Wycieczka do Moskwy i oglądanie stolicy Kraju Rad

W połowie kwietnia 1946 roku zjawił się u mnie w Łodzi miły pan, urzędnik naszego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, z milszą jeszcze propozycją, abym wybrał się w podróż do Moskwy na zaproszenie WOKS-u (instytucja organizująca w ZSRR wymianę kulturalną z zagranicą). Oczarowany tą propozycją nie mogłem doczekać się dnia wyjazdu, który wreszcie nastąpił w pierwszych dniach maja. Uzbrojony w paszport zagraniczny i polecające pismo od ambasady radzieckiej w Warszawie i naszego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, udałem się w daleką podróż. Do Brześcia przybyłem około dziesiątej rano i musiałem czekać na odejście pospiesznego pociągu do Moskwy aż do godziny 21 na niewielkiej, acz niezwykle ruchliwej stacji kolejowej. Przedstawiciel organizacji „Inturist” (odpowiednik naszego „Orbisu”) zajął się sprawą załatwienia formalności granicznych i rewizji mojego skromniutkiego bagażu, zostawiając mi całkowicie wolny czas, z którym właściwie nie bardzo wiedziałem, co mam robić. Nieciekawy spacer w okolicach dworca, trochę interesujących rozmów z nieznajomymi mi, a bardzo chętnymi do pogwarki tubylcami (z których większość znała polską mowę), nie bardzo smaczny i nie najwytworniej podany w hali restauracyjnej obiad — wypełniły mi całkowicie dzień. Wieczorem zaczął padać deszczyk. W końcu ulokowałem się w arcywygodnym przedziale drugiej klasy podstawionego pociągu pośpiesznego do Moskwy, Oprócz mnie w moim przedziale mieli swoje lokum małżonkowie Rybników (on — wyższy urzędnik Komisji Okupacyjnej radzieckiej strefy Niemiec w Berlinie), jadący do Rostowa nad Donem, i młody oficer radziecki, którego nazwiska już nie pamiętam. Jak zwykle w Rosji (zarówno carskiej, jak i radzieckiej) bardzo szybko zawarliśmy oficjalną znajomość, która po paru godzinach przerodziła się w najintymniejszą zażyłość, a po dobie wspólnej podróży — prawie że w stosunek rodzinny. Jak w dawnej carskiej Rosji, państwo Rybników wieźli ze sobą niezliczone zapasy najróżniejszych smakołyków (pieczone kurczęta, wędliny, masło, śmietanę, kilka gatunków pieczywa, placki, mazurki i torty, chałwę, czekoladę i orzechy — słowem cały nasz warszawski WSS, wyjątkowo świetnie zaopatrzony). Konwojent (raczej konwojentka) ob. Wojnowska, najwidoczniej polskiego pochodzenia, podała piękny mosiężny samowarek z wrzątkiem, cukier i szklanki. I ta lukullusowa uczta, przerywana kilku dawkami parogodzinnego snu, trwała w permanencji aż do samej Moskwy. Tu mogłem stwierdzić wielką rosyjską (a dziś radziecką) gościnność i nieprawdopodobną łatwość zbliżania do siebie ludzi całkiem obcych. Po drodze miałem możność stwierdzenia, że zarówno z Mińska Litewskiego, Smoleńska, Orszy, jak i z wielu innych miast na szlaku Brześć—Moskwa zostały jedynie sterczące mury, mocno przypominające północne dzielnice Warszawy. Natomiast uderzała niezwykle rozbudowana sieć komunikacji telegraficzno-telefonicznej i anteny radiowe sterczące na najlichszych nawet chałupinach wiejskich. Na jakieś 30 kilometrów przed Moskwą rozpoczął się długi szereg letniskowych miejscowości podstołecznych i wszędzie widać było mnóstwo ludzi w różnym wieku z łopatami i grabiami, wykorzystających wolny od pracy dzień (była niedziela) dla przeprowadzenia wiosennych robót w ogródkach działkowych. Wreszcie pociąg wtoczył się na peron Dworca Białoruskiego. Tu czekały na mnie dwie rodaczki: attaché kulturalny naszej ambasady, pani Zofia Lissa (znany muzykolog), i bawiąca w tym samym czasie w Moskwie pani Modzelewska, żona naszego ówczesnego ministra spraw zagranicznych. Ulokowany we wspaniałej limuzynie, z rozdziawioną gębą mknąłem przez szereg wspaniałych ulic stolicy Kraju Rad, w której zresztą byłem po raz trzeci w życiu. Pierwszy raz byłem w Moskwie w roku 1908, gdy jako dyrektor teatru łódzkiego przyjechałem na cały tydzień, aby zobaczyć wspaniały Moskiewski Teatr Artystyczny (MCHAT). Po raz drugi miałem możność odwiedzić Moskwę w 1922 roku, kiedy to wraz z nieodżałowanej pamięci Leonem Schillerem byliśmy delegatami aktorstwa polskiego na uroczystościach jubileuszu dwudziestopięciolecia MCHAT-u. I dziś oto znalazłem się po raz trzeci w tym przeogromnym, niezmiernie rozległym mieście, które w ciągu minionych lat tak dalece zmieniło swój wygląd i nastrój, że zgoła nie mogłem poznać żadnej z dobrze mi niegdyś znanych ulic, a nawet gmachów. Wreszcie limuzyna zatrzymała się przed portalem wspaniałego hotelu „Continental”. Szereg boyów począł wysadzać obie moje towarzyszki, mnie i moją walizkę z honorami należnymi korpusowi dyplomatycznemu. Przez wspaniałe marmurowe schody