Paryż, Paryż, znowu Paryż, tym razem opromieniony spotkaniem z Leną

W następnym roku 1948 znowu bez trudu i protekcji udało mi się uzyskać zagraniczny paszport i wizę do Francji (skąd takie względy?) nie tylko dla siebie, ale i dla żony, która ani Francji, ani jej stolicy nigdy nie widziała. Miałem więc trzy emocje najwyższego stopnia: spotkanie z córką, oglądanie Paryża (po raz piąty w życiu) oraz pokazywanie go małżonce i sycenie się wrażeniami, jakie ona przeżywać będzie. W Pradze czeskiej stanęliśmy o ósmej rano, gdzie czekał na mnie jeden z moich czeskich przyjaciół, dr Miechl, zasłużony działacz na polu przyjaźni polsko-czechosłowackiej. Po przywitaniach i serii normalnych w tym wypadku komplementów zapragnęliśmy po nocnej podróży napić się dobrej, gorącej kawy z chrupiącymi, świeżymi bułeczkami rannego wypieku. Na gorącą naszą propozycję w tym względzie pan Miechl odpowiedział pytająco:
—	No, a kartki żywnościowe państwo macie? Bo bez nich ani kawy, ani niczego w ogóle w restauracji dworcowej państwo nie otrzymają.
Rzecz oczywista, że prócz czeskiej wizy tranzytowej w naszych paszportach oraz dwudziestu koron czeskich w kieszeni żadnych innych upoważnień do wypicia kawy z bułeczką nie posiadaliśmy. Trzeba więc było snute w marzeniach śniadanie odesłać w krainę nieziszczalnych tęsknot i kawę z bułeczkami zastąpić równie gorącą i smaczną konwersacją z naszym czeskim przyjacielem. Muszę zaznaczyć, że Czechosłowacja w tym okresie przeżywała ciężki kryzys ekonomiczny, pogłębiony jeszcze niebywałą suszą, która, wobec dotkliwego braku produktów żywnościowych, zmusiła rząd do wprowadzenia w życie najsurowszych obostrzeń, tak że bez kartek żywnościowych (które zresztą otrzymywali i cudzoziemcy, o ile posiadali wizy pobytowe) w „złotej Pradze” dosłownie niczego nigdzie nie można było otrzymać. Głodni i przykro zawiedzeni udaliśmy się w dalszą podróż i po dwudziestu sześciu godzinach znaleźliśmy się na terytorium Francji. Była niedziela. Na mniejszych stacyjkach wsiadały do pociągu całe gromadki rodzinne z potomstwem, wózeczkami, koszyczkami pełnymi prowiantów i campingowymi namiotami. Wszystkie dzieciaki były niezwykle czysto i wręcz elegancko poubierane, dziewczynki w króciutkich spódniczkach i z gołymi, już mocno opalonymi i przeważnie zapowiadającymi się bardzo ciekawie, zgrabnymi nóżkami. Maleństwa — o	ile nie mieściły się w wózeczkach — lokowano w specjalnych małych siatkach hamakach i przyczepiano do półeczek przeznaczonych na umieszczenie bagażu. Dłuższy czas jechaliśmy wzdłuż jakiejś pięknej rzeczki, której brzegi, ocienione wspaniałymi platanami i całą masą krzewów, dosłownie upstrzone były różnokolorowymi namiotami campingowymi, dokoła których hasały na golasa dzieci tudzież dorośli. Obraz ten, mówiący dobitnie o docenianiu uzdrawiających właściwości promieni słonecznych i potrzebie bezpośredniego obcowania z naturą, radował nasze oczy na przestrzeni kilkudziesięciu kilometrów. Wreszcie o godzinie jedenastej, przy bezchmurnym niebie i mocno piekących promieniach słońca, wjechaliśmy na peron Dworca Wschodniego.
