Belgia, Bruksela i spotkanie z córką po latach rozłąki

W lecie 1947 roku udało mi się otrzymać trzytygodniowy paszport zagraniczny do Belgii, gdzie, po kilkuletnim niewidzeniu się, miałem spotkać się z moją córką, mieszkającą obecnie ze swoim mężem w Londynie. A że poza tym nie znałem wcale Belgii, więc te dwa motywy — zobaczenia się z córką i oglądania nie znanego mi kraju — dostarczały mi niewysłowionej emocji. Od Pragi czeskiej jechało kilka młodych Czeszek i starszy emigrant z Polski, górnik pracujący w kopalniach Belgii, który właśnie powracał z Polski po tzw. próbnym wywiadzie, po którym zamierzał (oczywiście o ile próba wypadnie pomyślnie) wraz z całą rodziną — a miał żonę i trzech dorosłych synów — powrócić na stałe do ojczystego kraju. Czeszki były niezwykle gadatliwe i ogromnie wesołe, mój emigrant natomiast dosłownie nie otwierał ust. Tak się jakoś złożyło, że nie miałem ani grosza miejscowej waluty i żadnego zapasu jakiegokolwiek bądź płynu. Upał był wprost nieznośny (pierwsze dni lipca), a moje Czeszki nie przestawały opychać się winogronami, brzoskwiniami i bananami. Za każdym razem połykałem ślinkę i marzyłem, by moje sąsiadki dostrzegły męki Tantala, jakie przechodziłem, i ulitowały się spieczonym moim wargom, częstując mnie smakowitymi owocami, których miały po prostu nieskończoną ilość. Niestety Czeszki trajkotały, jadły, chichotały nie zwracając na mnie najmniejszej uwagi. W pewnym momencie mój milczący starszy pan wyjął z walizki łubiankę, a z niej kilka wielkich soczystych gruszek i zaczął obierać jedną z nich scyzorykiem. Tu już nie wytrzymałem. Wszcząłem normalny, typowy dialog wagonowy, pragnąc zyskać względy sąsiada i w najgorszym razie przymówić się o jedną bodajby gruszkę. Zapytałem, dokąd i skąd jedzie. A kiedy dowiedziałem się. że wraca z Warszawy i jedzie do Belgii, gdzie mieszka wraz z rodziną, i kiedy wyjawił mi cel swojej podróży do Polski, rozgadałem się z nim na dobre. Po polsku mówił nie najlepiej, ale w każdym razie dość przyzwoicie. Powiedział mi, że od trzydziestu sześciu lat mieszka w Belgii, dokąd wyemigrował będąc młodym chłopcem, że jest z zawodu górnikiem i że ma w Belgii żonę i trzech dorosłych synów, z których dwóch jest lekarzami, a jeden inżynierem górnictwa. W czasie tej miłej pogawędki z rodakiem niesłychanie łatwo przyszło mi umizgnąć się już nie o jedną tylko, ale aż o trzy kolejno gruszki, które nareszcie zaspokoiły dręczące mnie pragnienie. Mój rodak opowiadał mi, że między stopą życiową górnika belgijskiego a górnika w Polsce zachodzi wprost nieprawdopodobna różnica na korzyść Belgii. On np. posiada w Liège czteropokojowe nowoczesne mieszkanie, pięknie umeblowane, z fortepianem firmy Steinway i najnowszym odbiornikiem radiowym, dywanami, obrazami, że zatrudnia u siebie pomocnicę domową i że przynajmniej raz w miesiącu bywa w teatrze, na koncercie i w kinie. Zrobiło mi się z lekka „niemiło”, kiedy pomyślałem sobie, ile to jeszcze lat upłynie, zanim biedna moja ojczyzna będzie mogła stworzyć warunki egzystencji dla świata pracy, jakie można by porównać ze stopą życiową belgijskiego górnika.