i otoczony również marmurowymi kolumnami hall przeszedłem do windy, gdzie pożegnałem się z towarzyszącymi mi rodaczkami, otrzymawszy zapowiedź, że o godzinie 18 przyjedzie po mnie auto naszej ambasady, aby mnie tam zawieźć dla złożenia oficjalnej wizyty. Zawieziony na czwarte piętro, długo wędrowałem szerokimi korytarzami do przeznaczonego dla mnie pokoju z królewskim łożem pod baldachimem i z sąsiadującą z moją sypialnią wspaniałą łazienką. Po kąpieli i ogoleniu się zjechałem na pierwsze piętro do apartamentów jadalni. Zająwszy skromnie miejsce przy małym bocznym stoliku pod ścianą, i wyraźnym niepokojem czekałem na pierwsze zetknięcie się z podającą służbą restauracyjną. Pod ścianą stał cały szereg starszych, przeważnie zażywnych, świeżo ogolonych panów w śnieżnobiałych kitlach z takimiż serwetkami pod pachą. Jeden z nich zmierzał ku mnie. Ponieważ nie znałem lokalnych zwyczajów, nie bardzo wiedziałem, w jakiej formie należało zwracać się do podających kelnerów, czy per „wy”, czy też per „obywatel”, wraz z podaniem ręki. Sytuację radykalnie rozwiązał przybyły kelner. Pochylił się w dostojnym ukłonie i rzekł: — Czto prikażitie, wasza swietłost’? (co pan rozkaże, wasza dostojność?).
Byłem w domu. Na razie — jak tutaj — nic się nie zmieniło. I równie nie uległo zmianie menu obiadowe. Wszelkiego rodzaju przystawki, sałatki, majonezy, wędzone rybki, grzybki, korniszonki, potem wspaniała zawiesista zupa (ucha albo szczi) z cudownie pachnącym kulebiakiem wypełnionym kapustą, ryżem i mielonym mięsem, jeden z niezliczonych gatunków przecudownych słono-słodkowodnych ryb (łosoś, bieługa, siewruga, forele itd.), z kolei dziczyzna: sarnina, pieczeń z dzika, jarząbki, kuropatwy, bażanty itd., potem wytworna legumina — składały się na ten „skromny”, oczekujący mnie co dnia obiadek. Jedynie trunki (wódka, wina, piwo i lemoniady) należało opłacać oddzielnie. Pomyślałem sobie, że przy tego rodzaju ascetycznym odżywianiu się będę musiał nieuchronnie przed wyjazdem sprawić sobie nowe porcięta, gdyż w żadnym razie nie potrafiłbym nosić mego niewspółmiernie powiększonego brzuszka w rozmiarach dzisiejszych moich ineksprymabli! Na sali restauracyjnej spotkałem dwóch rodaków — artystów, uczestników tej samej wycieczki: kolegą Wiłkomirskiego, znanego wiolonczelistą, i Jana Ekiera, wspaniałego pianistą. Ponieważ obydwaj przyjechali przed dwoma dniami i byli już z grubsza wżyci w miejscowe obyczaje, udzielili mi więc chętnie wielu bezcennych rad i wskazówek.
Niezmiernie obżarty, zjawiłem sią o oznaczonej godzinie | wizytą w naszej ambasadzie. Zarówno wspaniały lokal, jak i niezwykła uprzejmość całego personelu, z ambasadorem panem prof. Raabe na czele, wywarły na mnie nader miłe wrażenie i walnie pomogły do łatwego zadomowienia sią w nowym otoczeniu. Otrzymałem wspaniałe polecające pismo do wszystkich teatrów, do Wszechzwiązkowego Towarzystwa Teatralnego (WTO) i do GITIS-u (Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej), które w olbrzymim stopniu ułatwiło mi niezmiernie w zasadzie trudne dostanie się do tych instytucji. Zaopatrzony solidnie w miejscową walutę, w owo magiczne pismo i w słój wspaniałego mrożonego kompotu i mandarynek, zostałem zaproszony na wielki bankiet, mający się odbyć nazajutrz w salonach polskiej ambasady z racji przyjazdu naszej delegacji rządowej.
Po opuszczeniu ambasady okólnymi ulicami wędrowałem do mego wspaniałego hotelu, usiłując oswoić się z atmosferą Moskwy, z wyglądem wspaniałych ulic i z typem spotykanych przechodniów. Wszystko to razem robiło wręcz oszałamiające wrażenie. Główna arteria komunikacyjna, ulica Gorkiego, mająca szeroką na pięćdziesiąt metrów, asfaltową jezdnię i dwa niezwykłe szerokie trotuary, była wypełniona niezliczonym tłumem kierujących się w obie strony moskwiczan. Uderzał niezwykle pogodny, wręcz wesoły nastrój przeciętnego przechodnia i mile uśmiechnięte twarze. Przy czym na każdym kroku, z kimkolwiek wszczynałem przelotną rozmowę, gdy tylko wspomniałem, że przyjeżdżam z Warszawy i jestem Polakiem, wśród moich interlokutorów wybuchał formalny entuzjazm. Zasypywano mnie komplementami i proponowano wszelkiego rodzaju pomoc lub interwencję. Poza tym prawie wszyscy przygodni moi rozmówcy wspominali nazwisko bawiącej w tym czasie na występach wielkiej naszej śpiewaczki, koleżanki Ewy Bandrowskiej-Turskiej. Po spożyciu równie wspaniałej i obfitej jak obiad wieczerzy, zasypiałem ukołysany rozkosznymi wrażeniami i przemiłym stosunkiem do Polski, który pozwolił czuć się najdroższym honorowym gościem w tym cudownym, wciąż jeszcze pełnym niewiarygodnych kontrastów, kipiącym życiem i radością tworzenia mieście.