A więc znowu znalazłem się w Paryżu. W Paryżu — najcudowniejszym mieście świata, którego nie można nie pokochać i do którego nie można nie tęsknić, jeżeli się choć raz w nim było. Miasto kipiące najbujniejszą radością życia, miasto wielkiego kultu zabawy, a jednocześnie miasto Sorbony, wielkie centrum nauki i najgłębszej myśli człowieka, miasto kabaretów i najwspanialszych muzeów, miasto wspaniałych świątyń i rozszalałych music-hallów, miasto najwytworniejszych restauracji, magazynów z kosmetykami i biżuterią, a jednocześnie miasto bukinistów, ulicznych handlarzy księgarskich, oblepiających obydwa brzegi wijącej się przez miasto Sekwany, miasto wyuzdanej, wprost orgiastycznej zabawy i miasto tytanicznej pracy, miasto wspaniałych pałaców należących do multimiliarderów i miasto bezdomnych, nocujących pod mostami, miasto przepychu, dosytu, użycia i miasto głodu, nędzy fizycznej i moralnej oraz nagminnych samobójstw, miasto z ponurym, monumentalnym grobowcem Napoleona w Kościele Inwalidów, ze wspaniałym Łukiem Triumfalnym na Placu Gwiazdy — i miasto małych, brudnych, ciemnych kamieniczek i krętych, wąziutkich ulic w peryferyjnych dzielnicach. Słowem, Paryż, nie dający się porównać z niczym, jedyny na świecie, wspaniały, kochany, utęskniony Paryż.
Zamieszkaliśmy u mojego przyjaciela, w samym centrum miasta, na bulwarze Montparnasse. Można by powiedzieć, że Paryż wszystkie siły zużył na zyskanie efektu zewnętrznego, że jego ulice, skwery, parki wyglądają wspaniale, natomiast przeciętne mieszkania obywateli stolicy świata i klatki schodowe są bardziej niż skromne. Pokoiki zazwyczaj niesłychanie małe, ciasne, kuchenki — wprost mikroskopijne, schody kręte, ciasne i niewygodne, to zaś, co my nazywamy „wygódką”, mieści się zazwyczaj na półpiętrze klatki schodowej, na jej zakręcie, i jest pozbawione (proszę mi darować niedyskrecję i drażliwość poruszanego tematu, ale naprawdę jest 011 niezmiernie typowy dla tego miasta) tego, co my z zażenowaniem nazywamy sedesem, ma natomiast po obu stronach dwa drążki uchwyty, za które „urzędujący” obywatel musi się uchwycić rękoma, jeżeli nie chce się znaleźć w głębi muszli. Przy tym pomieszczenia te są tak malutkie, ze człowiek mojego wzrostu musi wystawiać stopy poza drzwi lokalu, co znowu niezmiernie przeszkadza przechodzącym przez klatkę schodową sąsiadom. Lubo nie jestem sybarytą i nie uznaję specjalnych udogodnień w normalnym życiu codziennym, nie mogę jednak nie przyznać się, że po tygodniu tych akrobatycznych wyczynów żywiołowo zatęskniłem do możności odbycia jednego bodaj seansu w normalnej pozycji i całkowitej samotności. W tym celu udałem się specjalnie do jednej z najwspanialszych kawiarni stolicy świata, Café de la Paix, tuż obok Wielkiej Opery. Jakież było moje rozczarowanie, gdy zobaczyłem, że ten przybytek w najbardziej luksusowym lokalu, ozdobiony wspaniałą i zachęcającą tablicą z napisem: „Toilette — Messieurs”, dozorowany przez odzianą w śnieżną biel niewiastę, różnił się od przeznaczonego dla tych samych celów lokalu przy bulwarze Montparnasse jedynie wspaniałą kafelkową posadzką i lśniącymi idealnie wyczyszczonym brązem drążkami uchwytami.
Te moje intymne zwierzenia dotyczą jedynego, malutkiego, ciemnego punkcika na tle wszystkich przebogatych wrażeń, jakich zaznałem w Paryżu.
