czuję się normalnie. Niemniej jednak poważne trudności sprawiało mi trzymanie w lewej ręce widelca, który jak gdyby pod podmuchem wiatru ustawicznie chwiał się to w lewo, to w prawo. Ten objaw mocno mnie zaniepokoił, gdyż zrozumiałem, że za trudnością poruszania lewą nogą jawi się nowa trudność władania palcami lewej ręki i że te dwa skoordynowane objawy świadczą o mózgowym pochodzeniu schorzenia. Wytrwałem jednak po bohatersku do końca wizyty, zgramoliłem się ze schodów i pieszo, wśród ciemności, przy wydajnej pomocy żony dobrnąłem, idąc wciąż notabene pod górę, do placu Wilsona, gdzie z najwyższym trudem wwindowano mnie do autobusu. Na placu Zbawiciela (końcowa stacja autobusu) zamiast wsiąść do taksówki, uparłem się, aby całą resztę dzielącej mnie od mieszkania przestrzeni, wynoszącej około pięciuset metrów, przebyć pieszo. Poruszanie się sprawiało mi z minuty na minutę większą trudność, formalnie zmuszając do wleczenia za sobą całkowicie nie działającej lewej kończyny. W domu zwołano konsylium, złożone z moich kolegów, mieszkam bowiem w domu, w którym na wszystkich czterech piętrach po obu stronach mieszkają aktorzy Teatru Polskiego. Rozpoczęto gwałtowne usiłowania zmierzające do telefonicznego wezwania jakiegokolwiek eskulapa. Czas był najwyraźniej niesprzyjający: niedziela, godzina dwudziesta pierwsza. Żadnego lekarza nie było w domu, a jeden obecny w domu (notabene dobry mój znajomy Ryszard Hertz) oświadczył, że ma bridge’a i nie może mi służyć. (Życzę mu szczerze, aby kiedykolwiek znalazł się w podobnej do mojej sytuacji). Dopiero około godziny dwudziestej drugiej trzydzieści udało się żonie mojej natrafić — niezmiernie szczęśliwie dla dalszych moich losów — na profesora Zdzisława Askanasa, który w pół godziny, pomimo fatalnej pogody, zjawił się u mego łóżka. Po krótkim zbadaniu stwierdził, że jest to najtypowszy ataczek apoplektyczny, czyli tzw. po staropolsku „szlag”, wymagający natychmiastowej i najenergiczniejszej kuracji, i zażądał kategorycznie, abym jutro rano został przewieziony do lecznicy Ministerstwa Zdrowia (dawna lecznica św. Józefa), gdzie będę pod osobistą jego opieką. Po różnych perypetiach i licznych trudnościach w uzyskaniu zezwolenia Ministerstwa Zdrowia, dzięki niezmordowanej energii mojej małżonki nazajutrz o godzinie jedenastej, przewieziony samochodem Pogotowia Ratunkowego, znalazłem się w zacisznej separatce na czwartym piętrze, na arcywygodnym, pełnym poduszek i wałków łożu, na którym przeleżałem równe dziewięćdziesiąt dni. Z tych trzech miesięcy mam tyle bolesnych wspomnień, że pozwolę je sobie ominąć i przejdę do okresu, kiedy po dziesięciodniowym pobycie w domu, potem sześciotygodniowej kuracji w Iwoniczu, a następnie takiej samej w Ciechocinku, jako tzw. rekonwalescent zacząłem „działać”, począwszy od męczącego, aktywnego udziału w odbywającym się w auli Politechniki połączeniowym Zjeździe PZPR.
Nie mogę jednak nie wspomnieć o jednym przerozkosznym przeżyciu, które zresztą ma i swój głęboko filozoficzny aspekt. Mnóstwo rzeczy lub czynności wykonujemy odruchowo przez wiele lat, lecz gdy je utrudni lub całkowicie zahamuje choroba, jaką niewysłowioną rozkosz sprawia nam móc je wykonywać normalnie na nowo.
Nigdy nie zapomnę tego wręcz epokowego przeżycia, kiedy, po pięćdziesięciu dniach leżenia na wznak w całkowitym bezruchu, pozwolono mi usiąść na łóżku na przeciąg dwu minut. Tych dwóch minut nieziemskiej błogości nie oddałbym za żadne skarby świata: stanowiły one momenty pełnej rozkoszy, których przeżycie zapadło mi najgłębiej w pamięci i w całej pełni będzie w niej żyło aż do ostatniego tchnienia. A już kiedy po sześćdziesięciu dniach pozwolono mi, przy pomocy niezapomnianego, kochanego pana Józefa, felczera-pielęgniarza przesunąć się do toalety i zasiąść na sedesie — czułem się najwyraźniej szczęśliwy w najistotniejszym tego słowa znaczeniu. Przedłużałem swój pobyt w tej sytuacji prawie w nieskończoność i w najusilniejszych poszukiwaniach przeszłości nie mogłem odnaleźć podobnego momentu szczęścia. Te chwile nazwałem „kwadransem dla duszy” albo „szczęście można znaleźć i na sedesie”.