Nazajutrz rano pięć przed dziewiątą z bijącym sercem wkraczałem w mury ponurego starego pałacu, w którym mieścił się GITIS. Po zameldowaniu się u dyżurnego sekretarza zostałem zaprowadzony do gabinetu dyrektora tow. Makulskiego, który z całą rozlewną gościnnością ofiarował mi sporo czasu na naszkicowanie zarówno systemu pracy, jak i budowy samej instytucji, jej wydziałów, dziekanatów, składu wykładowców i zawezwawszy dziekana wydziału aktorskiego, tow. Olgę Andriejewnę, niewiastę o fenomenalnej wprost, południowej urodzie, polecił jej opiece zachwyconą moją osobę i upoważnił mnie do uczestnictwa we wszystkich bez wyjątku wykładach i ćwiczeniach, które tylko będę uważał za interesujące.
W szkole, kształcącej ponad czterysta pięćdziesiąt studentek i studentów na wydziale aktorskim i reżyserskim, poruszył mnie, a nawet wręcz wstrząsnął mną nieopisany entuzjazm, jaki wprost żywiołowo buchał z tej różnorodnej i nawet różnojęzycznej młodzieży, która np. na dźwięk dzwonka oznaczającego rozpoczęcie wykładu biegła wprost do danego audytorium. (Tu przypomniałem sobie to wielokrotne, nie wywierające pożądanego rezultatu namawianie naszej młodzieży szkolnej, którą formalnie często trzeba wręcz wpychać do sali wykładowej i systemem pogromcy zwierząt, całym wysiłkiem napiętego wzroku utrzymywać w niezbędnym skupieniu).
Byłem na wykładzie gimnastyki w studio Mordwinów (grupa etniczna, zamieszkująca północne krańce Rosji europejskiej). Wyrobienie cielesne tej młodzieży kazało mi odnosić wrażenie, że jestem w cyrku i mam przed sobą fachowych akrobatów. Ćwiczenia na drążkach, trapezie, ściennych drabinkach i nawet chodzenie po linie wprowadziły mnie w zachwyt. Ich wyniki nie dały się porównać z naszymi osiągnięciami w tej dziedzinie. Następną godzinę spędziłem w gronie jedenastu studentów I roku na wykładzie pt. „Mówienie prozą”. Tu muszę zaznaczyć tę podstawową różnicę, jaka w ogóle zachodzi między GITIS-em a naszymi uczelniami. Na pierwszym roku studiów GITIS-u wydział aktorski liczył dziewięćdziesięciu czterech studentów, podzielonych w czasie wykładów przedmiotów tzw. praktycznych na dziewięć poszczególnych grup, z których żadna nie liczyła więcej nad jedenastu słuchaczów. Natomiast wszystkie wykłady teoretyczne i praktyczne odbywają się gromadnie, w pełnym składzie kursu. Podczas gdy my, mając na roku pierwszym wydziału aktorskiego dwadzieścia trzy osoby, musimy wykłady takich przedmiotów, jak: stawianie głosu, wymowa, mówienie prozą, mówienie wierszem i najprostsze zadania aktorskie — odbywać w pełnym składzie słuchaczów, nie mogąc pozwolić sobie na zrobienie powiedzmy trzech klas równoległych; w ten sposób możemy zająć się poszczególnym słuchaczem zaledwie trzy, a niekiedy tylko dwa razy w miesiącu.
Opiekunem moskiewskiego GITIS-u był w okresie mojej wizyty jeden z wielkich aktorów MCHAT-u — Tarchanow, rodzony brat nieżyjącego już niestety wspaniałego Moskwina. Miałem możność kilkakrotnego przeprowadzenia długich, fachowych i niezmiernie dla mnie pouczających rozmów z tym wspaniałym aktorem i równie świetnym pedagogiem. Osoba Tar- chanowa była otoczona przez GITIS-ową młodzież nieporównanym entuzjazmem i najgorętszym uwielbieniem, przy cudownym zachowaniu całkowitej bezpośredniości i prostoty obcowania. To był „wielki wódz armii” bratający się ze swymi szeregowymi.
Imponująco również wyglądała zbiorowa lekcja tańca studentów trzeciego kursu. W specjalnych strojach roboczych, odpowiednio zmienianych zależnie od wykonywanego tańca, młodzież pokazała mi: narodowy taniec gruziński, ukraińskiego hopaka, wytwornego menueta i siarczystego, z iście sarmackim temperamentem wykonanego mazura.
Opuszczałem GITIS głęboko wzruszony i szczerze zachwycony tym tak trudnym do stworzenia nastrojem olbrzymiego entuzjazmu i obustronnego zaufania — wykładowców do studentów i studentów do profesorów. Żegnano mnie bardzo gorąco, powiedziałbym wręcz owacyjnie.