Do Brukseli przyjechałem o godzinie dwunastej w południe, nie znając zupełnie miasta i nie mając w kieszeni najmniejszej nawet sumy w miejscowej walucie. Wyszedłem z walizeczką z olbrzymiego, pełnego niesamowitego ruchu dworca kolejowego na wielki plac w centrum śródmieścia, zwróciłem się do najbliższego policjanta w śnieżnobiałych niepokalanych rękawiczkach i czarnym mundurze, któremu pokazałem swój paszport i powiedziałem, że jestem po raz pierwszy w Brukseli, nie mam przy sobie miejscowej waluty, a pragnę dostać się do polskiego konsulatu, który, jak myślę, zechce łaskawie zająć się moją osobą, zakwateruje mnie i ułatwi mi spędzenie pierwszych chwil w nieznanym mieście i kraju. Niesłychanie uprzejmy policjant wyjął z kieszeni grubą książkę adresową, w której odnalazł adres konsulatu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wypisał mi ten adres na wydartej z notesu kartce, gwizdkiem wezwał taksówkę, usadowił mnie w niej i dokładnie powtórzył szoferowi adres, nadmieniając, że pasażer nie posiada waluty belgijskiej, ale że jedzie do ojczystego konsulatu, który go na pewno z opresji wydobędzie, i że wobec tęgo kierowca musi być cierpliwy i wyrozumiały. Zajechawszy pod konsulat, zostawiłem swoją walizkę i palto w taksówce, zdyszany wbiegłem do biura konsulatu, gdzie przy biurkach siedziało kilku panów i parę panienek, i krzyknąłem:
—	Rodacy, ratujcie! Jestem Zelwerowicz, przyjechałem z Warszawy, nie znam Brukseli, gdzie mam się spotkać z moją córką, posiadam tylko i jedynie czek na bank państwa.
I tym razem jak w wielu innych wypadkach w moim życiu, magiczne słowo: „aktor, teatr” zrobiło swoje. Momentalnie otrzymałem za pokwitowaniem tysiąc franków belgijskich, zaczęto telefonować do najrozmaitszych pensjonatów o pokój dla mnie, a pani konsulowa pod nieobecność małżonka zaprosiła mnie do prywatnych swoich apartamentów i ufetowała wspaniałym obiadem, z którego utkwiła mi tylko w pamięci (ale nie w gardle) wspaniała potrawka z kury z ryżem i świetny szpinak z jajem, suto zakrapiane kapitalnym czerwonym winem. Gorąco przepraszałem panią konsulową za mój mało dystyngowany, raczej koński apetyt, ale objaśniłem ją, że prócz trzech gruszek od chwili wyjazdu z Pragi czeskiej, tj. od trzydziestu sześciu godzin nic w ustach nie miałem. Pani konsulowa, zresztą mocno smakowita i dystyngowana kobietka, wybaczyła mi mój srodze demokratyczny apetyt i solidnie obżartego oddała znowu pod opiekę personelu konsulatu, gdzie oświadczono mi, że mam zapewniony pensjonat, i wręczono karteczkę z jego adresem. Mając zasadniczo załatwione podstawowe elementy pobytu w Brukseli i czując w kieszeni tysiąc franków belgijskich, pełen błogiego spokoju, rozgadałem się w drodze z konsulatu do mojego miejsca zamieszkania z bardzo zresztą inteligentnym kierowcą mojej taksówki i żarłocznie oglądałem miasto i jego mieszkańców. Od chwili wyjścia z dworca kolejowego na wielki plac zrozumiałem, że Brukselę słusznie nazwano „małym Paryżem”. To arcyeuropejskie miasto ma istotnie bardzo dużo wspólnego z najcudowniejszym miastem świata, za jaki uważam (zresztą nie tylko ja) kochany, niezapomniany Paryż. Wspaniałe gmachy, szerokie ulice, zawrotny ruch pieszych i niezliczonych limuzyn z kierowcami w śnieżnobiałych kitlach, takichże czapkach i rękawiczkach, przewspaniałe sklepy, moc kawiarni i restauracji urzędujących pod markizami na szerokich trotuarach, niezliczona ilość lokali kinowych i rozrywkowych, morze neonowych reklam, wreszcie