Pełne stoicyzmu przygotowanie się do śmierci — czyli jubileusz sześćdziesięciolecia pracy scenicznej

Tak się jakoś dziwnie i całkiem niespodziewanie złożyło, że rok pański 1954 najwyraźniej okazał się 61 rokiem mojego komedianctwa i trzydziestym szóstym samozwańczego parania się tzw. działalnością pedagogiczną. Słowem, wyłonił się makabryczny projekt zorganizowania podwójnego jubileuszu, z którego wykręcić się nie było żadnej możliwości. A chociaż w tej sprawie jestem recydywistą, mocno w godności jubilata „oblatanym”, obchodziłem bowiem już dwudziestopięciolecie, trzydziestopięciolecie i pięćdziesięciolecie swojej kariery aktorskiej, to jednak oczekujący mnie jubileusz sześćdziesięciolecia — zważywszy na mój bardziej aniżeli podeszły wiek i gnębiącą mnie ciężką chorobę — miał wszelkie cechy ostatniej, pożegnalnej, pogrzebowo-uroczystej imprezy. Wielokrotnie odkładana jej data została finalnie ustalona na dzień 16 lutego 1954 roku. Miałem grać ukochanego mego Jaskrowicza, a po spektaklu — utartym od dawien dawna zwyczajem — poddać się normalnemu obrządkowi, z mowami, delegacjami, wieńcami i gratulacyjnymi depeszami, jak każe tradycja i dobry ton. Myślę więc, że nie bez racji nazwałem to moje święto generalną próbą własnego pogrzebu. I muszę z całą najbezwzględniejszą szczerością przyznać, że o ile na poprzednich trzech jubileuszach byłem najgłębiej wzruszony i obficie popłakiwałem, to tym razem wprost idealny spokój, zwłaszcza od chwili wejścia na scenę, nie opuścił mnie ani na chwilę. Jaskrowicza grałem tym razem gorzej niż zwykle, byłem bowiem święcie przekonany, że nie wytrzymam wzruszającego nastroju samej uroczystości trwającej bez mała około dwóch godzin. W ostatniej zaledwie chwili powiedziałem sobie: „Musisz być, bracie, idealnie spokojny, już cię nigdy podobna historia nie spotka, spróbuj spojrzeć na nią tak, jak by to uczynił nieboszczyk, wychyliwszy głowę z trumienki i pobłażliwie spoglądając na kroczących w kondukcie najbliższych, bliskich i trochę dalszych i słuchając ich patetycznych, przeważnie raczej szablonowych przemówień”. Zacząłem sprawę od rewolucyjnego żądania, abym przy podniesieniu kurtyny już siedział na krzesełku, na tle zgromadzonego zespołu aktorów z macierzystego mojego teatru, tudzież licznych delegacji z teatrów stolicy i prowincji, a nie został wprowadzony przez dwie najstarsze wiekiem koleżanki. I to zastrzeżenie zrobiło mi bardzo dobrze. Uniknąłem całkowicie tego wzruszającego momentu, jaki musi prawdopodobnie przeżywać biskup w czasie ingresu do katedry. I jedynie rzęsiste oklaski powstałej z miejsc, a szczelnie wypełniającej całą widownię publiczności z lekka zachwiały moją równowagę. Z całym wręcz stoickim spokojem wysłuchałem szeregu mówców, którzy z lekka tylko odmiennymi wyrazami wypowiadali (przeważnie zresztą odczytując je z kartek papieru) te same frazesy, wychwalając mój talent, pracę i zamiłowanie. I jedynie niedługie, zwarte przemówienie jednego ze studentów PWST, kol. L., pełne głębokiej prostoty i szczerego wzruszenia, zmusiło mnie do rzetelnego wysiłku w celu zahamowania napływających do oczu łez i osadzenia z lekka drgającej dolnej szczęki. Nawet w momencie, kiedy minister kultury i sztuki ozdabiał stojącą na baczność moją osobę biało-czerwoną szarfą orderu Polonia Restituta I klasy z gwiazdą, byłem prawie tak spokojny, jak gdy leżąc w trumience, będę świadkiem pośmiertnego dekorowania mojej osoby jakimś wysokim odznaczeniem państwowym. Różni delegaci ze stołecznych i prowincjonalnych teatrów z mniejszymi lub większymi wiązaneczkami kwiatów powtarzali te same prawie słowa, których treścią było życzenie, abym w zdrowiu i chwale doczekał