Następnego dnia udałem się na najwspanialszy cmentarz moskiewski na tzw. Dziewiczym Monasterze, leżącym o dobre sześć kilometrów poza granicami miasta, przy czym najwygodniejszym dojazdem jest moskiewskie metro. Ja, który znam dokładnie metra Paryża i Berlina, muszę stwierdzić, że byłem wprost zachwycony wysoce artystycznym ujęciem wszystkich stacji, przy czym każda z nich reprezentuje odrębny, jakby własny styl architektoniczny. Człowiek ma wrażenie, że jest na wspaniałej wystawie architektury i rzeźby. Niezmierne bogactwo przy najwytworniejszym smaku, niezwykła szerokość peronów, rzęsiste oświetlenie — wszystko to razem dawało pełne wrażenie, że jest sią w jakimś wspaniałym, stylowym pałacu magnackim.
Kiedyś już wspomniałem z okazji mojej podróży do Trzeciej Rzeszy, że lubię zwiedzać cmentarze i z kultu dla umarłych wnioskować o psychice i kulturze mieszkańców danego kraju czy miasta. Otóż wiedziałem, że w pierwszych latach, kiedy władza radziecka, że się tak wyrażę, zaledwie „zainstalowała się” szukając odpowiednich form i kształtując nowego człowieka — jej stosunek do religii, a zwłaszcza duchowieństwa, zdecydowanych reprezentantów wstecznictwa, był wręcz negatywny. Obecnie jednak, kiedy nowy ustrój okrzepł, wzmocnił się, kiedy nowe pokolenie obywateli, przesiąkniętych szczerze postępowymi, demokratycznymi ideami, samo z widoczną rezerwą odsunęło się od cerkwi — stosunek władz do tego zagadnienia stał się całkowicie tolerancyjny. Dziś wiele zamkniętych świątyń otwarto znowu dla wykonywania praktyk religijnych i sprawa wyznaniowa została pozostawiona wyłącznie sumieniu obywateli.
Aby dostać się na cmentarz w Dziewiczym Monasterze, należało w kancelarii otrzymać przepustkę. Kiedy zameldowałem, że jestem Polakiem, i pokazałem moje pisma polecające, nie tylko niezwłocznie otrzymałem pozwolenie na zwiedzenie cmentarza, ale nawet sam jego kierownik ofiarował mi się za cicerone. Cmentarz jest niezwykle rozległy i najstaranniej utrzymany. Podzielony jest na szereg kwater, z których każda ma, jeżeli się tak można wyrazić, swoją specjalność. Jest więc kwatera wyższych dostojników, gdzie spotkałem grób żony Stalina i piękny grobowiec hr. Cziczerina, ministra spraw zagranicznych; jest kwatera pisarzy, w której odwiedziłem grób Majakowskiego, kwatera lotników itd. itd. Mój przewodnik na zakończenie zwiedzania zachował mi wzruszającą niespodziankę. Pokazał rozległą kwaterę artystów teatru. Tu, obok pomnika Moskwina i Kaczałowa, z głębokim wzruszeniem zatrzymałem się przed grobowcem wielkiego mistrza, nauczyciela i reformatora teatru, Konstantego Sergiejewicza Stanisławskiego. Ale najgłębszego wzruszenia doznałem oglądając dość jeszcze świeżą mogiłę niezapomnianego Antoniego Czechowa, na której nie ma jeszcze pomnika, a dokoła której, na maleńkim placyku w czworobok obsadzonym młodymi drzewkami, kwitły właśnie wiśnie. Nazajutrz wieczorem w MCHAT-cie oglądałem „Wiśniowy sad”, jedną z najwspanialszych sztuk tego mojego ukochanego autora. Ten „Wiśniowy sad” na scenie MCHAT-u i ten wiśniowy sadzik dookoła mogiły wspaniałego pisarza zespoliły się w mojej wyobraźni w akord i zapadły we mnie jako jedno z najgłębszych wrażeń, dominujące nad tysiącem innych, wywiezionych z Kraju Rad.
Nazajutrz miałem zaszczyt być obecny wraz z całym zespołem naszej ambasady i trzema delegatami rządu Polski Ludowej na uroczystym, ad hoc wydanym przyjęciu u ówczesnego ministra spraw zagranicznych ZSRR Mołotowa w jego wspaniałej willi, położonej zresztą o trzysta zaledwie metrów od gmachu naszej ambasady. Ponieważ jednak na tego rodzaju uroczyste przyjęcie nie należy iść pieszo, usadowiono więc nas w szeregu wspaniałych limuzyn, które długim rzędem wjeżdżały do parku okalającego willę radzieckiego dyplomaty. Na tym przyjęciu — poza straszną gafą, jaką palnąłem, cmoknąwszy w łapkę panią Mołotow (w dyplomatycznym savoir vivre nie całuje się kobiet w rękę), za co zostałem sowicie zestrofowany przez pierwszego sekretarza naszej ambasady, choć stwierdzam, że sama pani Mołotow nie czuła się ani odrobinę dotknięta tą moją zaściankową nieznajomością dobrych obyczajów — właściwie nie zauważyłem nic odmiennego od znanych mi uroczystych przyjęć dyplomatycznych.
