pl	Zofia Sawaniewska-Mochowa 
lt	Zofia Sawaniewska-Mochowa 

pl	Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 
lt	Lenkijos mokslų akademijos Slavistikos institutas, Varšuva 

pl	XIX-wieczne słowniki przekładowe z Litwy jako źródła do badania polszczyzny regionalnej 
lt	Lietuviški XIX amžiaus verstiniai žodynai - regioninės lenkų kalbos tyrimų šaltiniai 

pl	W wieku XIX, zwłaszcza w drugiej połowie, powstawały, na fali zainteresowania folklorem i językiem litewskim, liczne słowniki przekładowe, sporządzane głównie przez dwujęzycznych autorów wywodzących się z drobnej szlachty, głównie ze Żmudzi . 
lt	XIX amžiuje, ypač antrojoje pusėje, kilus susidomėjimui lietuvių kalba ir tautosaka, pasirodė daug dvikalbių lenkų ir lietuvių kalbų žodynų, kurių autoriai - smulkiosios bajorijos atstovai, dažniausiai kilę iš Žemaitijos . 

pl	Z powodu zaostrzenia cenzury carskiej w okresie popowstaniowym na Litwie nie były one przeważnie dopuszczane do druku, zaś późniejsze losy tych rękopisów okazały się nierzadko bardzo skomplikowane. 
lt	Numalšinus sukilimą ir sustiprėjus carinei cenzūrai, Lietuvoje paprastai nebuvo leidžiama tokių leidinių publikuoti. Todėl rankraštinių veikalų likimas buvęs ganėtinai įvairialypis. 

pl	Część zaginęła bezpowrotnie, przepadł między innymi słownik polsko-litewski Aleksandra Butkiewcza, litewsko-polski Kajetana Niezabitowskiego czy Szymona Staniewicza, słownik litewsko-polsko-łaciński Aleksandra Antoniego Warkolewicza, słowniczek żmudzko-polski Józefa Bogdanowicza z 1861 r., nieznane są losy słownika litewsko-polskiego Mikołaja Akielewicza, o którym wspominał Jan Karłowicz (1875: 358). 
lt	Dalis jų žuvo istorijos verpetuose, pvz., Aleksandro Butkevičiaus lenkų-lietuvių kalbų žodynas, Kajetono Nezabitauskio ir Simono Stanevičiaus lietuvių-lenkų kalbų leksikografijos veikalai, Aleksandro Antano Varkolevičiaus lietuvių-lenkų-lotynų kalbų žodynas, Juzefo Bogdanovičiaus 1861 metų žemaičių-lenkų kalbų žodynėlis. Iki šiol nerastas Mikalojaus Akelaičio lietuvių-lenkų kalbų žodynas, kurį savo veikaluose minėjo Janas Karlovičius [Jan Karłowicz] (1875: 358). 

pl	O istnieniu tych źródeł wiemy głównie dzięki bibliografom i historykom języka litewskiego. 
lt	Apie šiuos šaltinius daugiausiai sužinome, skaitydami lietuvių kalbos bibliografų ir istorikų veikalus. 

pl	Mimo tych niepowetowanych strat, przetrwało do naszych czasów sporo słowników/słowniczków rękopiśmiennych, które, po różnych perypetiach, trafiły do bibliotek i archiwów litewskich, rzadziej polskich. 
lt	Nepaisant minėtų netekčių, išliko nemaža rankraštinių žodynų / žodynėlių, kurie įvairiais būdais pateko į Lietuvos, rečiau į Lenkijos, bibliotekas ir archyvus. 

pl	Od dawna tą rozproszoną, czasami niestety zdefektowaną, spuścizną żywo interesowali się lituaniści i dokładali starań, by przynajmniej niektóre z tych słowników po niemal 150 latach "niebytu" przywrócić do krwiobiegu współczesnej kultury na Litwie jako cenne dziedzictwo językowe i świadectwo minionej epoki. 
lt	Jau senokai tuo išsklaidytu ir, deja, dažnai apgadintu kalbiniu palikimu domisi lituanistai, kurie itin stengiasi, kad bent kai kurie šių rankraščių vėl būtų sugrąžinti į dabartinės Lietuvos kultūrinį gyvenimą po beveik 150 "nebūties" metų kaip brangūs kalbos palikimo ir praėjusios epochos liudijimai. 

