Cienie i blaski choroby oraz starość — wiek podsumowywania i bezstronnego przeglądu całej drogi żywota

Jeden z największych aktorów świata, artysta radziecki Wasyli Kaczałow, pisze w swoich pamiętnikach, że zupełnie inaczej wyobrażał sobie swoją starość. Był głęboko przekonany, że wraz z nią nadejdzie całkowity spokój, okraszony błogim uśmiechem wyrozumiałości, zupełna cisza i kojące, beznamiętne, najobiektywniejsze przyglądanie się wzburzonemu nurtowi życia przez okno zacisznego pokoju. Tymczasem stwierdził, że im bardziej ogarniała go starość, tym mocniej, tym łapczywiej pragnął tkwić we Współczesnym nurcie życia; nie tylko nie tęsknił, ale myśl o	spokoju i ciszy wyraźnie mu nie odpowiadała i bynajmniej nie czekał na wszech wyzwalającą śmierć. Mówił sobie: „Diabelnie chce mi się żyć, myśl o śmierci jest mi z dnia na dzień bardziej obca, niż była nią przed dziesięciu czy dwudziestu laty!” W tym stosunku Kaczałowa do starości i zbliżającej się śmierci znalazłem (jedyne zresztą) podobieństwo duchowe do tego wielkiego artysty. I ja również z roku na rok, pomimo ograniczonej aktywności, pomimo dokuczliwej starości i cierpień mojej choroby absolutnie nie pragnę spokoju. Wręcz przeciwnie — czuję niesłabnącą w moim wnętrzu, żywiołową wprost potrzebę ruchu, aktywności, pracy, wzruszeń, słowem: tego wszystkiego, co jest wręcz przeciwstawne pojęciom ciszy, spokoju i bierności.
Bo jeżeli władze umysłowe starzejącego się człowieka działają raczej sprawnie, jeżeli jego wrażliwość nie podlega zdecydowanemu stępieniu, słowem, jeżeli działanie umysłu nie poddaje się osłabionemu, zwiotczałemu ciału, jeżeli jego myśl potrafiła zachować ostrość spojrzenia, jeżeli i rozumuje, i czuje logicznie, jeżeli potrafi oceniać zdarzenia dnia trzeźwo i zgodnie z ich sensem — to starość, nawet zgrzybiała, wcale nie jest taką okrutną, przerażającą sprawą. Ma ona, jak każdy zresztą medal, i stronę odwrotną, stronę wręcz pozytywną. Mianowicie pozbawiona młodzieńczej impulsywności działa wolniej, spokojniej i zdecydowanie obiektywniej. Poza tym, mając długoletnią praktykę, a tym samym tak cenne doświadczenie, może nawet trafniej i głębiej od młodych oceniać fakty i zdarzenia dnia. Wydaje mi się także, że — w przypadku jednostek obdarzonych większym temperamentem, silniejszą impulsywnością — starość zabezpiecza od przerostów wspomnianych właściwości, które w pierwotnej formie niejednokrotnie stają się przesadne i wyraźnie pozbawione obiektywnej bezstronności. Wraz ze starością ogarnia nas większa wyrozumiałość i tolerancja dla ułomności naszych bliźnich i dla ich nie zawsze najwłaściwszych posunięć. I w końcu obfitość własnej praktyki służy nam za cenną przestrogę przy wykonywaniu wielu posunięć życiowych. Jednym słowem, starość przy pełnej świeżości władz umysłowych (jest to warunek sine qua non) — jak każdy w ogóle medal — ma dwie strony: jedną względnie przykrą i drugą — dość pożyteczną i wcale przyjemną. Trzeba tylko umieć się do niej przystosować. Należy zrozumieć, że jest to konieczność nieodwołalna, od której zabezpieczyć się w żadnym wypadku nie można; w tym przeświadczeniu należy z pełnym spokojem witać jej zjawienie się, nie obawiać się rzekomo groźnych skutków jej działania, a w żadnym razie nie szarpać się, usiłując wydobyć się z jej uścisków, nie walczyć z koniecznością jej nadejścia, ale przyjmować ją z pełnym