W najbliższą niedzielę wybraliśmy się całą gromadą, a więc moja córka z mężem, moja żona i nasz przyjaciel, koleją na całodzienną wycieczkę do wspaniałego Wersalu, tego najtypowszego, najbardziej charakterystycznego pod względem architektonicznym zabytku, wzniesionego przez Ludwika XIV. Podmiejski nasz pociąg znowu naładowany był po brzegi mieszczańskimi rodzinami, które wraz z przychówkiem wyjeżdżały na cały dzień za miasto, aby odetchnąć świeżym lipcowym powietrzem, nasycić się przestrzenią i w beztroskim stanie ducha zaznać w gronie najbliższych zasłużonego odpoczynku po całotygodniowej, ciężkiej pracy. W Wersalu uderza przede wszystkim nieprawdopodobna rozrzutność przestrzeni. Zarówno olbrzymi plac przed pałacem, jak i sam pałac, posiadający po czterdzieści dwa olbrzymie okna na parterze, obydwóch piętrach fasady od strony wjazdu i w ścianie przeciwległej od strony parku, wreszcie przeogromne, wprost zawrotne przestrzenie ciągnącego się w nieskończoność wspaniałego parku, którego końca, spoglądając z pałacowego tarasu, prawie nie można dostrzec — najdobitniej mówią o tym, że „Ludwiki” i ich współcześni nie kłopotali się bynajmniej o brak terenu. Zawziąłem się i własnymi krokami zmierzyłem przestrzeń od ściany pałacu do końca wielkiej, nieprawdopodobnie szerokiej alei, prowadzącej do stawu, który w tym kierunku stanowi koniec parku. Przestrzeń ta wynosiła, wedle moich dość ścisłych obliczeń, tysiąc trzysta metrów, a więc przeszło kilometr i ćwierć. Nie mówiąc już o tym, że na prawo od głównej alei niezmiernie gęsto zadrzewiony park, poprzecinany ścieżkami, uliczkami i asfaltowymi, szerokimi ulicami, ciągnął się co najmniej na takiejże przestrzeni (tego już nie miałem ani siły, ani ochoty wymierzyć). U krańców parku w tej stronie mieści się słynny pałacyk Petit Trianon ze wspaniałym muzeum, zawierającym kolekcję wszelkiego rodzaju pojazdów i uprzęży. Są tu wspaniałe złocone karoce, wielkie powozy, sanki, saneczki i nieprzebrana ilość najróżnorodniejszej, lśniącej mosiądzem i wszelkiego rodzaju ozdobami uprzęży i rzędów jeździeckich. Na placu przed pałacem ustawiono wspaniały wagon kolejowy, w którym marszałek Foch podpisywał w roku 1918 kapitulację Niemiec, a w jednej z najwspanialszych sal pałacu, mogącej pomieścić ponad osiemset osób, odbył się uroczysty akt tejże kapitulacji.
Jedno z najgłębszych wrażeń, jakie za każdym pobytem wywożę z Paryża, wywiera na mnie zawsze grobowiec Napoleona w Kościele Inwalidów. Mroczne, utrzymane w nastrojowym półcieniu wnętrze kościoła, w którym, oglądany z góry, widnieje wspaniały, monumentalny, choć niesłychanie skromny w liniach, wykuty w ciemnobrązowym marmurze olbrzymi sarkofag bez żadnych napisów i ozdób. Jedynie na dole, na kolistej ścianie, otaczającej sarkofag, umieszczono nazwy tych miejscowości, w których „mały kapral” odniósł najwspanialsze zwycięstwa swego oręża.