pl	Niekwestionowane zasługi w wydawaniu XIX-wiecznych rękopiśmiennych materiałów z Litwy, nie tylko zresztą słowników, w których używana była polszczyzna z wyraźnym nacechowaniem regionalnym, ma Giedrius Subačius, twórca serii Bibliotheca Archivi Lithuanici. 
lt	Tokios XIX amžiaus rankraštinės medžiagos - ir ne tik žodynų, kuriuose lenkų kalbos pavyzdžiai reflektuoja ryškius regioninius elementus - išsaugojimu itin rūpinasi leidinių Bibliotheca Archivi Lithuanici serijos įkūrėjas Giedrius Subačius. 

pl	Badacz z wielką pieczołowitością podchodzi do zapisów polskich, zachowując oryginalną grafię autorów. Daje tym samym historykom języka polskiego i dialektologom obszar do penetracji zarówno cech regionalnych, jak i indywidualnych w zakresie pisowni i wymowy. 
lt	Šis tyrėjas leksikografinę lenkų kalbos medžiagą pateikia labai preciziškai: nurodoma originali rankraštinių šaltinių rašyba, taip suteikiant lenkų kalbos istorikams ir dialektologams galimybę tyrinėti regiono, o taip pat bendrus ir individualius, susijusius su grafika ir tartimi, kalbos bruožus. 

pl	O rzetelnym podejściu G. Subačiusa do materiału polskiego w słownikach przekładowych świadczą odnotowane przez redaktora w przypisach do poszczególnych haseł polskich wahania pisowni i skreślenia, dokonane ręką samego autora. 
lt	G. Subačius, apžvelgdamas dvikalbių žodynų lenkų kalbos medžiagą, kai kurių lenkiškų žodžių prierašuose itin kruopščiai detalizuoja paties autoriaus ranka atliktus rašybos pakeitimus. 

pl	Słowem, otrzymujemy bardzo cenne źródło do badań językowych, wydane na prawach oryginału, bez śladów normalizacji, noszące znamiona swoistego grafolektu stosowanego przez piszących po polsku dwujęzycznych Litwinów/Żmudzinów. 
lt	Todėl kalbiniams tyrimams skirti šaltiniai be norminimo elementų, turintys faksimilės statusą, yra labai vertingi. Jie suponuoja savitą, lenkiškai rašančių dvikalbių lietuvių / žemaičių autorių grafolektą. 

pl	Jako wzorzec takiego wydania, bliskiego ideałowi, wskazałabym przygotowaną przez G. Subačiusa (2002) jako tom 3. wspomnianej serii publikację rękopisu anonimowej gramatyki języka litewskiego, powstałej około 1820‒1830 roku, z dołączonym do niej słowniczkiem przekładowym litewsko-polskim (a ściślej żmudzko-polskim). 
lt	Viena tokių, itin preciziškai parengtų G. Subačiaus (2002) rankraštinių publikacijų - anksčiau minėtos serijos 3-iasis tomas, lietuvių kalbos gramatikos, nežinomo autoriaus parašytos maždaug 1820‒1830 m., su pridėtu lietuvių-lenkų (tiksliau, žemaičių-lenkų) kalbų žodynėliu. 

pl	To unikatowe rękopiśmienne dzieło pochodzi z Biblioteki Puławskiej XX. Czartoryskich i jest obecnie własnością Biblioteki Czartoryskich w Krakowie. 
lt	Šis unikalus rankraštis buvo saugojamas Kunigaikščių Čartoriskių Pulavų bibliotekoje (dabar - Krokuvos Čartoriskių bibliotekoje). 

pl	Krytyczne wydanie, adresowane zarówno do Litwinów, jak i Polaków, składa z trzech elementów: fotokopii poszczególnych kart rękopisu zestawionych paralelnie z dokładną ich transliteracją i przekładu tekstu polskiego na współczesny język litewski. 
lt	Kritinis leidinys, skirtas ir lietuvių, ir lenkų kalba skaitantiesiems, sudarytas iš trijų dalių: 1) faksimilės; 2) transliteracinio teksto; 3) teksto lenkų kalba vertimo į literatūrinę lietuvių kalbą. 

