Groźne objawy starczej indolencji i bohaterska walka z chorobą

Przy moim wyjściu z lecznicy Ministerstwa Zdrowia po trzymiesięcznym pobycie mający mnie w troskliwej opiece lekarze oświadczyli, że pewne minimalne objawy schorzenia prawdopodobnie nie dadzą się zlikwidować całkowicie. Oczywiście zrozumiałem, że jest to diagnoza wyraźnie komplimentacyjnie-optymistyczna. Zresztą mój profesor Askanas tak określił przyszłe moje losy:
—	Jeżeli pan nie będzie pracował, zabezpieczy się od wszelkich wzruszeń i emocji, słowem, całkowicie wyłączy się z życia, przynajmniej cztery godziny wśród dnia spędzając w łóżku — to mogę panu zagwarantować dziesięć lat egzystencji na tym padole płaczu.
Na to odpowiedziałem:
—	W takim razie muszę panu profesorowi oświadczyć, że jego propozycja całkowicie mi nie dogadza. Muszę pracować, a w związku z tym nie mogę całkowicie odgrodzić się od różnego rodzaju wzruszeń i emocji, nawet gdyby mi pozostawało jedynie sześć miesięcy do przeniesienia się na Powązki.
I od tego dnia rozpoczęła się moja zażarta, nieustępliwa, naprawdę zdecydowanie bohaterska walka z chorobą, jej konsekwencją — kalectwem i pośrednio z medycyną w osobie profesora Askanasa. Wróciłem do pracy w teatrze, w PWST i w Radio, mając cały dzień szczelnie zajęty wykonywaniem moich obowiązków. Profesor Askanas, nie tylko świetny lekarz, ale jak się później okazało, znakomity psycholog, zaczął z wolna ustępować ze swego stanowiska. Pozwolił mi na kontynuowanie pracy zawodowej, oczywiście z zastrzeżeniem, abym to robił w znacznie szczuplejszym zakresie, rozumiejąc, że zarówno mój wiek, jak i skutki wciąż jeszcze tkwiącej we mnie, choć raczej zaleczonej poważnej choroby — mogą nie wytrzymać zbyt wielkiej ekspansji sił. Teatr i szkoła przyszły mi z wydajną pomocą, ułatwiając transport do pracy i z pracy szkolnym i teatralnymi samochodami. Studenci PWST skonstruowali dla mnie specjalny fotel o dwóch długich poręczach, na którym do dziś dnia jestem wnoszony na górne piętra i wynoszony z gmachu szkoły. Rychło zrozumiałem, że zasadniczo czuję się lepiej (i to nie tylko w samopoczuciu, ale wręcz fizycznie), jeżeli mam absorbujące mnie zajęcie, jeżeli choć cząstkowo spełniam moje zobowiązania, słowem, jeżeli nie jestem całkowicie „na łaskawym chlebie”. Po pół roku znalazła się nawet dla mnie wspaniała rola w sztuce Stefana Żeromskiego „Grzech”. Człowiek, którego miałem interpretować, odpowiadał mi zarówno fizycznie, jak i duchowo. Miał to być siedemdziesięcioletni, schorowany (wprawdzie bez określenia rodzaju schorzenia), ramolowaty, zrujnowany eks-szlagon, niegdyś wielki obszarnik, pozostający dziś na łasce swojej starszej córki, niewiasty i gatunku córek Szekspirowskiego i „Króla Leara”. Jedynym promieniem jego życia jest wielka miłość, jaką otacza młodszą swoją córkę Anulę. Wyrzucony całkowicie poza nawias, zaledwie tolerowany — i to z wyraźną niechęcią — w domu starszej córki, jest świadkiem, jak ukochana jego Anula po ciężkiej katastrofie moralnej pada ofiarą uwodziciela i zostaje brutalnie wygnana z domu przez starszą siostrę. Ten cios dosłownie miażdży starego nieszczęśliwca, tym bardziej że rozjuszona córka czarownica i jemu również grozi wypędzeniem na ulicę. A więc ciężko, nieuleczalnie chory starzec, wskutek zbiegu okoliczności i fatalnych stosunków rodzinnych wyrzucony poza nawias życia, traci kontakt z ukochanym swoim dzieckiem. I kiedym te podstawowe rysy postaci scenicznej zestawił ze sobą samym, przekonałem się naocznie, że między starym Jaskrowiczem i starym Zelwerowiczem jest wiele zbieżności. Obaj starzy, obaj ciężko chorzy, obaj pozbawieni pełnej aktywności i obaj tracący ukochane dziecko (ja nawet dwoje dzieci, które mieszkają w New Yorku i bezwarunkowo, pod żadnym pozorem nie chcą powrócić do kraju). To bliskie podobieństwo i fizyczne, i moralne, jakie zachodzi między Jaskrowiczem na scenie i Zelwerowiczem w życiu, w olbrzymim stopniu pomogło mi do całkowitego bez reszty wżycia się w losy odtwarzanego przeze mnie człowieka. Grałem właściwie „siebie” i choć to co wieczór bardzo wiele mnie kosztowało i mocno szarpało nerwy, to jednak ponad wszelką wątpliwość walnie przyczyniło się do tego, że rolę tę grałem raczej dobrze, w każdym razie przy pełnym uznaniu krytyki, kolegów i przyjaciół, i głębokim