Reduta i... krytyka fachowa
Kiedy w Polsce jednostka parta siłą zdrowej młodości ima się roboty i wedle własnej koncepcji usiłuje stworzyć coś „nowego” – to wnet grono szanownych współrodaków dzieli się na dwie grupy: pierwsza, złożona z tak zwanych „ostrożnych” – poważnych osobników, analizuje, ironizuje, nie wierzy, nie pomaga (takich jest 90%), druga, która reprezentuje czynniki „żywe”, „aktywne” (aktywiści w polityce), wierzy, ironizuje, nie analizuje, i z całą najwyższą energią przeszkadza (takich jest 10%). Pierwszych nazywa się „rozumnymi”, drugich „śmiesznymi”.
Kiedy w Polsce jednostka wyjątkowa, zdolna, rzutna i nieprzeciętna, z narażeniem własnego ja, osobistych interesów, a niekiedy i dobrej sławy, staje przy indywidualnym warsztacie twórczym, bez protekcji możnych tego świata, aby na czyn przekuć wewnętrzny swój ogień – społeczeństwo chrzci ją mianem szaleńca, samochwalcy, albo szubrawca.
W Polsce praca i jej rezultat nie mówią same za siebie – twórca musi mieć firmę, a jego przedsięwzięcie musi być znane ogółowi powszechnie z jaskrawego afisza. Bo w Polsce działa jedynie opinia ogółu i... fachowej krytyki.
Ciasno było od dawna w naszym życiu teatralnym, ciasno w literaturze dramatycznej, ciasno w krytyce, ciasno w gustach publiczności, a już bezbrzeżnie ciasno w robocie teatralnej – w samym teatrze. I padali ludziska w tym ścisku szablonu, małości i powszedniości, jak muchy od zimna na brudnym przypiecku; ginęły w kurzu codzienności poczynania śmielszych szaleńców – na scenie panoszyła się miernota i rutyna przeciętności.
Przyszła walna zawierucha dziejowa i po burzy zabłysło słonko odrodzenia, pękł wrzód na organizmie ludzkości i dusza zbiorowa jęła tęsknić za młodym zdrowiem i tężyzną odrodzonego „ja”. Zawrzało jak w ulu – ruch – życie – praca – walka i pęd do nowego, samodzielnego bytowania, do wyzwolenia i odrodzenia.
Tylko w teatrze polskim cisza i dawna odwieczna senność pozostała bez zmiany; zawieszeni między tradycją, której właściwie nie mieliśmy zgoła i własnym wyrazem, nowym obliczem, o którego posiadanie nie kusiliśmy się wcale – pozostawaliśmy na miejscu, tkwiąc z sarmackim uporem na martwym punkcie, podczas gdy dookoła wrzało, kipiało i przelewało się bujną falą nowe życie.
I oto drgnął organizm teatralny, poczęło się coś dziać – zaczęto konstruować nową formę – marzyć o nowych drogach – kuć nowe kształty. Gorące tchnienie Limanowskiego i Osterwy, którzy ze stepów północy przynieśli mikroby teatralnej reformy, aby je samodzielnie na polską przeszczepić glebę ku zagładzie tępego bezczynu naszej akcji teatralnej – owiało poczynania, i oto dzięki dobrej woli Dyrekcji i pomyślnej konstelacji na horyzoncie miasta, urodziła się placówka młoda, samodzielna, oryginalna, ambitna i żywa; powstał pierwszy na ziemi polskiej współczesny, racjonalny, doświadczalny warsztat dla sztuki aktorskiej.
Dwa miesiące prac przygotowawczych, i tyleż intensywnej roboty faktycznej, dało już pozytywne rezultaty i dzisiaj o Reducie można mówić jak o rezultacie, o owocu, a nie tylko o zamierzeniach i zapowiedziach. Ponad śnieg i w dwóch zespołach przedstawiany dramat Rittnera W małym domku upoważniły opinię i krytykę fachową do oceny tego, i wyrażenia swego, fachowego w tym względzie zdania.
A teraz proszę przejrzeć artykuły i recenzje, głosy „wybitnych krytyków” i wielkich „mecenasów”, przysięgłych znawców i dostojnych „augurów”, kowalów opinii publicznej.
Przede wszystkim, minimum zainteresowania i ogólny „krzyk” za rzekomo realistyczne traktowanie; branie cząstki planowego kwadracika za wyraz całości i kierunek ogólny; gniew za „przeżywanie” bez zasadniczego wniknięcia w istotę przeżywania, ryczałtowe przypisywanie zastosowanego systemu pracy – metodyce Stanisławskiego z Moskwy, przy niejednokrotnie ujawnianej, wręcz zasadniczej nieznajomości metod i kierunków teatru artystycznego; zasadniczy, sztywny chłód i rezerwa, nie poszanowanie wysiłków pracy organizacyjnej, energii zużytej na przezwyciężanie olbrzymich trudności i iskry twórczej, której doprawdy nie spotyka się co dnia, na każdym kroku; a niekiedy wręcz aroganckie i ignoranckie, protekcjonalne poklepywanie po ramieniu natchnionych pracowników ideału, poklepywanie przez spaśnych, drzemiących w stęchłej atmosferze snobów.
Na miłość Boga – natchnienia poklepywać nie wolno – przed tym się klęka, bo to stera cudów, dostępna li tylko dla wybrańców.