Tuż obok Kościoła Inwalidów znajduje się drugie cudo. To muzeum Rodina. Przy cichej, wąziutkiej uliczce, w parku otoczonym wysokim raurem stoi skromna, choć dość obszerna willa, w której żył i pracował genialny rzeźbiarz, twórca nieśmiertelnego „Myśliciela” i „Obywateli z Calais”. W piętrowej willi i w alei parku mieszczą się najsłynniejsze dzieła tego wielkiego mistrza dłuta bądź w oryginałach, bądź też w gipsowych odlewach. I tutaj, tak jak w kościele z grobem Napoleona, panuje idealna, choć raczej rozsłoneczniona, ale równie dostojna cisza. Zwiedzających muzeum jest zazwyczaj, zwłaszcza w godzinach porannych, niezmiernie dużo. Poza tym dzięki rozległemu terenowi są oni rozproszeni i tym sposobem nie zakłócają panującej ciszy. Dzięki temu ten artystyczny zakątek robi wrażenie, jak gdyby był kompletnie odizolowany od reszty nie tylko kipiącego życiem Paryża, ale całego świata. Jest sam w sobie. W tym względzie, u mnie przynajmniej, wywołuje wrażenie mocno zbliżone do tego, jakiego doznaję za każdym razem znalazłszy się na dziedzińcu Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie. I tu, i tam rozsnuwa się nadziemska cisza, jakby zgoła z innego pochodząca świata.
Jakże dobrze jest zanurzyć się czasem w takim dostojnym spokoju. Daje to nie tylko odpoczynek, ale wyraźnie podnosi człowieka w jakieś górne, wręcz podniebne regiony. A o sto metrów od tej świątyni sztuki znów wre życie, przewala się niezliczony tłum ludzki w najróżnorodniejszych, nieraz nieprawdopodobnie dziwacznych strojach, na co, o dziwo, nikt dosłownie nie zwraca najmniejszej uwagi. Oto dwóch młodych studentów (obywateli Ameryki Południowej) w jaskrawych, bladoniebieskich, upstrzonych granatowymi kwiatami olbrzymich rozmiarów, jakowychś chitonach albo pan w koszuli a la Słowacki i w chińskim, słomkowym kapeluszu z olbrzymim rondem. A kobiety! Nie ma nigdzie takich, jak w Paryżu! Mała, zgrabna, fertyczna, zawsze zalotnie uśmiechnięta, głośno mówiąca, swobodna, śmiała a wytworna. Tylko kiedyś Wiedeń, a u nas Lwów i oczywiście zawsze Warszawa miały coś z tego najwyższego gatunku niewiasty.
Każdy paryżanin, bez różnicy płci i wieku, zawsze skłonny jest do rozmowy ze spotkanym przechodniem. Jest u paryżan jakaś dziwna, niespotykana łatwość nawiązywania kontaktu z ludźmi przygodnie spotkanymi. Na ulicy, w parku, w autobusie z konduktorem albo z szoferem w taksówce czy policjantem na skrzyżowaniu ulic zawsze można uciąć sobie niefrasobliwy dialożek i otrzymać niezmiernie uprzejmie podane i zawsze wyczerpujące informacje na zadane pytanie. Dzięki temu cudzoziemiec władający choć odrobinę miejscowym językiem już po kilku godzinach czuje się w Paryżu tak dobrze, tak jakoś „swojo”, bez mała jakby tu mieszkał od roku albo nawet jakby się wałęsał po Nowym Świecie czy innej jakiej Marszałkowskiej. Wymijając w tłoku olbrzymią falę ludzką, zwłaszcza w godzinach porannych, należy baczną zwracać uwagę, aby nie nadziać się jak na rożen na szpiczasto zakończoną, dwumetrowej długości, cieniutką bułkę, niesioną w koszyku lub po prostu pod pachą przez fertyczną pokojóweczkę czy poważną gosposię.
