Jeszcze trochę o sprawach ważnych, a w pośpiechu zapomnianych

Ponieważ najwyraźniej zbliżam się ku końcowi mego wiekopomnego dzieła literackiego, słowem, starcze moje gawędy wypowiedziały już wszystko, co się względnie ciekawego w długim moim żywocie przytrafiło, postanowiłem raz jeszcze skrzętnie skontrolować wszystkie dni mojego arcydługiego żywota i wyłuskać z nich sprawy ważne, w twórczej gorączce literackiej nieopatrznie pominięte. Grzebiąc skrzętnie w zamierzchłej przeszłości, uprzytomniłem sobie, że wszystkie cztery odbyte ostatnio przeze mnie podróże zagraniczne godne byłyby przypomnienia i opisania ich pobłażliwym czytelnikom.
W lecie 1938 roku odbyłem dwumiesięczną podróż, objeżdżając całą prawie Rzeszę Niemiecką w okresie gorączkowych jej przygotowań do mającej wkrótce nastąpić zaborczej, imperialistycznej drugiej wojny światowej. W kwietniu 1946 roku spędziłem dwadzieścia trzy dni w Moskwie, którą widziałem wówczas po raz trzeci, a w lipcu 1947 roku odbyłem arcyciekawą podróż do Brukseli (gdzie po siedmiu bez mała latach niewidzenia spotkałem się z moją córką) i wreszcie w lecie 1948 roku spędziłem trzy tygodnie w Paryżu, gdzie znowu cieszyłem się spotkaniem z córką i jej mężem.
Zaczynamy więc od roku trzydziestego ósmego, kiedy w pierwszych dniach lipca, zaopatrzony w paszport zagraniczny, tudzież w listy polecające od ambasadora Niemiec, pana von Moltke, objechałem Berlin, Bayreuth, Regensburg, Norymbergę, Stuttgart, Kolonię i Hamburg, potem byłem w Danii i znowu w Rzeszy. W Berlinie, który zawsze przypominał mi dawny uroczy Petersburg, zostałem w Ministerstwie Propagandy zaopatrzony w mnóstwo polecających listów od różnych dyrektorów teatrów z prośbą o dokładne pokazanie mi zarówno gmachów teatrów, jak i repertuaru, planu i stylu ich pracy. Nazajutrz o godz. 11 wyjechałem do Bayreuth. W przedziale drugiej klasy, w którym się ulokowałem, siedziały dwie starsze damy i dwie młode panienki podlotki. Towarzystwo miejscowe, zdecydowanie mieszczańskie. Z chwilą ruszenia pociągu jedna z panienek zdjęła z półki potężnych rozmiarów łubiankę i poczęła wydobywać z niej najrozmaitsze gatunki pożywienia. A więc: jaja na twardo, pieczoną kurę, kilka gatunków sera, pieczywo różnego rodzaju, masło, truskawki, czereśnie, dwie butelki piwa i torcik. Wszystkie cztery niewiasty w ciągu dwugodzinnej jazdy, aż do momentu opuszczenia wagonu, formalnie zażerały się tymi specjałami i na zakończenie, po truskawkach, czereśniach i torciku, wydudlały dwie butelki piwa. Ponieważ pociąg odchodził z Berlina o godz. 11 minut 5, nie sposób pomyśleć, aby te wyraźnie zamożne reprezentantki germańskiej rasy nie spożyły normalnego śniadania, a że jechały (co z ich rozmowy łacno wywnioskowałem) z wizytą do swoich kuzynów, również ludzi zamożnych, gdzie, jak mówiły, można specjalnie smacznie zjeść i gdzie znajdą się o godz. 13, nie należało więc wątpić, że gościnni kuzyni przyjmą je, jeżeli nie obfitym obiadem, to przynajmniej solidnym drugim śniadaniem. Z tego spotkania wyciągnąłem wniosek, że współcześni obywatele państwa „idealnie” zorganizowanego przez imć pana Adolfa odżywiają się raczej nie najgorzej i że ze wszystkich organów swojego ciała najwięcej trosk i zabiegów poświęcają swoim rozdętym żołądkom. Tę moją supozycję niejednokrotnie potem potwierdzały obserwacje z okresu okupacji.