typ niezmiernie eleganckich, swobodniezadziornych, pięknych kobiet i arcywytwomie (iście po parysku) wystrojonych panów — wszystko to razem wywoływało złudzenie, że jest się w jednej z dzielnic Paryża. I pewny jestem, że gdyby jaki mieszkaniec Marsa lub innej nie znanej nam, tajemniczej planety znalazł się był obok mnie w lecie 1947 roku w stolicy Belgii, to przez myśl nawet nie mogłoby mu przejść (o ile obywatele Marsa potrafią w ogóle myśleć), że jest to metropolia państwa, które przeżyło aż dwie doszczętnie miażdżące fale wojenne, z których druga huraganem przeszła przez ten niesłychanie gęsto zaludniony i wysoce uprzemysłowiony kraj zaledwie przed trzema laty. Nie tylko najmniejszego śladu zniszczeń, ale wygląd ludzi, ich zachowanie, ich niefrasobliwy, wygodny tryb życia, ich stroje i uśmiechnięte twarze mogłyby w nieświadomym mieszkańcu Marsa wzbudzić przeświadczenie, że oto znalazł się w wielkim centrum kwitnącego, bogatego kraju, który nigdy nie doznał żadnego kataklizmu dziejowego, który wprost opływa w dostatki, pełen samolubnego, wytwornego dolce far niente. Nawet kochany Paryż, ze swoją odrębnością mocno zróżnicowanych dzielnic, nie dawał wrażenia takiej idealnej beztroski i bezgranicznej niefrasobliwości, jak to czyniła stolica Belgii. Przynajmniej w dzielnicach śródmiejskich. Chociaż absolutnie to samo, w mniejszym może tylko nasileniu, zauważyłem w tych dzielnicach peryferyjnych, które dane mi było oglądać.
Ulica (nie pamiętam nazwy, a to z tego przede wszystkim względu, że w Belgii równolegle obowiązują dwa języki, francuski i flamandzki, i nazwy ulic również uwidocznione są w obydwóch językach), na której mieścił się mój arcywygodny i zaciszny pensjonat, lubo znajdowała się w centrum miasta, była jednak dziwnie zaciszna, posiadała nieznaczną tylko liczbę sklepów i wielkich kamienic, prawie cała zaś zabudowana była jednopiętrowymi, trzy- albo nawet dwuokiennymi kamieniczkami (coś w rodzaju naszego Starego Miasta, tylko bez tej patyny staroświeckości), należącymi do patrycjuszowskich, mieszczańskich rodzin.
Na parterze zwykle rezydowali tzw. starsi państwo, a trzy pokoje na pierwszym piętrze zajmowała albo córka z mężem, albo syn z żoną. Dzięki temu ulica była niewspółmiernie cicha, z minimalnym ruchem kołowym i bardzo skromnym — pieszym, choć o pięćset metrów od niej na obu jej krańcach kipiały wielkomiejskim ruchem i gwarem nie kończące się arterie komunikacyjne, pełne wytwornych sklepów, restauracji. kawiarni, music-hallów i różnych zakładów rozrywkowych.
Niesłychanie piękna jest dzielnica staromiejska z cudownym, wprost koronkowym ratuszem w najczystszym stylu gotyckim i z okalającymi nieduży ryneczek staroświeckimi kamieniczkami o spiczastych stromych dachach. Imponujące również wrażenie czyni monumentalny gmach Pałacu Sprawiedliwości (Palais de Justice), sprzed którego roztacza się wspaniały widok na położone znacznie niżej i ciągnące się w nieskończoność olbrzymie dzielnice miasta (widok ten znowu mocno przypomina dzielnice rozłożone u stóp wspaniałej nowoczesnej świątyni Sacré Coeur w Paryżu). Ale może najpiękniejszym budynkiem Brukseli (przynajmniej z tych, które widziałem) jest katedra pod wezwaniem św. Guduli, niestety wtłoczona między ciasne, zbiegające w dół uliczki, wskutek czego całkowicie pozbawiona niezbędnej perspektywy. Dowiedziałem się, że istnieje projekt zburzenia kilku tych uliczek i stworzenia wspaniałej perspektywy dla fasady tej imponująco pięknej budowli.