Spośród licznych parków Paryża zawsze czułem największy sentyment do Ogrodu Luksemburskiego, miejsca centralnego zlotu różnowiecznej dzieciarni z całej Łacińskiej Dzielnicy stolicy świata. Nad olbrzymim basenem roje dziewczynek, chłopczyków, tudzież panów niejednokrotnie łysawych i brzuchatych zabawiają się puszczaniem na wodę małych żaglówek, które gnane podmuchem wiatru szybują ku nieprawdopodobnej radości zarówno dzieci, jak i dorosłych do przeciwległego brzegu basenu, po drodze zderzając się i zaczepiając jedne o drugie. Nie opodal basenu, w estetycznym drewnianym budynku, nęci dzieciarnię druga atrakcja: teatr kukiełkowy, a w bardziej odludnych zakątkach parku, na przykład przy fontannie Medyceuszy, na ławeczkach najswobodniej gruchają czułe parki, które przechodząca publiczność otacza nieprawdopodobną wprost dyskrecją, omijając je z daleka i udając, że ich zgoła nie zauważa w myśl przysłowia: „Co tobie dziś, to mnie jutro”. Ta piękna, acz może dla nas, wciąż jeszcze purytanów, dość dziwaczna swoboda bynajmniej nie szokuje. Nie jest to bowiem brak moralności czy rozwiązłość, ale proste, szczere hołdowanie prawom natury i wszechwładnemu instynktowi. To samo zresztą można zaobserwować w paryskich teatrach, music-hallach, kinematografach i wszelkiego rodzaju miejscach publicznych zebrań.
Wspominałem już, że mam zwyczaj zwiedzania cmentarzy zarówno w kraju, jak i za granicą. Pod tym względem i Paryż nie stanowił wyjątku. Zwłaszcza upodobałem sobie i chętnie za każdym pobytem odwiedzam najwspanialszy cmentarz nadsekwańskiego grodu, miejsce wiecznego spoczynku najwybitniejszych osobistości Francji — prześlicznie położony na dużym wzniesieniu, wspaniale zadrzewiony cmentarz Père Lachaise z nowoczesnym krematorium i wprost niezmierzoną ilością grobów najznakomitszych ludzi świata. Obok prezydentów Feliksa Faure’a i Casimira Periera leży Sarah Bernhardt, kiedyś teatralne bożyszcze, wszechwładna królowa niepodzielnie władająca światem teatralnym całej Francji i bodaj całego świata. (Jedynie tylko boska Eleonora Duse potrafiła swoją bezpośredniością i, jak byśmy dziś powiedzieli, współczesnością interpretowania postaci scenicznych nie tylko dorównać, ale wręcz przewyższyć nie znającą dotąd konkurencji mistrzynię techniki, wdzięku i umiejętności życia — wielką Sarę). Cmentarz ten odegrał wiekopomną rolę w okresie Komuny Paryskiej i wsławił się wybitnymi wyczynami generała Galiffet, pogromcy komunardów, co zresztą znajdujemy w pięknym poemacie Władysława Broniewskiego pt. „Komuna Paryska”.
W głębi cmentarza wznosi się wspaniały architektonicznie gmach najnowocześniejszego krematorium. Dzięki uprzejmości dyżurnego inspektora pozwolono mi wejść do wnętrza i pokazano, jak wygląda palenie zwłok. W tym czasie właśnie odbywało się w asyście rodziny żałobne nabożeństwo za duszę zmarłego na obczyźnie znanego obywatela Szwecji. Wielki piec krematoryjny umieszczony jest oczywiście w podziemiach, gdzie zainstalowano palenisko rozgrzewane prądem elektrycznym do temperatury nieprawdopodobnej wysokości. Żar jest tak olbrzymi, że spuszczone pochyłym łożyskiem kamiennym ciało w ciągu dwóch minut zmienia się w kupkę maleńkich szarostalowych, lśniących łusek i drobniutkich, na mączkę sproszkowanych pyłków. Po półgodzinie ta już ostudzona kupka szczątków ludzkich powraca drugim kamiennym łożyskiem w górę i jest zsypywana do niewielkich skrzynek lub urn najrozmaitszych kształtów, mniej lub bardziej ozdobnie inkrustowanych, po czym taką urnę lub skrzynkę wstawia się do jednej z małych wnęk otaczających ze wszystkich stron gmach krematorium kilkupiętrowych katakumb lub też zabiera się ją do domu. Wychodząc z gmachu widziałem właśnie rodzinę zmarłego Szweda, która wsiadła do oczekującego na nich żałobnego auta, umieściwszy pośrodku ozdobną szkatułę, zawierającą prochy zmarłego członka rodziny. Cały proces spalenia zwłok i odbycia żałobnego nabożeństwa trwał 35 minut.