spokojem i przyjaznym uśmiechem jako coś, co wcześniej czy później przyjść musi i co jest wszechwładnym prawem natury, od którego nie ma żadnej apelacji. Mocno i z całą świadomością należy jedynie przeciwdziałać procesowi tzw. zgorzknienia, ta bowiem typowa i bardzo częsta przywara starości jest równie przykra i dla otoczenia, i dla samego starca. Inna rzecz, że to zgorzknienie, ta, jakbym powiedział, nadkwasota duszy, często bywa rezultatem całkowicie od nas niezależnych warunków życia. Ale ludzie mojego typu tj. z natury pogodni, jowialni i nastawieni do życia z gruntu optymistycznie dość łatwo potrafią uniknąć tej ciężkiej niedomogi, zatruwającej późną starość i czyniącej owładniętych tą chorobą ludzi wprost nieznośnymi dla otoczenia. Osobiście uważam się za wybrańca losu, gdyż nawet wyraźne dokuczliwości późnej starości, wzmożone jeszcze konsekwencjami nieuleczalnej choroby, jak dotąd ani trochę nie skwasiły jowialnej pogody mojego wnętrza i nie zatruły mi możności dopatrywania się w życiu pełni słonecznej radości. Jak już wspomniałem, bardzo wiele w tym względzie zawdzięczam możności obcowania z młodzieżą i pracy z nią i dla niej.
Następnym filozoficznym spostrzeżeniem, jakie wyłuskałem z mojej choroby, była dziwna, bezsilna złość, po prostu oburzenie, jakie czułem w stosunku do obydwu moich lewych kończyn przede wszystkim za to, że nie chciały działać normalnie, podczas gdy przez 72 lata z rzędu zachowywały się całkiem przyzwoicie. A najbardziej gniewało mnie to, że kiedy przez te 72 lata podnosiłem lewą nogę lub rękę albo brałem jakiś przedmiot w palce lewej ręki, to robiłem to całkowicie bezmyślnie i machinalnie, podczas gdy teraz musiałem użyć dłuższego i mocno fatygującego wysiłku myśli, aby choć nieudolnie i częściowo wykonać każdą z tych funkcji. Okazuje się tedy, że myśl skoncentrowana w mózgu człowieka jest nieodzownie konieczna dla wykonania najpospolitszego nawet — zdawałoby się, nie mającego nic z umysłowością wspólnego — odruchu czy funkcji. Tym się właśnie tłumaczy, że choroba moja w języku medycyny ma miano wręcz obraźliwe, nazywa się bowiem „angiotrombosis fosse Silvii, sub seąuente hemiparesis sinistra”. Źródło jej tkwi więc w mózgu i dlatego wymaga wyraźnego natężenia myśli, aby w części przynajmniej i bardzo tylko niedokładnie wykonać jakiś ruch czy odruch lewymi kończynami. Jednym z niezwykle ciekawych środków leczenia takiego schorzenia jest stosowanie tzw. „jontoforezy”. Sprawa wygląda następująco: na prawe oko kładzie się zwilżony w roztworze jodu płatek gazy przykrywając go mosiężnym kwadracikiem, zaś na kark po lewej stronie — płatek zwilżony w roztworze zwykłej wody z solą, również przykryty mosiężnym kwadracikiem. Do obydwu tych płatków za pośrednictwem drucików włącza się prąd za pomocą specjalnego aparatu. Obydwa mosiężne kwadraciki rozgrzewają się i roztwór jodu bezpośrednio przez powiekę i oczodół dostaje się do samego miejsca schorzenia tj. do owego rowka Sylwiusza, zasilając go jodem. Taki zabieg trwający od 10 do 40 minut powtarza się przeciętnie około 30 razy. Jest rzeczą niezwykle ciekawą, że chory nie doznaje przy tym najmniejszych sensacji i że jod przenika przez tkankę i dostaje się do miejsca schorzenia całkowicie bez udziału świadomości chorego. Po zdjęciu krążka mosiężnego z prawego oka silnie uprzednio zwilżony płatek jest całkowicie suchy.