W Bayreuth lało jak z cebra, formalnie nie było żadnej możliwości oglądania wielu ciekawych historycznych pamiątek po wielkim Wagnerze i trzeba było bezczynnie i jałowo spędzić resztę dnia i wieczór w typowej małomieszczańskiej oberży, dość zresztą ciekawej ze względu na tłoczących się w niej drobnomieszczan — obywateli tego małego miasteczka. Ilość spożywanego piwa, różnych zresztą gatunków, doprowadziła mnie do formalnej paniki, nie mogłem bowiem zrozumieć, w jaki sposób normalny ludzki żołądek jest w stanie pomieścić taką ilość płynu i jak normalny pęcherz ludzki przy współpracy nerek potrafi przerobić tę ilość cieczy. Co chwila zdawało mi się, że każdy z moich sąsiadów po dwunastej czy dziewiętnastej „bombie” nie może nie pęknąć. A jednak muszę przyznać, że wszyscy moi przygodni kompani niesłychanie rzadko oddalali się do zacisznych miejsc lokalu, a w każdym razie powracali z nich pełni błogiego uśmiechu i olbrzymiej nadziei na nowe bombki, nie robiąc bynajmniej wrażenia ludzi, którzy by doznali kardynalnego defektu jakiegoś organu. Najczęściej konsumowaną potrawą, którą i ja zostałem obdarzony, był gulasz obłożony olbrzymimi i twardymi jak opoka kładzionymi kluskami i wręcz zatopiony nieskończoną ilością ciemnego, mocno napaprykowanego (co najwidoczniej pobudzało pragnienie), ostrego sosu. Poza tym spożywano wielką ilość chleba i szwajcarskiego sera. Natomiast pokoiczek na poddaszu, w którym miałem spędzić noc, był malutki, ale, muszę przyznać, wprost idealnie czysty, a bielizna pościelowa, ręcznik i zasłonki u okien robiły nieodparte wrażenie, że przed chwilą dopiero zostały zainstalowane. Przerażała mnie z lekka nieskończona ilość coraz mniejszych poduszek i olbrzymia, wyraźnie przytłaczająca moje (dość zresztą obfite) kształty pierzyna, którą zresztą rano znalazłem na środku pokoju — ku wyraźnemu zgorszeniu schludnej i miłej Gretchen, która mnie obsługiwała. Na dworze lał nieustannie siarczysty, typowo górski deszcz. Po spożyciu porannej kawy ze świeżymi, ciepłymi jeszcze Brotchenami, tęgim kłusem, usiłując biec pod ścianami schludnych domków, dostałem się na dworzec kolejowy, skąd o godzinie wpół do ósmej miałem pociąg do Ratyzbony (Regensburga). I tu właśnie byłem świadkiem zjawiska wręcz nadprzyrodzonego, tu bowiem pojemność żołądków miejscowych obywateli i wytrzymałość ich pęcherzy osiągnęła swój szczytowy punkt. W ciągu mego półgodzinnego czekania na nadejście pociągu mój sąsiad, czterdziestokilkuletni, zażywny, o mocno czerwonym karku, dwóch podgardlach i iście falstaffowskim brzuchu pan, wchłonął w siebie siedem bomb Pilznera, niczym tej uczty nie przegryzając.
	I czułem najwyraźniej, że w momencie kiedy opuszczałem izbę bufetu kolejowego, aby usadowić się w moim pociągu, a mój piwosz pozostał na sali, ten germański Falstaff w dalszym ciągu będzie wpuszczał do bezdennego miecha swego brzucha całe strumienie Gambrynusowego płynu. Po drodze do Regensburga oglądałem wspaniałą świątynię Walhalli, mitologicznego miejsca, w którym narodził się, nabierał sił i rozpędu pogański mit, stanowiący filozoficzną i religijną bazę idei hitleryzmu.