jeżeli nie setnego, to przynajmniej siedemdziesiątego jubileuszu. Ludzie ci — oczywiście całkowicie bezwiednie — zachowywali się po prostu tak, jakby byli pozbawieni wszelkiej wobec mnie życzliwości. Ale wspaniałomyślnie potrafiłem im to darować. Wreszcie zabrałem głos i z całym spokojem i niezmąconą równowagą złożyłem wyrazy podziękowania wszystkim — za wszystko. Jak się potem dowiedziałem, moje dziękczynienie trwało przeszło półtorej godziny. Istotnie nie zapomniałem o nikim, począwszy od najwyższych dostojników państwowych, poprzez kolegów, dyrekcję, administrację i personel techniczny naszych teatrów, poprzez pt. publiczność, fachową krytykę, mojego lekarza, który wbrew prawom natury i kanonom medycyny już od czterech lat trzyma mnie przy życiu i którego pozwoliłem sobie nazwać właścicielem mego dożywocia. I dopiero kiedy o godzinie wpół do pierwszej w nocy znalazłem się w wygodnym łóżku mojego pokoju w kochanej lecznicy, zacząłem odczuwać lekką reakcję jako następstwo poważnego zmęczenia fizycznego i nerwowego. Właściwie najcenniejszą zdobyczą generalnej próby własnego pogrzebu była świadomość, że jestem jeszcze dość silny i potrafię opanować rozkołysane nerwy, by z pełną świadomością i całkowitym spokojem wypowiedzieć to wszystko, co było moim zamiarem. W zakończeniu oświadczyłem uroczyście, że w żadnym razie nie jest moim zamiarem spoczęcie na laurach i pędzenie niefrasobliwego żywota dostojnego emeryta, wygrzewającego swoje gnatki na słoneczku i karmiącego wróbelki. Przeciwnie, zapewniłem, że nigdy nie zaznam błogiego kwietyzmu i bezczynności, ale dopóki starczy sił, dopóki w żyłach moich choćby w najbardziej żółwim tempie bić będzie puls (a przecież arytmia jest jedną z moich specjalności), dopóty aż do ostatniego tchnienia pracować będą w jakiejkolwiek bądź formie i postaci dla teatru i szkolnictwa teatralnego. Tego bowiem, co ukochałem na równi z życiem i co dało mi tyle najwyższego szczęścia — tego nie chcę się pozbywać i temu pragnę służyć dosłownie aż do mogiły.
Tak się tedy odbył jubileusz „sześćdziesięciolecia pracy artystycznej i trzydziestosześciolecia pracy pedagogicznej Aleksandra Zelwerowicza”, który oglądałem własnoocznie i przeżyłem własnym czuciem i nerwami. Był to raczej jednak smętny dzień mojego oficjalnego pożegnania się ze sceną. Te żałosne przeżycia pożegnalnych uroczystości nastawiły myśli moje na ton wyraźnie filozoficzny (co u mnie jest niezaprzeczalnie rzadkością). Mam lat siedemdziesiąt siedem i jestem ciężko, nieuleczalnie chory. Życie moje gaśnie, siły bardzo wyraźnie wyczerpują się, słowem: zbliża się moment śmierci. I oto ta świadomość, ta nieodwracalność tego faktu nie przeraża mnie właściwie. I mimo mego całego bezgranicznego przywiązania do życia, do trwania i sycenia się radością istnienia, nie budzi się we mnie panika, której zawsze tak bardzo się obawiałem i która zdawała mi się być nieuchronną. Tkwiący we mnie najwyraźniej instynkt wiecznotrwania, a jednocześnie nieuchronna konieczność odejścia z tego padołu radości i szczęścia wytworzyły we mnie formułkę niejako kompromisową. Jestem głęboko przekonany, że w momencie śmierci duch mój zostanie ulokowany w ciele rodzącego się w tym samym momencie innego człowieka i znowu przez dłuższy lub krótszy szereg lat będzie w nim obcować, przeżywając wszystkie jego radości i bóle, aby po pewnym czasie zamieszkać w ciele innego znowu człowieka i w ten sposób trwać nieskończenie w całym szeregu coraz nowych formek, które teologicznie nazywa się nieśmiertelnością. Tę moją formułkę ofiaruję jako dar imieninowy wszystkim moim bliźnim, których gnębi, płoszy i którym zrywa sen z powiek nieubłagana myśl o śmierci.