Następną przeogromną radością w tej niedoli są momenty, kiedy pacjent zaczyna — zrazu w całkowitej panice i tym samym niechętnie — uczyć się jak małe dziecko tak pospolitego procesu, jakim jest chodzenie.
Pierwsze dwa dni tej nauki (zawsze pod komendą kochanego pana Józefa) wypełnia problem utrzymania się w pozycji stojącej bez pomocy rąk. Następna lekcja polega na przejściu czterech kroków dzielących łóżko od fotela obejmując prawą ręką szyję i bark kochanego mistrza-nauczyciela. Dalszy etap polega na przekroczeniu progu, dzielącego separatkę od korytarza. To już jest sensacja najwyższego typu. Ma się bowiem żywy i bezpośredni kontakt ze światem, widzi się krążących po korytarzu lekarzy, pielęgniarki i posługaczki, no po prostu jest się w Paryżu na Avenue de 1’Opera. Później, pewnego dnia, w czasie posuwania się po korytarzu pan Józef najnieoczekiwaniej zdejmuje rękę chorego ze swego ramienia i dając mu laskę do prawej ręki, zostawia własnemu losowi. Wtedy zazwyczaj wycieczka kończy się na pełnym niewypowiedzianego strachu dobrnięciu do najbliższej ściany, od której już pan Józef musi odprowadzić spoconego z przerażenia pacjenta w stanie zdecydowanej degrengolady i ułożyć go na utęsknionym (a przed niedawnym czasem tak żywiołowo znienawidzonym) łóżku.
Kiedyś pozwoliłem sobie nazwać lecznicę Ministerstwa Zdrowia, z którą zresztą jestem zżyty niemal jak z własnym domem — czymś pośrednim między wytwornym pensjonatem a najnowocześniejszym kryminałem. W tym pensjonacie kryminale niejednokrotnie wśród pacjentów każdego piętra bujnie rozwija się i kipi życie towarzyskie. W czasie mojego trzymiesięcznego pobytu, zwłaszcza w ostatnim miesiącu, kiedy już dane mi było poruszać się i, cyrkulując po korytarzu, odwiedzać cele moich sociorum doloris — życie towarzyskie stało (muszę przyznać, że wybitnie dzięki moim usiłowaniom) u szczytu swego rozwoju. Po godzinie dziewiętnastej, po kolacji i skończonych wszelkich zabiegach, zbieraliśmy się zazwyczaj w mojej separatce na dość frywolnych rozmówkach, niekiedy jednak — na dyskusjach o wyraźnie głębszym, bez mała naukowym charakterze. W czasie jednego z takich seansów zaproponowałem moim sąsiadom założenie międzynarodowego towarzystwa „Miłośników Lewatywy” (jedna z genialnych specjalności kochanego pana Józefa). Jednocześnie zostałem obdarzony zaszczytną godnością prezesa tego związku, a wiceprezesem została pani ministrowa W. Sprawa miała charakter wyraźnie poważny, a nawet wręcz naukowy. Pierwszy referat miał wygłosić poseł na sejm pan J. Tytuł referatu brzmiał: „Historyczny rozwój lewatywy od molierowskiej syrengi — do płukania jelit systemem profesora Brocha”. Po referacie następowała dyskusja. Te i tym podobne figielki urozmaicały nam najcięższe godziny dnia od godz. 19 do 22, kiedy to zazwyczaj życie lecznicy zamiera i kiedy wszyscy pochowani w swoich celach bądź biadają nad swoim losem, bądź też pieszczą się nadzieją rychłego opuszczenia pensjonatu kryminału.