pl	Całości dopełniają wnikliwe studia językoznawcze, od strony lituanistycznej rękopis zbadał G. Subačius, od strony polonistycznej bardzo szczegółowo materiał językowy przeanalizowała Halina Karaś (2002), konfrontując go ze stanem polszczyzny ogólnej XIX wieku i wykazując obecność licznych zjawisk regionalnych na różnych płaszczyznach, od ortografii i wymowy poczynając przez fleksję imienną i werbalną, składnię po leksykę. 
lt	Taip pat publikuojami išsamūs lituanistinės plotmės rankraščio kalbiniai tyrimai, atlikti G. Subačius, o polonistinės autorė - Halina Karaś (2002). Ji labai tiksliai išanalizavo kalbinę medžiagą, gretindama ją su bendrine XIX amžiaus lenkų kalba ir nurodydama daug įvairių regioninės kalbos apraiškų - ortografijos ir fonetikos, daiktavardžių, būdvardžių, įvardžių linksniavimo, veiksmažodžių asmenavimo, sintaksės bei leksikos ypatumų. 

pl	W samym skromnych rozmiarów dwuszpaltowym słowniczku żmudzko-polskim (liczy zaledwie 14 stron i 548 słów żmudzkich oraz zasadniczo jednowyrazowych ich odpowiedników polskich), zatytułowanym Zbiór Krótki niektórych wyrazow Litewskich H. Karaś (2002: 78-83) odkryła archaizmy leksykalne (także stylistyczne), w tym stare zapożyczenia z łaciny (afekt, wokabuła) i niemieckiego (jurgielt, frasunek), regionalizmy leksykalne i dialektyzmy (kruczek 'haczyk', sianożęć 'łąka', sustawa 'połączenie ruchomych kości; staw', truna 'trumna'). 
lt	Nedideliame dviejų skilčių žemaičių-lenkų kalbų žodyne (vos 14-os puslapių leksikografinis sąvadas su 548 žemaitiškais žodžiais [dažniausiai nurodant pastarųjų lenkų kalbos atitikmenis]), pavadintame Zbiór Krótki niektórych wyrazow Litewskich H. Karaś (2002: 78-83) aptiko leksinius (o taip pat ir stilistinius) archaizmus bei senuosius skolinius iš lotynų (afekt, wokabuła) ir vokiečių (jurgielt, frasunek) kalbos, regioninei leksikai priskirtinus žodžius ir tarmybes (kruczek 'kabliukas, vąšelis', sianożęć 'pieva', sustawa 'sąnarys', truna 'karstas'). 

pl	Przydatność słowników polsko-litewskich do badań nad polszczyzną regionalną 
lt	Lenkų-lietuvių kalbų žodynų svarba, nustatant regioninės lenkų kalbos ypatumus 

pl	Ciekawszymi i bogatszymi źródłami do studiów leksykalnych XIX-wiecznej polszczyzny regionalnej z Litwy są w moim przekonaniu słowniki litewsko-polskie (żmudzko-polskie), ale tych z odwrotnym układem haseł też w badaniach cech regionalnych nie należy pomijać. 
lt	Tiriant XIX amžiaus lenkų regioninės kalbos Lietuvoje ypatumus, kalbotyriniu aspektu vertingesni ir turiningesni yra lietuvių-lenkų (/ žemaičių-lenkų) kalbų žodynai. 

pl	W słownikach polsko-litewskich autorzy nierzadko dobierali słownictwo polskie z istniejących już drukowanych słowników jedno- lub wielojęzycznych, a tym samym w węższym zakresie pojawiała się tu leksyka regionalna używana w komunikacji codziennej. 
lt	Tiriant vietinės kalbos specifiką, analizuotini ir lenkų-lietuvių leksikografiniai sąvadai, mat autoriai jiems lenkiškus žodžius parinkdavo iš jau išspausdintų vienkalbių arba daugiakalbių žodynų. Todėl juose mažiau atspindima buitinės ir regioninės leksikos vartosena. 

pl	Najdobitniej swoje naśladownictwo wobec zasobu monumentalnego słownika języka polskiego S. B. Lindego wyraził Dionizy Paszkiewicz (Dionizas Poška), który opracował w latach 1825-1830 obszerny 2-tomowy słownik trójjęzyczny. 
lt	Nekyla jokių abejonių, kad Dionizas Poška naudojosi monumentaliu S. B. Lindės lenkų kalbos žodynu. D. Poška 1825-1830 m. parengė didelės apimties 2-ų tomų trikalbį žodyną. 