Opuszczając Paryż, i tym razem, jak zwykle, zadawałem sobie pełne niepokoju pytanie, czy wolno mi będzie jeszcze raz powrócić do tego cudownego miasta. Czy ten mój pobyt nie jest już ostatnim i czy aż do końca dni moich będę mógł li tylko w marzeniach odwiedzać majestatyczny grób Napoleona, „eksterytorialne” muzeum Rodina, Pola Elizejskie, Ogród Luksemburski, Halé Targowe, Wersal, Panteon, mieszać się z obcym mi, a tak bliskim tłumem na Montmartrze, gwarzyć z konduktorem w autobusie lub z przekupniem bananów, prowadzić filozoficzno-społeczny dialog z zamiataczem ulic na temat rażącej niesprawiedliwości socjalnej, która pobudowała na ulicach stolicy (nie wyłączając fasad świątyń) nieprzebrane ilości cichych zakątków dla reprezentantów płci brzydkiej i ani jednego miejsca, w którym mogłaby znaleźć ulgę i chwilę samotności całymi godzinami wędrująca ulicami wspaniałego miasta biedna, cudzoziemska niewiasta. Mój interlokutor (rzetelny socjalista) przyznał mi pełną rację i splunąwszy zakonkludował:
—	Tak, panie, nie ma i nigdy nie będzie na świecie sprawiedliwości!
Byłbym grubo nie w porządku ze swoim ojcowskim sumieniem, gdybym nie zdał relacji z głębokich wrażeń i przeżyć, jakich doznałem w czasie ponownego spotkania z moją córką. Obcując z nią po całych prawie dniach, miałem możność stwierdzić, ku wielkiej mojej radości, że dziecko moje obdarzone jest nieprzeciętną zgoła inteligencją i posiada znaczny zapas wiedzy. Odwiedzając wspólnie Louvre, Trocadero i wiele muzeów czy galerii obrazów, zachwycony byłem trafnością i dojrzałością sądów mojej Leny, która zgoła nie wrodziwszy się pod tym względem w swego ojca, posiada gruntowną wiedzę z zakresu historii sztuki i umie niesłychanie ciekawie, żywo, a zarazem interesująco, zrozumiale i bezpośrednio formułować swoje zdanie o danym dziele sztuki. Przy tym włada ciętym, pełnym satyrycznej ostrości dowcipem i ma wyraźne poczucie humoru (to może trochę z ojca). Wszystkie te dodatnie cechy jej intelektu harmonizują z wielką, subtelną wrażliwością i bardzo dużą dozą uczuciowości, którą hojnie obdarowuje zarówno ludzi, jak zwierzęta (zwariowana „koniara”) i całą przyrodę. Poza tym jest to człowiek na wskroś nowoczesny, szczerze postępowy, o szerokim horyzoncie myślowym, całkowicie pozbawiony najmniejszej nawet dawki egoizmu, bez reszty rozdający siebie swoim najbliższym. W ciągu tego spędzonego razem tygodnia Lena otoczyła mnie bezgranicznym morzem najsubtelniejszej miłości córki, starając się w ten sposób jak gdyby wynagrodzić długie lata naszej rozłąki i dyskretnie przygotować do okropnej konieczności pozostawania w beznadziejnej, nieskończonej tęsknocie, mającej trwać aż do końca dni moich.
Niestety wszystkie jej usiłowania w tym względzie z góry skazane były na niepowodzenie. Skończył się Paryż, skończyło się ostatnie w życiu spotkanie z ukochanym moim dzieckiem (reprezentującym w tym wypadku nie tylko siebie, ale i mojego syna). I to już z całym spokojem potrafię powiedzieć sobie: ostatni raz zobaczyłem moje ukochanie, słyszałem jej głos, rozpierała mnie duma ojcowska, gdy widziałem piękno jej charakteru, jasny, postępowy umysł, wielki zapas wiedzy. Odtąd pozostała mi tylko fotografia, list, smutek i starcza samotność.