wzruszeniu widowni. Jaskrowicz pomógł mi ostatecznie przekonać profesora Askanasa, że pracując tyleż tracę fizycznie, ile zyskuję moralnie we własnym samopoczuciu. Jak się niebawem okazało, los jest zdecydowanie przychylny dla paralityków i zgoła o nich nie zapomina. Po dwóch latach po Jaskrowiczu znalazł się drugi poczciwina, jakby zdjął skórę ze mnie — dzięki talentowi i wyobraźni Kazimierza Brandysa w jego pierwocinach teatralnych, sztuce „Sprawiedliwi ludzie”. Tym razem był to osiemdziesięcioletni proletariusz, niegdyś aktywista partyjny (pracował z Waryńskim, który stał się jego ideałem), pozornie całkowicie zramolały, ze sparaliżowanymi nogami, pędzący w pół śnie, pół drzemce resztkę dni swoich na lichym łóżeczku w suterenie, w rodzinie swojej synowej. Stale mruczy jakieś niezrozumiałe wyrazy i tylko z rzadka, w przebłyskach świadomości, wypowiada jakieś konkretne i logiczne zdania. Była to rola pasjonująco trudna. Polegała bowiem na całkowicie realnym, prawie klinicznym pokazaniu niedołężnego i na pół przytomnego dementyka, budzącego się tylko niekiedy (rzadkie chwile świadomości tzw. lucida intervalla) w poczuciu pełnej aktywności i rwącego się do politycznego życia starego eks-działacza partyjnego. W finale sztuki, w momencie wybuchu rewolucji 1905 r. na ulicach Łodzi, kiedy wszyscy mieszkańcy sutereny i sąsiednich domów robotniczych na hasło alarmowej syreny fabrycznej wybiegli na ulicę, aby stoczyć walkę z caratem — starzec nadludzkim wysiłkiem dźwiga się z łóżka, do którego od lat jest przykuty. Nie jest jednak w stanie zrobić ani jednego kroku; staje tylko na baczność, zdejmuje czapkę, w której tkwił przez całą noc przygotowany do akcji, i słysząc triumfalną pieśń chóralną walczącego proletariatu, bezradny, a jednak moralnie biorący najżywszy udział w walce, szlocha, rozszerzonymi źrenicami wpatrując się łapczywie w małe, wychodzące na ulicę okienko sutereny. I tu znowu zestawienie zarówno zewnętrzności, jak i w wnętrza scenicznego Dziadka ze mną, Zelwerowiczem, okazało mi wiele podstawowych wspólnych cech. I Dziadek, i ja jesteśmy zgrzybiałymi starcami, skazanymi, choć może nie w równej mierze, na poważne ograniczenie możności poruszania się i przenoszenia z miejsca na miejsce. Obaj, z tych samych powodów, mamy mocno ograniczone możliwości uczestniczenia w życiu w ogóle, a w akcji politycznej — w szczególności. 1 obaj wreszcie mamy możliwości przeżywania bezmiaru radości; Dziadek — na skutek zwycięstwa proletariatu, a ja — na skutek zwycięstwa socjalizmu w mojej ojczyźnie i związanej z tym nowej, wielkiej, zaszczytnej, twórczej roli, jaką odgrywa teatr i jego pracownicy w rozwoju Polski Ludowej.
I jakkolwiek obie wymienione role kosztowały mnie wiele trudu i nerwowej szarpaniny właśnie wskutek tego, że w obydwóch wypadkach grałem siebie, obie dały mi wiele radości, a nawet, mówiąc całkowicie bez patosu, szczęścia, gdyż pozwoliły mi się łudzić, że wciąż jeszcze, mimo choroby, jestem na powierzchni i płynę z prądem, czyli innymi słowy mogę jeszcze być użyteczny i odgrywać, choćby tylko od czasu do czasu, rolę istoty w teatrze i jego pracy potrzebnej. A ta znowu świadomość dawała mi doskonałe samopoczucie i wpływała pomyślnie na mój stan fizyczny. To samo zresztą działo się na terenie PWST i Radia. Jakkolwiek osobisty mój wpływ na bieg życia szkoły i na decyzje we wszystkich ważnych, dotyczących tego życia kwestiach został mocno uszczuplony, to jednak mogłem mieć pełne przekonanie, że moja praca w szkole daje jeszcze pewne pozytywne rezultaty, a tym samym nie jest całkowicie bezużyteczna. Poza tym zarówno praca dla młodzieży, jak przebywanie wśród niej było mi zawsze tak potrzebne, jak woda rybie. Skonstruowałem sobie nawet takie powiedzonko, określające moją użyteczność na terenie szkoły w sposób następujący: „Jeżeli nie potrafię nauczyć młodzieży sztuki aktorskiej, to jednak z wszelką pewnością potrafię wzbudzić i rozniecić w niej, a jeżeli ona już tam tkwi, to rozpłomienić, rozpalić do czerwoności — wielką, wszechogarniającą miłość do teatru i głęboką świadomość nowych celów i zadań, jakie Polska Ludowa postawiła przed dzisiejszym aktorem”. I jeżeli to istotnie potrafię, to wolno mi z całym spokojem i czystym sumieniem powiedzieć sobie odchodząc: „oto zrobiłem kawał niezłej roboty”.