Koniec dzieło chwali

A więc czy koniec? — Niezawodnie tak. To jest realny, stwierdzony fakt; a teraz czy „dzieło”? Tu rodzi się w autorze niejaka wątpliwość. Czyż ten chaotyczny, dyletancki elaboracik może pretendować do nazwy „dzieła”? Na pewno nie. A jedyne usprawiedliwienie można znaleźć w tym, że niżej podpisany, z całą skromnością i pełnym poczuciem całkowitego braku kwalifikacji literackich przystępując do swego pamiętnika, wyraźnie i całkiem niedwuznacznie zaznaczył, że nie rości sobie bynajmniej żadnych praw do tworzenia „dzieła literackiego”, co zresztą znalazło swój wyraz chociażby w tytule brzmiącym: „Gawędy starego komedianta”.
A teraz sprawa najważniejsza. Czy „chwali”? To znaczy, czy ta robota ma jakąkolwiek wartość i czy zasługuje na najbardziej bodaj pobłażliwą pochwałę? Tu należy zaznaczyć dwa aspekty: czy „chwali” dla mnie — autora i czy „chwali” dla moich bliźnich? Jeżeli chodzi o mnie, to stanowczo „chwali” i to nawet bardzo. Bo jakże miło jest w późnej starości, o liliowym zmierzchu wiosennego dnia zasiąść w wygodnym fotelu „własnego kina” i przepuścić przed oczami, zmęczonymi długoletnim, uporczywym wpatrywaniem się w ponętne barwy życia, w ludzi i zdarzenia, na filmowej taśmie, całą kronikę pełnego zawiłych zwrotów, zakrętów, pochyłości i wzniesień własnego żywota od pierwszych niemal dni beztroskiego dzieciństwa poprzez wszystkie kolejne etapy dojrzałej męskości, bujnej aktywności, aż po samotną, lubo „niespokojną starość”. Jakże miło jest wpatrywać się w te obrazy swojej własnej historii, które pozostawiają niezatarte ślady i ze specjalną jaskrawością odzywają się w perspektywie wielu, wielu lat. Cisza, samotność i rozpamiętywanie tego, co było i co już nigdy nie powróci. Wsłuchiwanie się w tętno własnego pulsu, tym radośniejsze, że w historii moich dni w większości wypadków świeciło radosne słońce i wiały pomyślne wiatry, z rzadka tylko uderzały pioruny, wywołujące wielkie wstrząsy i poważne cierpienia, i tylko czasem w pierwszym okresie młodzieńczości i na finiszu życia powiewały posępne, stepowe wiatry melancholii i nieukojonej tęsknoty. To dla mnie. A teraz co dla moich czytelników.
Kiedy z możliwym obiektywizmem usiłuję dziś, kończąc tę bardzo zresztą dla mnie miłą robotę, ogarnąć okiem jej całość, to jednak dochodzę do wniosku, że zarówno w historii mego bytowania na naszej planecie, jak w jej odbiciu na kartkach tego bezpretensjonalnego pamiętniczka można by jednak odszukać pewne momenty, sytuacje i zdarzenia wyraźnie zasługujące na uwagę, a może nawet na głębsze zastanowienie się i wyciągnięcie pewnych konsekwencji, typu wyraźnie pedagogicznego. Spróbuję wybrać i uszeregować te zjawiska, które uważam (przy całej skromności spoglądania na nie) za zgoła nieprzeciętne i nieczęsto wśród moich bliźnich spotykane.
Pierwszą sprawą będzie ta jakaś klamra, spinająca ciekawy okres budzącego się w młodzieńcu pierwszego głębokiego uczucia tzw. pierwszej miłości z okresem obecnego mojego duchowego stanu, w jakim znalazłem się dobiegając do mety. I tu, i tam dominantą jest beznadziejna tęsknota, jest ten sam fakt zamrożenia budzącego się do życia wspaniałego kwiatu, który już a priori zdecydowanie skazany był na niemożność przekształcenia się w piękny, dojrzały owoc. Beznadziejnym smutkiem, pełnym rezygnacji, zaczął się (chociaż psotny los przyniósł mi w następstwie radosną niespodziankę) i kończy mój żywot. Ten sam akcent, ta sama melodia towarzyszą i mojemu wejściu w życie, i zejściu ze świata. Panuje idealna, niezmącona harmonia pomiędzy pierwszymi i ostatnimi dniami mojej egzystencji. A w tej jednobrzmiącej, powiedziałbym, jednokolorowej klamrze, spinającej długi ciąg moich dni, można by również znaleźć wiele niepowszednich, nie najpospolitszych przeżyć.
Za najważniejsze spośród nich muszę uważać dwie: powtarzającą się zarówno w moim życiu, jak w życiu mojego syna gwałtowną, radykalną przemianę naszych wnętrz; u mnie — pod wpływem moralnego ciosu, a u niego — pod działaniem potężnego żywiołu morza, w którym potrafił, kierowany instynktem, odnaleźć pełnię siebie. I drugą, tkwiącą w tym złowieszczym zbrataniu się mojego „ja” z groźnym żywiołem ognia, który przez długie lata szedł za mną w sposób wyraźnie zastanawiający.