Następnym postojem w mojej podróży (po Regensburgu, gdzie właściwie nie znalazłem nic szczególnie ciekawego) była wspaniała starożytna Norymberga, w której zatrzymałem się dłużej i ciekawie spędziłem kilka dni. Starożytne miasto, ze wspaniałym zabytkowym domem wielkiego mistrza Durera, piękny starożytny zamek na wysokim, dominującym nad miastem wzgórzu, legendarna złota studnia, dwa wspaniałe cmentarze (nowy w stylu hitlerowskim), wielka ilość zabytkowych gmachów i wąziutkich uliczek, wszystko to robiło wrażenie mocno zbliżone do tego, jakie na cudzoziemcach musi wywierać nasz Kraków. Wyraźnie miasto starożytne, skupisko pamiątek. Poza wizytą we wspaniale urządzonym i idealnie zaopatrzonym w najnowocześniejsze urządzenia świetlne teatrze, dwa znamienne wydarzenia dnia utkwiły mi w pamięci i najwyraźniej świadczyły o budzącej się i planowo, systematycznie przygotowywanej akcji, której celem miała być imperialistyczna wojna zaborcza.
Ile razy znajdę się w obcym mi terenie bądź nawet w obcym kraju, lubię oglądać miejscowe cmentarze, twierdzę bowiem, że kult dla zmarłych bardzo wiele mówi o psychice i filozofii miejscowego społeczeństwa. Dowiedziawszy się, że w Norymberdze daleko za miastem jest nowy, wyraźnie na modłę i w stylu hitlerowskim zbudowany cmentarz, wsiadłem w odpowiedni tramwaj i pojechałem w kierunku owego Friedhofu. Obok mnie na platformie tramwajowej stał niskiego wzrostu starszy pan w czarnym surducie, takimż krawacie i cylindrze na głowie (oficjalny strój żałobny), a u jego nóg znajdowała się mała mosiężna armatka na sznurku, którego koniec staruszek trzymał w ręku. Oczywiście byłem niepomiernie zdziwiony, dlaczego ten jegomość w uroczystym stroju żałobnym ma przy sobie dziecięcą — jak mniemałem — zabawkę, a już w żadnym razie nie mogłem dociec, dlaczego wiezie ją akurat na cmentarz. Na krańcowym przystanku, właśnie przy głównej bramie cmentarnej, wysiedliśmy obydwaj i mój sąsiad pociągnął za sobą ów oryginalny przedmiot, przy czym nikt oprócz mnie nie zwracał na to specjalnej uwagi. Za cmentarną bramą drogi nasze się rozeszły. Zastanowiło mnie niezwykłe rozplanowanie cmentarnego terenu: przede wszystkim uderzała nieprawdopodobnie rozległa przestrzeń samego cmentarza (coś, co niezwykle przypominało przeogromne przestrzenie wersalskiego parku pod Paryżom), wielkie, nad miarę szerokie, prostopadłe aleje, obsadzone po obu stronach wspaniałymi krzewami (niestety nie znam się na botanice i nie umiem podać nazwy tych kwitnących krzewów), poza którymi, jak gdyby od tyłu, dyskretnie schowane, wyzierały tu i owdzie mniej lub bardziej wspaniałe grobowce, lubo przeważały jednego typu kamienne płyty grobowcowe, tak że idąc aleją miało się nieodparte wrażenie, że jest się w jakimś wspaniałym parku wypoczynkowym, a nie na cmentarzu. Naspacerowawszy się do syta po nieskończonych alejach cmentarza, pobiegłem, zwabiony odgłosem dętej orkiestry i kilkoma wyraźnymi detonacjami, które wyglądały na coś pośredniego między strzałem z dubeltówki o silnym naboju a małym granacikiem ręcznym, w kierunku kaplicy cmentarnej (był to cmentarz katolicki), aby ujrzeć niezapomniane, potwornie makabryczne widowisko. W takt niezwykle szybkiego, bojowego marsza wojskowego sześciu starszych panów w żałobnych strojach niosło na barkach trumnę, za którą nie szła, ale wyraźnie biegła najbliższa rodzina: trzy siwiutkie staruszki, z których jedna najwyraźniej nie mogła przy najlepszych chęciach dorównać temu wariackiemu tempu. Z informacji będącego tam na służbie policjanta dowiedziałem się, że jest to pogrzeb jednego z weteranów pierwszej wojny światowej i że w nowym ustroju pogrzeb żołnierza musi być utrzymany w charakterze pełnej sprawności bojowej i stąd to iście kawaleryjskie tempo marsza. A sześć salw na cześć zmarłego bojownika oddała właśnie ta podziwiana przeze mnie mała armatka, stały atrybut związku weteranów, obsługujący za pomocą honorowej salwy śmierć dzielnych synów Marsa. Z najwyższym niesmakiem opuszczałem wspaniały cmentarz, przeświadczony, że wychowawczy system Adolfa, kształtującego nowego człowieka swego reżimu, obowiązuje nawet po śmierci. Aż do chwili spoczęcia w ziemi, a nawet po śmierci obywatel Trzeciej Rzeszy zmuszony jest bezapelacyjnie poddać się istniejącym rozporządzeniom. Befehl ist Befehl.