W ciągu dwudziestotrzydniowego pobytu w stolicy Kraju Rad odwiedziłem sześć dramatycznych teatrów radzieckich, Narodowy Teatr Cygański i znakomity Teatr Lalek genialnego Obrazcowa. Łącznie widziałem trzynaście widowisk. Sumarycznie muszę stwierdzić, że, w odróżnieniu na przykład od teatrów warszawskich, każdy teatr moskiewski ma bardzo wyraźne, indywidualne, całkowicie odrębne oblicze artystyczne. Niestety dostanie się na widowisko do któregokolwiek bądź z teatrów Moskwy nie jest rzeczą łatwą. Ja na przykład, posiadający najgłębsze poparcie naszej ambasady i WTO, za każdym wprawdzie razem otrzymywałem wygodne miejsce w cenie dwudziestu rubli (w ZSRR absolutnie nie ma biletów bezpłatnych; co za przepastna różnica pomiędzy tym zwyczajem a zwyczajami naszych teatrów, w których sprawozdawcy, krytycy, wysocy urzędnicy, ich rodziny, dalecy krewni, a często nawet pomocnice domowe zajmują bezpłatnie z reguły pierwsze rzędy), ale za każdym razem tego dnia, w którym chciałem odwiedzić dany teatr, musiałem przed południem, w ściśle ograniczonym czasie (11—13), zjawić się w sekretariacie teatru i tu dopiero, otrzymawszy podpisany przez sekretarza i opatrzony urzędową pieczątką kwit, mogłem udać się do kasy teatru, aby wykupić sobie bilet na wieczorne widowisko.
Na pytanie, który z widzianych teatrów uważałbym za najdoskonalszy i który zrobił na mnie najlepsze wrażenie, naprawdę nie umiałbym odpowiedzieć. Zasadniczo może MCHAT — dzięki tradycjom, jakie mnie z nim łączyły (oglądałem ten teatr w czasie jego przejazdu przez Warszawę na tournée po Ameryce, potem widziałem go w r. 1908, kiedy specjalnie przyjechałem go zobaczyć, i po raz trzeci wreszcie, kiedy w r. 1922 byłem na jubileuszu dwudziestopięciolecia tej wspanialej instytucji), dzięki niezapomnianym, niezatartym wrażeniom, jakie odniosłem z wizyty u Stanisławskiego i dwóch rozmów przeprowadzonych z nim w jego garderobie, i wreszcie dzięki osobistemu poznaniu Tarchanowa, kilku przeciekawych, niesłychanie bezpośrednio przeprowadzonych rozmów z nim i dzięki oglądaniu go w roli Firsa w czarownym „Wiśniowym sadzie” — zająłby czołowe miejsce, ale tu grałoby rolę raczej uczuciowe niż bezstronne, fachowe spojrzenie.
Teatr Armii Czerwonej to najwspanialszy nowoczesny gmach Moskwy z oryginalną amfiteatralną widownią, bez lóż, balkonów i galerii, mieszczącą dwa tysiące osób, z przeogromnymi kieszeniami (dwiema bocznymi i jedną tylną), sceną o szerokości dwudziestu ośmiu metrów i głębokości pięćdziesięciu metrów, o najnowocześniejszym oświetleniu, ze wspaniałymi, wręcz luksusowymi garderobami dla aktorów, ozdobionymi marmurami, stiukami, alabastrami, kryształami i	wspaniałymi kobiercami. Oglądałem tam sztukę Lope de Vegi pt. „Nauczyciel tańca”, w której główną rolę owego nauczyciela grał młody, zaledwie ósmy rok pracujący na scenie aktor Zelkin. W sztuce tej główny jej bohater przez dziewięć obrazów prawie ani na chwilę nie schodzi ze sceny, przy czym mówi wierszem, gra na gitarze, śpiewa kilka pieśni i tańczy wiele najróżnorodniejszych tańców. Byłem zdumiony wszechstronnością jego talentów. Byłem przekonany, że przynajmniej w grze na gitarze zastępuje go ktoś, grający na tym instrumencie za sceną. Okazało się, że grał „własnoręcznie” sam Zelkin. Po szóstym obrazie (najforsowniejszym dla niego) poszedłem do garderoby, aby ucałować mojego kapitalnego kolegę. I, o dziwo, zastałem go całkowicie niezmęczonego, bez kropli potu na czole, bez chrypki i bez ociężałości w ruchach. Co za wspaniała technika, jaki imponujący trening, jaka nieprawdopodobna wszechstronność w opanowaniu środków wyrazu! Gdybyż można było to samo powiedzieć o wielu moich polskich kolegach!