Jeżeliby zaś chodziło o tzw. „działalność artystyczną”, o rezultaty mojej pracy w teatrze, to i tu również dwa okresy w sześćdziesięcioletniej wędrówce po scenach polskich mogę uważać za najtypowsze i względnie godne zastanowienia: pierwszy mój pobyt w Łodzi i usiłowanie stworzenia teatru dla klasy robotniczej, i okres ostatni, obejmujący cztery i pół roku mojej choroby, która — przez wyrzucenie mnie niejako „poza burtę” intensywnego życia w teatrze i napięcie beznadziejnej tęsknoty za utraconymi dziećmi — pozwoliła mi dość sugestywnie odtworzyć dwie postacie sceniczne, których losy mocno zbliżone były do własnych moich prywatnych przeżyć: Jaskrowicza w „Grzechu” Żeromskiego i Dziadka w „Sprawiedliwych ludziach” Brandysa. Obydwu tych ról na pewno nie potrafiłbym zagrać z takim przejęciem, gdybym sam nie doznawał bolesnego uczucia beznadziejnej tęsknoty i osamotnienia. Słowem, obydwa te moje względne sukcesy aktorskie stały się produktem głębokiego cierpienia i najsmutniejszych przeżyć mego życia. W obydwu tych sprawach wyraźną pomoc okazała mi wnikliwa i całkowicie współczesna metoda reżyserii Bohdana Korzeniewskiego — w „Grzechu” i Aleksandra Bardiniego w „Sprawiedliwych ludziach”. Obydwaj czuwali nad moim wciąż jeszcze galopującym temperamentem, który tak często w mojej karierze aktorskiej kazał mi „przegrywać” rolę i wpadać w niedopuszczalny dziś naturalizm. Obydwaj za każdym razem w momencie takiego potknięcia radykalnie wyciągali mnie (niekiedy nawet w sposób wyraźnie dla mnie przykry) z fałszywej ścieżki, ukazując mi prawdziwą drogę do tego, co nazywamy realizmem. Dla nich obydwóch żywię głęboką wdzięczność, którą na tym miejscu pragnę podkreślić. I jedynie niezapomniana praca z Edmundem Wiercińskim przy wystawianiu w Łodzi „Elektry” Giraudoux i „Fantazego” w Warszawie da się porównać z tymi osiągnięciami, do jakich potrafili doprowadzić mnie Korzeniewski i Bardini.
I jeszcze z jednego mola, który ustawicznie gryzie moje sumienie, muszę, w myśl obowiązującej mnie szczerości, zdać dokładną sprawę. Rozłąka z moimi dziećmi i ich nieobecność w kraju, dziś zwłaszcza tak bardzo potrzebującym gorących serc, otwartych umysłów i ludzi nowoczesnych, postępowych zapatrywań, sprawia mi podwójne cierpienie i przyznam się, że nie potrafiłbym powiedzieć, które z nich więcej mnie kosztuje: czy tęsknota ojca za utraconymi ukochanymi dziećmi, czy wyrzuty sumienia ojca obywatela, odpowiedzialnego za wychowanie i wskazanie roli, jaką młode pokolenie winno odegrać w służbie społeczeństwa własnego narodu.
Sądzę, że bez przesady wolno mi powiedzieć o sobie, iż największą pasją mojego życia (choć nie jedyną, nie wyłączną i nie zacieśniającą horyzontu patrzenia i czucia do jej granic) była pasja teatru. I dlatego właśnie chciałbym zakończyć moje sprawozdanie nie jakimś patetycznym, górnolotnym, dydaktycznym testamentem dla moich następców w zawodzie aktorskim, ale bardzo skromnym i bezpośrednim stwierdzeniem tego, co dziś, zamykając książkę mego życia, czuję w stosunku do teatru, co mnie w jego przeobrażeniach i przemianach specjalnie raduje, z czego jestem dumny, a co znowu rzuca na mnie przy odejściu cień lekkiego smutku.
Dumny jestem przede wszystkim, że obecnie teatr stał się bodajże naczelnym nauczycielem najszerszych mas społeczeństwa, stał się jednym z narzędzi, jakimi partia i rząd posługuje się przy wielkim dziele przebudowania człowieka, usiłując stworzyć typ uświadomionego, współodpowiedzialnego za losy swojego państwa obywatela. Dumny jestem, że mój „fach”, tak bardzo lekceważony i poniewierany przez wiele stuleci, doczekał się pełnej rehabilitacji i że dane mi jest kończyć moją wędrówkę bez rumieńca wstydu i goryczy pogardzanego histriona, ale w pełnej godności prawdziwego artysty obywatela. Raduje mnie nieskończenie świadomość, że sztuka teatru potrafiła poczynić tak wielkie postępy zarówno organizacyjne, jak i artystyczne, że wyraźnie wznosi się coraz wyżej i że ma przed sobą wspaniałą, twórczą drogę do najwyższych szczytów ideału. Niepokoi mnie zaś z lekka to dyskretne jak gdyby uciekanie od uczucia, od wzruszeń, jakie daje się zauważyć w ostatnich czasach zarówno w twórczości naszych współczesnych dramaturgów, reżyserów, jak i twórczych aktorów najmłodszego pokolenia.
Bo pewny jestem, że naczelnym zadaniem teatru było, jest i wiecznie będzie — niezależnie od biegu historii, od przemian socjalnych i panującego w danej chwili ustroju państwowego — przede wszystkim wzruszać i przez wzruszenie uczyć. Bo żeby nauczyć, trzeba koniecznie kochać zarówno przedmiot nauczania, jak i samego ucznia. Przez wiele lat usiłując nauczyć młodzież opanowania naszej skomplikowanej sztuki aktorskiej, zawsze i wszędzie starałem się uczyć ich przede wszystkim — kochać. Kochać wielką ideę, kochać człowieka, kochać przyrodę, współczuć ludzkiemu cierpieniu. Bronić człowieka od krzywdy i umieć uszanować bezwzględną wolność jego sumienia. Tę naukę starałem się zadokumentować własnym przykładem. A jeżeli nie zawsze mi się to udawało, to musicie mi wybaczyć, gdyż jestem człowiekiem, tylko słabym, ułomnym człowiekiem!
Kochajcie teatr i służcie mu wiernie, a będziecie szczęśliwi.