pl	Choć tytuł oryginału (przechowywanego w LLTIMBR w Wilnie) brzmi Słownik Języka Litewskiego, Polskiego i Łacinskiego przez Dionizego Paszkiewicza, Źmuydźina… , to na pierwszym miejscu umieszczone zostały hasła polskie, a na karcie tytułowej pojawił się dowcipny czterowiersz po litewsku i polsku (powtórzony w całości w t. I: 155): 
lt	Nors originalo (saugojamo Lietuvių literatūros ir tautosakos instituto bibliotekos rankraštyne Vilniuje) pavadinime nurodoma Słownik Ięzyka Litewskiego, Polskiego i Łacinskiego przez Dionizego Paszkiewicza, Źmuydźina…, tačiau žodyne iš pradžių yra pateikiami lenkiški, o ne lietuviški žodžiai. Minėtina, kad žodyno tituliniame lape įrašytas šmaikštus ketureilis lietuvių ir lenkų kalba (visas pakartotas I t.: 155): 

pl	"Linde napisał Polakóm pyszny słownik, Godźien szanowanego Imienia, Dobrego autora, ale na teraz piszący się, Powie nie jeden młodzik «at ni siak, ni tak» bazgrał Żmuydzin, lichy robotnik". 
lt	"Linde napisał Polakóm pyszny słownik, Godźien szanowanego Imienia, Dobrego autora, ale na teraz piszący się, Powie nie jeden młodzik "at ni siak, ni tak" bazgrał Żmuydzin, lichy robotnik". 

pl	Także pod hasłem nasladuję (I, 772; Poška 1959:176) znajdujemy bardzo wymowny kontekst po polsku i litewsku: 
lt	Taip pat šiame žodyne žodis nasladuję (I: 772; Poška 1959:176) apibrėžiamas labai išraiškingai: 

pl	"Pisząc ten Słownik Ia Lindego nasladowałem, Równie iak małpa człeka przedrażniałem". 
lt	"Pisząc ten Słownik Ia Lindego nasladowałem, Równie iak małpa człeka przedrażniałem". 

pl	Ta surowa samoocena nie oznacza bynajmniej, że Paszkiewicz wręcz niewolniczo trzymał się materiału Lindego. 
lt	Toks D. Poškos savikritiškumas nesuponuoja teiginio, kad D. Poška vergiškai perrašinėjo B. S. Lindės žodyno medžiagą. 

pl	W zapisach polskich pojawiają się refleksy regionalnej grafii i wymowy, a ilustrację znaczeń stanowią oryginalne albo też twórczo z cytatów Lindego przetworzone epigramaty i fraszki, które ze względu na to, że przytaczane są po litewsku i tłumaczone na polski (lub też odwrotnie) stanowią wartościowy materiał do badań leksyki w sytuacji dwujęzyczności polsko-litewskiej. 
lt	Lenkų kalbos pavyzdžiai reflektuoja regioninės kalbos užrašymo ir fonetikos ypatumus. Reikšminiai lizdai iliustruojami originaliomis arba kūrybingai performuotomis B. S. Lindės žodyno epigramomis, kurios, dėl lietuviškų atitikmenų pateikimo ir vertimo į lenkų kalbą (arba atvirkščiai), yra vertinga medžiaga, tiriant lenkų ir lietuvių dvikalbystės dėsningumus. 

pl	Kilka podanych niżej przykładów ilustruje różnice między strategią słownika filologicznego Lindego a podjętą przez Paszkiewicza próbą przełożenia materiału polskiego na litewski z uwzględnieniem w użyciach tekstowych lokalnego kontekstu kulturowego. [...] 
lt	Keli žemiau pateikti pavyzdžiai vertintini kaip iliustraciniai, suponuojantys Lindės ir Poškos žodynų skirtumus, bandant išversti lenkiškąją medžiagą į lietuvių kalbą (atsižvelgiant ir į vietinės kultūros realijas). [...] 