Drugim znamiennym i aż nazbyt wymownym przykładem, świadczącym o powszechnym przygotowywaniu się do agresywnej wojny, było to, co widziałem na wyścigach motocyklowych, odbywających się za miastem, na wspaniałym, równie przeogromnym, obszernym torze motocyklowym. Mimo iż cały dzień mżył kapuśniaczek, ilość widzów obojga płci, wszelakiego wieku i różnych klas społeczeństwa na pewno przewyższała 10 000 osób, gdyż na całej przestrzeni trzykilometrowego toru panował tłok wręcz nieopisany. Widzowie w większej części mieli nieprzemakalne płaszcze lub parasole. Uplasowałem się — schroniwszy się pod olbrzymi, familijny parasol jakiejś burżujskiej rodziny — na jednym z zakrętów toru, gdzie niezwykle zdziwiły mnie najwszechstronniejsze i najróżnorodniejsze przygotowania do niesienia pomocy ewentualnym ofiarom katastrofy. Poza tym mniej więcej co 100 m rozstawione były wojskowe kuchnie polowe, które rozdawały zziębłej i zmokłej publiczności jakąś gorącą zupę z kawałkiem wieprzowiny w specjalnych miseczkach. Co 50 mniej więcej metrów stał dwuosobowy posterunek straży pożarnej, a w odstępach mniej więcej co 200 metrów uplasowały się namioty szpitala polowego, w których kilku lekarzy z zakasanymi jak do operacji rękawami i kilkanaście pielęgniarek, wszyscy w bieli z antyseptycznymi maskami na ustach i gotowi do ataku, otaczali rozstawione stoły, pokryte niepokalanej bieli obrusami, na których błyszczały setki wszelakiego rodzaju lancetów, noży, nożyczek, szczypców i innych przyborów chirurgicznych. Wyścigi trwały ponad trzy godziny, przy czym zaszedł jeden tylko nieszczęśliwy wypadek, mianowicie złamanie obojczyka. Zrozumiałem, że całe to pogotowie wojenne pod pretekstem niesienia pomocy w razie wypadku, któremu mógłby ulec któryś z uczestników wyścigu, dało dość grubym zresztą szwem szyty, pretekst do zorganizowania czegoś w rodzaju manewrów wojennych. Słowem: była to propagandowa „próba generalna”.