Czas już skonstatować, że nie mamy w szeregu naszych krytyków teatralnych ani jednego autorytetu, przed którym w kornym pochyleniu głowy, z uznaniem i pełnym zaufaniem do jego wiedzy fachowej i uczciwej bezstronności, złożylibyśmy naszą pracę do oceny. Niestety, Sarcey’ów, Bogusławskich ani Jarcewych nie widzimy dokoła siebie.
Reduta ma najcenniejsze przymioty, których nie widzieć nie można: jest młoda – dała rumieniec młodzieńczy całemu szeregowi zgrzybiałych i przedwcześnie pochylonych ku ziemi starych aktorów, którzy przestali już, zda się, wierzyć, że przecie przyjdzie dzień, kiedy raz w życiu zagrają w teatrze z prawdziwego zdarzenia, gdzie próba będzie radością i rozkoszą, a w czasie widowiska w ich komedianckich duszach stawać się będzie cud świętej tajemnicy tworzenia.
Jest uczciwa – o własnych siłach, własnymi drogami, z wiarą i zapałom, w twórczej pracy dąży do dźwignięcia teatru z błotnych nizin szablonu i rutyny, aby go pchnąć na górne szlaki.
Jest twórcza – daje nowe życie, tworzy niepokoje i robi ruch, to jest to wszystko, z czego wykwita piękno.
Kierownictwo Reduty ma swoje konkretne cele i zupełnie zdecydowano kierunki. Przede wszystkim dąży do pogłębienia, uczuciowo i rozumowo, twórczej wydajności aktora – tego się nie osiąga, zwłaszcza u nas, ani w rok, ani w dwa, na to lat całych wytężonej, konsekwentnej pracy trzeba i trzeba wiary w cud, trzeba atmosfery, która by sprzyjała rozwojowi tego naprawdę cieplarnianego kwiatu, potrzebującego słońca, spokoju i pogody – taką atmosferę Reduta ma dzięki Osterwie i Limanowskiemu, którzy potrafili przełamać lody pesymizmu i tchnąć w serce aktora polskiego ogień wiary i zdrową ambicję czynu, stojącego na wysokości artyzmu.
To powinno być uznane i uszanowane w każdym razie – to już wkracza w granicę uczciwości.
Nie wiem doprawdy, czy jest jakakolwiek twórczość, która by bardziej niż sztuka aktorska wymagała programowego usystematyzowania i stworzenia metod pracy. Otóż Reduta jest pierwszą w Polsce racjonalną szkołą aktorską – czy można więc po miesiącu wykładów w szkole wyrokować o jej walorach pedagogicznych, o jej wartości?
Kardynalny błąd krytyki naszej w ocenie pracy Reduty polega na tym właśnie, że pierwsze posunięcie, pierwszy kwadracik na planowo rozłożonej szachownicy, bierze ona za gotową całość.
Tym już tłumaczy się, w pewnej przynajmniej mierze, napadanie na realistyczne traktowanie gry, które chrzci się nieszczęsnym mianem „przeżywania”.
Tu mała dygresja „Przeżywanie” nie zostało importowane do nas z Moskwy od Stanisławskiego, który wbrew uporczywemu twierdzeniu niektórych naszych fachowców „krytyków” – wystawił ogromną ilość utworów symboliczno-nastrojowych, albo stylizowanych, jak Peer Gynt, Błękitny ptak, Chory z urojenia, Hamlet, Brand, Anatema, Juliusz Cezar, U wrót królewskich i wiele, wiele innych, które w żadnym razie nie mogły być, wprost dzięki swojej strukturze psychicznej, traktowane realistycznie. „Przeżywanie” na Zachodzie i zresztą u nas, w Polsce, tkwiło w istocie aktorstwa i jest jego wykładnikiem.
„Przeżywanie” w Reducie polega na tym jedynie, i wyłącznie, że aktor musi czuć, aby mówić, a nie odwrotnie – aktor traktuje tekst, wyrazy, jako znaki umówione, za pomocą których wyraża swoje czucia, wykwitające w nim przy procesie twórczego rozsnuwania tej kanwy psychologicznej, jaką autor daje mu z własnych czuć za pomocą umownych znaków czyli tekstu. „Przeżywać” w języku Reduty znaczy tyle, co tworzyć we własnej duszy melodię, do której nie rozwiązanych motywów dostarcza autor.
Zobaczymy teraz, w dalszej linii rozwoju tego systemu pracy, jak to właśnie „przeżywanie” realizowane będzie przy odtwarzaniu utworów symbolicznych i stylizacyjnych. Ten dalszy krok pedagogiczny jest niezmiernie ciekawy, i on dopiero upoważni do stawiania tych zarzutów, jakie dzisiaj sypią się, jak z rogu obfitości (żeby moje uwagi miały taki róg!) – albo też przysporzy Reducie uznania już pełnego i całkowitego. W każdym razie, Reduta na horyzoncie beznadziejności teatrowej w Polsce jest promiennym słońcem, i kronika aktorska od dziesiątków lat nie notowała w świecie teatralnym tak wzniosłego i doniosłego faktu, a społeczeństwo i „fachowcy” stają wobec entuzjastycznego, a jednocześnie wyjątkowo poważnego zdziałania artystycznego o wysokim napięciu twórczości.

1920