Od dawna z wyraźną rezerwą odnosiłem się do teatru lalek. Może jest to normalny objaw wstecznictwa, jako nieodłącznego atrybutu starości, ale zawsze wydawało mi się, że żadna, najbardziej nawet artystyczna lalka nie może zastąpić żywego, utalentowanego, fachowego aktora. Tak samo zresztą, jak żaden film przy najświetniejszym nawet udźwiękowieniu nie jest w stanie dać mi tak pełnego wrażenia, jakie bym odebrał patrząc w teatrze na akcję kilku żywych, utalentowanych, twórczych aktorów. I dopiero obejrzenie teatru lalek Obrazcowa zmieniło mój pogląd. Patrząc na sztukę pt. „Król-jeleń”, ani przez chwilę nie zatęskniłem za żywymi wykonawcami i wyszedłem z teatru pełen wzruszeń tak głębokich, jakich nieczęsto doznawałem wychodząc z teatru, w którym działali żywi aktorzy. Poza tym pełna nieprawdopodobnego czaru, osobistego wdzięku i idealnej bezpośredniości osoba samego Obrazcowa w znacznej mierze przyczyniła się do zmiany mego stosunku do teatru lalek. Obrazcowa mogę porównać jedynie z trzema spotkanymi w życiu ludźmi, którzy wdziękiem, a jednocześnie prostotą i najszczerszą bezpośredniością mogliby mu dorównać. Tymi ludźmi byli: Konstanty Stanisławski, Maksym Gorki i nasz Juliusz Osterwa. Będąc na spotkaniu u Obrazcowa, zostałem przez niego oprowadzony po niezwykle ciekawym i przebogatym muzeum, dającym pełne wyobrażenie o historycznym rozwoju tego odrębnego, a tak bardzo — jak się okazuje — ciekawego działu sztuki widowiskowej. I dopiero poznawszy historię powstania i rozwoju teatru lalek oraz widząc szczytowe niezawodnie jego osiągnięcia u Obrazcowa, nabrałem pełnego respektu dla tej gałęzi sztuki i dziś wstydzę się mojego zacofania w ocenie teatru lalek.
W Moskwie jest także znakomity Teatr Żydowski, na czele którego stał wówczas niestety nieżyjący już wielki aktor Michoels (słynny wykonawca roli Szekspirowskiego „Króla Leara”) i wysoce oryginalny Teatr Cygański. W tym ostatnim oglądałem bardzo ciekawy spektakl. Zwłaszcza wysoce dramatyczna główna rola kobieca (coś w rodzaju Kati Masłowej ze „Zmartwychwstania” Tołstoja) grana była znakomicie. Poza tym wszystkie role charakterystyczne, zarówno męskie, jak i rodzajowe role starych Cyganek, stanowiły małe arcydzieło kunsztu aktorskiego. Specjalnie zaś wspaniale brzmiały chóry cygańskie i śpiewy solowe, pełne specyficznego dla romansów cygańskich sentymentalizmu.
Poza MCHAT-em i Teatrem Czerwonej Armii oglądałem tradycyjnie świetny Teatr Mały, gdzie widziałem dwie nie znane mi komedie Ostrowskiego, a w jednej z nich słynną, wprost olśniewającą temperamentem i czarem osiemdziesięciodwuletnią staruszkę, znakomitą aktorkę Jabłoczkinę. U wachtangowców widziałem Priestleya „Pan inspektor przyszedł”, sztukę bardzo mądrą i zręcznie zbudowaną, którą w dwa lata potem wystawiłem na scenie Teatru Polskiego grając w niej główną rolę. Wyjątkowo nie byłem olśniony tym widowiskiem, choć jestem pewien, że gdyby wachtangowcy widzieli tę sztukę w mojej reżyserii i ze mną w głównej roli, byliby mniej jeszcze zachwyceni. W studio operowym im. Niemirowicza-Danczenki oglądałem znakomicie wykonaną klasyczną operetkę Lecocque’a „Córka pani Angot”. Oczywiście wrażenia teatralne dominowały nad wszystkimi innymi. I opuszczając z żalem stolicę Kraju Rad, najgoręcej żałowałem, że tak mało spektakli w tak krótkim czasie potrafiłem obejrzeć i do syta nakarmić wrażeniami moją aktorską duszyczkę. Nie usiłuję też nawet przeprowadzać jakiegoś porównania między teatrami moskiewskimi a naszymi.
Wszyscy pracownicy artystyczni teatrów w Związku Radzieckim są zrzeszeni w olbrzymiej, potężnej, niesłychanie rozbudowanej organizacji WTO (Wszechzwiązkowe Towarzystwo Teatralne). Organizacja ta posiada własny, wspaniały pięciopiętrowy gmach przy ulicy Gorkiego. W gmachu tym mieści się tzw. Dom Aktora (rodzaj hotelu dla przyjeżdżających z prowincji aktorów), duża i mała sala odczytowa, olbrzymie sale recepcyjne, w których odbywają się bankiety, jubileusze i inne uroczystości okolicznościowe, oraz szereg tzw. gabinetów, czyli zakładów naukowo-badawczych, poświęconych specjalnym pracom nad problemami, rozwojem i stanem kultury teatralnej poszczególnych narodów. Istnieje więc gabinet szekspirowski, molierowski, hiszpański, starogrecki, narodów słowiańskich itd. Na czele naukowego działu WTO stał