Mówiąc o wyglądzie Brukseli nie można nie wspomnieć o historycznym już pomniczku, przedstawiającym małego, gołego chłopczyka, niedyskretnie wykonywającego jedną z mniej drażliwych funkcji fizjologicznych, zwanego Manequin Pice, wzniesionym na miejscu, w którym ongiś odnaleziono zabłąkanego w mieście małego synka któregoś z pradawnych władców Brukseli. Manequin Pice otoczony jest tak dalece szacunkiem i troskliwością obywateli, że co miesiąc kolejno mieszkańcy którejś z dzielnic stolicy, ewentualnie jakiś cech rzemieślniczy, korporacja czy stowarzyszenie, przystraja nagusa w jakiś bajkowy strój, ozdabiają go kwiatami i przez trzy doby ten nieprzyzwoity smarkacz jest odwiedzany i podziwiany przez niezliczone tłumy mieszkańców Brukseli. Ciasne uliczki, otaczające mały placyk, na którym stoi posążek tego berbecia, wypełniają całkowicie sklepy, w których sprzedaje sią wyłącznie pamiątki, a więc: karty pocztowe, figurki gipsowe różnych rozmiarów, obrazki przedstawiające tę dziwaczną statuetkę.
Bruksela zrobiłaby na mnie jeszcze większe wrażenie, gdyby w mojej duszy wyraźnie nie dominowała niewypowiedziana radość z możności zobaczenia, uściskania i nagadania się do syta z moją córką, która — wedle otrzymanej z Londynu depeszy — miała przybyć w dwa dni po moim przyjeździe. Co chwila jakieś nowe, mocne, głębokie przeżycie z racji oglądanych cudów wspaniałego miasta przysłaniała mi oczekiwana chwila spotkania mojego dziecka. Wyobrażałem sobie dokładnie, jak ona wygląda, jak jest ubrana, gdzie i w jakich okolicznościach nastąpi spotkanie i co sobie powiemy. I jak to zwykle bywa, rozbujana wyobraźnia wręcz odmiennie przewidywała moment spotkania i okoliczności, wśród których ono nastąpi, niż sprawiła to realna rzeczywistość. W dniu, w którym, zgodnie i treścią otrzymanej depeszy, moja córka miała przyjechać z mężem z Londynu i zatrzymać się w wymienionym hoteliku, postanowiłem spotkać ją na dworcu. I właśnie kiedy pełen najgłębszej ojcowskiej radości maszerowałem w kierunku dworca którąś z dość spadzistych ulic miasta, zajęty wyłącznie myślą, czy zdołam w tłumie podróżnych, przy nieskończonej ilości drzwi budynku dworcowego, odszukać i poznać moje dziecko po latach niewidzenia — nagle z przeciwległego chodnika rozległ Się radosny krzyk: — Tato, tato! — i moja Lena w błękitnej, letniej sukience, z wyciągniętymi rękoma biegła przez jezdnię, nie zważając na nadjeżdżający wóz tramwajowy i z bezmiarem tęsknoty (ku wyraźnemu zgorszeniu przechodniów) wpadła w moje objęcia. Dłuższy czas ściskaliśmy się i zadawali bezładne pytania, bełkocąc jakieś niezrozumiałe wyrazy i wydając dźwięki raczej nieartykułowane, otoczeni całą gromadą obserwującej to dość oryginalne zjawisko publiczności, która miała pełne prawo poczytać nas za wariatów w najdosłowniejszym tego wyrazu znaczeniu. Witając moje ukochane dziecko nie przypuszczałem ani przez chwilę, że widzę je i trzymam w swoich objęciach po raz przedostatni w życiu.
Następny dzień upłynął pod znakiem zażywania rozkoszy rodzicielskich. Córkę moją i jej męża udało mi się ulokować w tym samym pensjonacie o piętro wyżej. Cały ten tydzień spędziliśmy razem, oglądając miasto, robiąc piękne wycieczki w okolice Brukseli, nie mogąc dosłownie nasycić się wzajem swoją obecnością i nagadać do woli na wszystkie interesujące nas tematy (a było ich bez liku i trochę), prócz jednego, dotyczącego ewentualnie powrotu moich dzieci do kraju. Ten właśnie niezawodnie najistotniejszy dla mnie temat skazany był bezapelacyjnie na całkowite wyłączenie. Umówiliśmy się tylko, że obustronnie postaramy się, aby w przyszłym roku, również w lipcu, spotkać się w Paryżu. Pełen radosnej nadziei, że może za rok znowu będę mógł uścisnąć jedno z moich dzieci, odjeżdżałem z Belgii głęboko wstrząśnięty spotkaniem z córką i wypełniony wrażeniami z nowego dla mnie, ciekawego kraju.