W dalszej podróży, po Karlsruhe, Moguncji, Kolonii i Dusseldorfie, pozwolę sobie zatrzymać się na chwilę w Hamburgu, gdzie miałem niezwykle oryginalne przeżycie. Zamieszkałem w poleconym mi jeszcze w Kolonii hotelu „Schweizerischerhof” na szóstym (ostatnim) piętrze, gdzie były tylko cztery numery. Obsługujący te numery hotelowy sypiał na piątym piętrze. W dniu, w którym zjawiłem się w tym hotelu, na szóstym piętrze mieszkała oprócz mnie jakaś nauczycielka, Francuzka, a dwa pozostałe pokoje były wolne. Był koniec lipca i panowały nieprawdopodobne upały. Biegając cały dzień po niezwykle zresztą ciekawym mieście, wieczorami ulegałem zrozumiałemu zmęczeniu, a że zażywałem w ogóle niezwykle małej ilości snu, wracając zazwyczaj do hotelu koło 12 w nocy, a wstając przed siódmą, sypiałem przeto niezwykle mocnym, twardym snem. Panował, jak już wspomniałem, nieznośny upał, przeto zasadniczo sypiałem rozebrany jak się to mówi „do rosołu”, bez bielizny, przy na oścież otwartym oknie. Otóż któregoś wczesnego ranka (była godzina piąta) zbudziło mnie z kamiennego snu wielokrotne, coraz natarczywsze pukanie, które po chwili przeszło w zdecydowane walenie w drzwi. Przeświadczony, że może to być jedynie telegram, którego zresztą bynajmniej się nie spodziewałem, na pół przytomny zwlokłem się z łóżka i uchyliłem drzwi. Zaspanym okiem dostrzegłem jakiegoś czterdziestoletniego pana, trzymającego w ręku plik papierów i twierdzącego w nieskazitelnym języku niemieckim, że widzi w mojej osobie „swojego Fuhrera” i prosi o audiencję i przejrzenie jego dokumentów. Oczywiście zrazu, zaskoczony tym zaszczytnym mniemaniem, nie zrozumiałem, o co chodzi. I dopiero po kilkakrotnym zapewnieniu petenta, że nie jestem Adolfem Hitlerem, ale cudzoziemcem, polskim aktorem, zrozumiałem, że mam do czynienia z wariatem, który zresztą poczynał sobie coraz gwałtowniej i nieustępliwie żądał, abym udzielił mu posłuchania i przejrzał jego dokumenty. Widząc, że sprawa zaczyna przybierać kształty zupełnie poważne, wymogłem na moim gościu, aby zechciał pozwolić mi na jakie takie przyodzianie grzesznego ciała, po czym dopiero udzielę mu audiencji. Zamknąwszy drzwi na klucz, zacząłem gwałtownie dzwonić na służącego hotelowego, który o tej godzinie oczywiście spał snem sprawiedliwego, notabene o piętro niżej. Kiedy wreszcie po kwadransie przykrego oczekiwania zjawił się, opowiedziałem mu całe zajście, żądając, aby ulokował chorego klienta w jego pokoju i zawezwał policję. Z niemałym trudem mój rozmówca dał się zaprowadzić do swego numeru, gdzie został zamknięty na klucz, a ja tymczasem z pośpiechu ubrałem się i zbiegłem do hallu, czekając rozwiązania tej aż nazbyt oryginalnej przygody. Od dyżurnego portiera dowiedziałem się, że mój sąsiad, z zawodu nauczyciel, wczoraj wieczorem przybył z prowincji i całkowicie nie zdradzając rozstroju nerwowego, złożył dokumenty i zajął wolny numer na szóstym piętrze. Upłynęło zaledwie trzydzieści minut, kiedy w hallu zjawił się policjant i miejski lekarz, notabene specjalista psychiatra. Lekarz i policjant udali się na górę i po kwadransie powrócili w towarzystwie chorego pana, którego odwieziono do szpitala. Odchodząc, lekarz podszedł do mnie i w sposób niezmiernie grzeczny przeprosił za przykry incydent, za który nie mógł odpowiadać hotel, gdyż chory gość przy zjawieniu się nie ujawniał żadnych symptomatów nienormalnego stanu umysłu.
W wielu miastach spotykałem niezwykle liczne wycieczki, złożone zarówno z Niemców, jak i Włochów, zwiedzające poszczególne rejony i ośrodki kulturalne Niemiec. Z mojej podróży wyciągnąłem niezbity dowód, że moi sąsiedzi przygotowują się do olbrzymiego, wszechogarniającego, pośpiesznego marszu i są w pełnej gotowości bojowej. Po roku dopiero przekonałem się, jaki jest cel tego powszechnego marszu. Był to najtypowszy „Drang nach Osten!”.