człowiek o tyle przeogromnej wiedzy (coś w rodzaju naszego niezapomnianej pamięci Leona Schillera), ile nieprawdopodobnej skromności i łatwości w obejściu, tow. Ignatiew. Kilka rozmów, jakie miałem możność z nim przeprowadzić, postawiło mnie w sytuacji wręcz tragicznej. Człowiek ten wiedział o dramatycznej literaturze polskiej smacznie więcej niż ja i musiałem z całym wysiłkiem trzymać się na baczności, aby się nie zbłaźnić. Jego sekretarką była tow. Chotimska, której specjalnością jest... Słowacki. I znowu znalazłem się w dość trudnej sytuacji, kiedy rozmawiając potrącaliśmy o działalność wielkiego naszego romantyka. Tow. Chotimska zaprosiła mnie na herbatkę do siebie, a mieszkała wraz z rodzicami w starej dzielnicy Moskwy, przy ulicy, której sama nazwa trąci anachronizmem, ma w sobie jakby patynę przeszłości. Ulica bowiem nazywa się ni mniej, ni więcej, tylko Krowi Wał. W starym zgrzybiałym domu, o niewspółmiernie grubych murach, ze skarpami (coś w rodzaju staroświeckiego klasztoru), w trzech ciasnych, ciemnych pokoikach, zastawionych nieskończoną ilością staroświeckich mebli i gratków, pani Ch. mieszkała ze swoimi rodzicami, poczciwymi staruszkami, i z trzema kotami. Pomimo że zjawiłem się z wizytą o godzinie piątej po południu, a więc w porze najmniej do jakiegokolwiek jedzenia stosownej, zostałem uczęstowany wspaniałą herbatą z olbrzymiego rodzinnego samowara, czterema czy pięcioma gatunkami rozmaitych konfitur, kilku gatunkami placków, podpłomyków i obwarzanków własnego wypieku, sorbetami, chałwą, czekoladą i włoskimi orzechami. Gdybym spożył dziesiątą tylko część tego, co mi aż do zmęczenia gościnni gospodarze proponowali, musiałbym z pewnością prosto z tej wizyty pojechać do najbliższej kliniki, żądając natychmiastowego płukania żołądka. Przy pożegnaniu matka pani Ch. usiłowała ofiarować mi dwa słoiki konfitur i torebkę z obwarzankami. Mało brakowało, ażeby gościnni gospodarze — pragnąc mnie uraczyć „po królewsku” — ofiarowali mi jeszcze jednego z trzech kotów. I tylko dzięki temu, że o siódmej miałem spektakl w Teatrze Czerwonej Armii, udało mi się wydobyć cało i nienaruszenie z tego arcygościnnego, staroświeckiego gniazda moskwiczan.
Korzystając ze wspaniałej, wręcz upalnej pogody drugiej dekady maja, udałem się pieszo do położonego po drugiej stronie rzeki Moskwy rozległego Parku Kultury i Odpoczynku im. M. Gorkiego. Wśród całego szeregu najróżnorodniejszych pawilonów (mleczarnie, kawiarnie, cukiernie, czytelnie itd.) uwagę moją specjalnie zwrócił położony na obszernej polance obszerny parkiet, na którym wiele par zarówno młodzieży, jak i ludzi zdecydowanie dorosłych niefrasobliwie tańczyło przy akompaniamencie doskonałej orkiestry jazzowej. W samym środku tego tanecznego koła na wysokiej trybunie stała młoda niewiasta, jak się rychło przekonałem, instruktorka, która, widząc nieporadność jakiejś tańczącej pary, pytała, czy tańczący nie zechciałby usłuchać jej rad i uwag, po czym, zastępując odpowiednio tancerza albo tancerkę, pokazywała, jak należy wykonywać dany taniec. Większość tańczących bardzo skwapliwie korzystała z tej fachowej pomocy i tylko w dwóch wypadkach (a obserwowałem to zjawisko przez dobre pół godziny) instruktorka spotkała się z odmową — i to za każdym razem ze strony niewiasty wyraźnie nadąsanej i obrażonej w poczuciu nieskazitelności swojego talentu choreograficznego. W ten sposób mile łączono przyjemne z pożytecznym. Można się było wytańczyć do woli i jednocześnie nauczyć należytego wykonywania danego tańca.
Zarówno w Parku Kultury i Odpoczynku, jak i na ulicach miasta zwrócił moją uwagę fatalny brak gustu, specjalnie rzucający się w oczy w strojach zgrabnych i miłych skądinąd niewiast. Jaskrawe kontrasty barw całkowicie ze sobą nie harmonizujących (np. żółta bluzka, zielona spódniczka, białe pantofelki i jaskrawo czerwona chusteczka na głowie albo zielona bluzka, kraciasta spódniczka, żółte pantofelki i granatowa chusteczka na głowie) tworzyły nieznośną kakofonię: coś w rodzaju jajecznicy rozlanej na zielonej łące. Ten kardynalny brak gustu uderzał nie tylko w strojach moskwiczanek, ale bił w oczy ze wszystkich prawie reklam kinowych. Transparenty pozawieszane u wejścia do poszczególnych kin przeważnie były nieprawdopodobne w rysunku i dziko jaskrawe w barwach.
Jakkolwiek stolica Kraju Rad uległa radykalnej, wprost niebywałej metamorfozie, od czasu kiedy oglądałem to miasto po raz pierwszy w roku 1908, to jednak i teraz nawet można było napotkać nieprawdopodobnie jaskrawe kontrasty. Skręcając z głównej, olbrzymiej, niesłychanie ładnej i zabudowanej sześcio- i ośmiopiętrowymi gmachami ulicy Gorkiego i przechodząc przez plac Puszkina na lewo w Twerski Bulwar, przechodzień wpadał nagle ze stolicy europejskiej metropolii do małego patriarchalnego miasteczka w zapadłym kącie Europy. Dostrzegał szeregi parterowych, staroświeckich domków rodzinnych (tzw. osobniaków), poprzegradzanych tu i ówdzie olbrzymimi nowoczesnymi kamienicami z fatalnym brukiem i bawiącymi się na nim gromadami bachorów, z wystającymi przed domkami psami i wychylonymi z parterowych okien staroświeckimi twarzami byłych patrycjuszy Moskwy. Na tym samym Twerskim Bulwarze przeczytałem szyld zapowiadający gościnnie, że w tym lokalu można otrzymać mleko, kawę i herbatę. Ponieważ koniec maja w tym roku był w Moskwie nieprawdopodobnie upalny, a ja większą część dnia spędzałem w ustawicznym ruchu, byłem więc mocno zmęczony i doznawałem dokuczliwego pragnienia. Przeczytawszy tedy ów wspaniały szyld, obiecujący, że będę mógł wypić szklankę zimnego mleka, pieszcząc się rozkoszną nadzieją, wszedłem do przestronnego lokalu, gdzie jednak, ku najwyższemu memu rozczarowaniu, zastałem długi szereg mechanicznych magli. Na uprzejme moje zapytanie, dlaczego szyld zapowiada coś wręcz odmiennego, maglujące niewiasty oświadczyły mi, że już przed pół rokiem wyprowadziła się z lokalu kawiarnia, a zainstalowały się magle. Jak dotąd jednak nikt nie pomyślał o zmianie szyldu. I działo się to w olbrzymiej, sześciomilionowej stolicy olbrzymiego Kraju Rad, o trzysta zaledwie metrów od pryncypalnej dzielnicy, kipiącej życiem i nieprawdopodobnym ruchem wielotysięcznej rzeszy obywateli oraz pełnej iście amerykańskiego tempa i ruchu setek najwspanialszych limuzyn i innych pojazdów mechanicznych. Wiele takich „małomiasteczkowych”, „sielskoanielskich” prowincjonalnych zakątków, jako to: Krowi Wal czy Twerski Bulwar w 1940 roku czekało jeszcze na europeizację.
W czasie mego pobytu zmarł jeden z najstarszych i najbardziej zasłużonych członków partii, jeden z najdawniejszych bojowników o komunizm, osiemdziesięcioletni Kalenników, otaczany najwyższym szacunkiem i gorącą miłością partii, rządu i całego społeczeństwa. Przyglądałem się uroczystemu konduktowi pogrzebowemu, kiedy ciało wielkiego działacza partyjnego przenoszono z sali kolumnowej Domu Związków (gdzie przez dwie doby wystawione było na widok publiczny) na Placu Czerwonym i złożono w katakumbach w ścianie pałacu kremlowskiego, obok Mauzoleum Lenina. W kondukcie wzięło udział ponad trzysta tysięcy obywateli od dzieci ze szkół podstawowych, poprzez młodzież szkolną i uniwersytecką, delegacje Komsomołu, związki zawodowe, świat nauki, kultury i sztuki, przedstawicieli partii i rządu, olbrzymi zastęp chłopów z okolic Moskwy, aż po weteranów i niedołężnych starców z przytułków. Cały ten olbrzymi tłum kroczył karnie zwartymi czwórkami i z wyrazem niekłamanego żalu na twarzach odprowadzał zwłoki powszechnie uwielbianego działacza partyjnego, wielkiego bojownika o wyzwolenie klas pracujących. Jak wiemy, w Kraju Rad panuje zwyczaj palenia ciał zmarłych w krematoriach. Ponieważ jednak Kalennikow, człowiek starej daty, mimo najwyższej postępowości swoich przekonań i zapatrywań wyraził w testamencie życzenie, aby ciało jego nie było palone, tym razem odstąpiono od powszechnego zwyczaju i z wielką tolerancją uszanowano ostatnią wolę jednego z najstarszych i najbardziej zasłużonych członków partii.
Niestety zbliżał się koniec mojego pobytu we wspaniałej Moskwie, którą opuszczałem z głębokim i szczerym żalem. W okresie mojej wizyty bawiła również w Moskwie świetna nasza śpiewaczka Ewa Bandrowska-Turska. Zgodnie z zapowiedzią programu miała dać trzy koncerty w wielkiej sali Konserwatorium. Osiągnęła na nich tak nieprawdopodobne powodzenie, wzbudziła taki entuzjazm wśród krytyki i fachowców, że musiała pozostać dwa tygodnie dłużej i dać jeszcze cztery koncerty w Moskwie i trzy w Leningradzie. Nazwisko Bandrowskiej-Turskiej było dosłownie na ustach całej Moskwy. Na ulicach, w kawiarniach i restauracjach, w parkach i nad brzegami rzeki Moskwy można było usłyszeć jej nazwisko i superlatywy, jakimi określano jej wspaniały głos i wysoką kulturę muzyczną. Nawet powracając do kraju, w przedziale drugiej klasy poznałem się z dwoma urzędnikami kolejowymi, ludźmi raczej skromnymi, jadącymi służbowo do Mińska Litewskiego, którzy, dowiedziawszy się, że jestem Polakiem, użalali się przede mną, że w żaden sposób nie mogli otrzymać biletów na któryś z koncertów wielkiej polskiej śpiewaczki. Byłem niezwykle rad i dumny z wielkiego sukcesu koleżanki Ewy i w tym miejscu zadrgała nawet we mnie dość rzadko zjawiająca się nutka dumy narodowej. Wracałem z Kraju Rad z olbrzymim bagażem najgłębszych wzruszeń i najciekawszych spostrzeżeń. I jeżeli mówi się ogólnie, że nic tak nie kształci jak podróże, to ponad wszelką wątpliwość ta podróż dała mi najwięcej korzyści i wzbogaciła najwyraźniej moje doświadczenie życiowe.