pl	Wartościowe źródło do badań polszczyzny regionalnej osób dwujęzycznych stanowi spuścizna leksykograficzna kolejnego Żmudzina, Szymona Dowkonta (Simonas Daukantas), chociaż autor również w dużym stopniu czerpał materiał polski z drukowanych już słowników przekładowych. 
lt	Tiriant regioninę lenkų kalbą, vartotą bilingvių asmenų, minėtinas kito žemaičio Simono Daukanto vertingas leksikografinis palikimas. Šis autorius taip pat itin dažnai naudojosi lenkiška jau išspausdintų verstinių žodynų medžiaga. 

pl	G. Subačius (1987: 151-155) odkrył, że zachowały się dwa rękopiśmienne słowniki tego autora: pierwszy, niezbyt obszerny, nazywany umownie "małym", powstał najprawdopodobniej w przedziale czasowym 1838-1842 lub około 1846 roku i zawierał w całości około 23 tys. haseł polskich, wzorowanych na Słowniku polsko-łacińsko-francuskim na zasadach słowników Knapskiego, Danneta i Troca ułożonym i pomnożonym przez X. Litwińskiego (Wilno 1815); drugi, "wielki", 3-tomowy, sporządzony około 1850‒1856 roku w Worniach, zawierał ponad 56 tys. jednostek leksykalnych zaczerpniętych ze Słownika polsko-francuskiego Stanisława Ropelewskiego, wydanego w Berlinie w 1847 roku. 
lt	G. Subačius (1987: 151-155) nustatė, kad yra išlikę du S. Daukanto rankraštiniai žodynai: pirmasis (datuojamas 1838-1842 m. arba 1846 m.), nelabai didelis, sutartinai vadinamas "mažuoju", susidedantis maždaug iš 23 tūkstančių lenkiškų žodžių, sudarytas žodyno Słownik polsko-łacińsko-francuski na zasadach słowników Knapskiego, Danneta i Troca ułożony i pomnożony przez X. Litwińskiego (Wilno 1815) pavyzdžiu; kitas - 3-ų tomų "didysis", išleistas 1850-1856 m. Varniuose. Šiame žodyne virš 56 tūkstančių žodžių. Jis parengtas, remiantis 1847 m. Berlyne išleisto Stanislavo Ropelevskio Słownik polsko-francuzki [Lenkų-prancūzų kalbų žodyno] leksikografine medžiaga. 

pl	Rejestr polski Ropelewskiego liczył 65 tys. haseł. 
lt	Ropolevskio žodyne buvo 65 tūkstančiai antraštinių žodžių. 

pl	Warto jednak dodać, że Ropelewski z kolei czerpał słownictwo ze słownika Lindego, tym samym do słownika Dowkonta niejako drogą okrężną trafiała leksyka staropolska i formy archaiczne. 
lt	Minėtina, kad Ropolevskis žodžius rinko iš Lindės žodyno. Vadinasi, taip netiesiogiai iš antrinio šaltinio į Daukanto žodyną pateko senosios lenkų kalbos leksika. 

pl	Dla badacza polszczyzny regionalnej niebagatelne znaczenie ma przygotowane przez G. Subačiusa w związku z obchodami 200. rocznicy urodzin Dowkonta 3-tomowe wydanie wielkiego słownika polsko-litewskiego (DLLKŻ 1993‒1996), które jest dokładnym odzwierciedleniem rękopiśmiennego oryginału. 
lt	Lenkų regioninės kalbos tyrinėtojams didelės svarbos yra G. Subačiaus paruoštas 200-ųjų S. Daukanto gimimo metinių proga Didžiojo lenkų-lietuvių kalbų žodyno 3-ų tomų leidimas (DLLKŽ 1993‒1996), kuris vertintinas kaip rankraštinio originalo faksimilė. 

pl	Tym samym powstała kolejna możliwość analizy zapisów polskich z XIX wieku, pochodzących od osoby bilingwalnej z Litwy. 
lt	Publikavus šį veikalą, atsirado galimybė tirti dvikalbių žmonių, kilusių iš Lietuvos, lenkiškus XIX amžiaus užrašus. 

pl	Wszystkie potknięcia, niekonsekwencje autora zostały w druku zachowane, wiele z nich znalazło objaśnienie w komentarzach pochodzących od redaktora. 
lt	Spausdintame leidinyje visi autoriaus lapsus calami, nenuoseklumai yra palikti, daugeliui jų redaktorius komentaruose pateikia paaiškinimus. 

pl	Wydaje się, że słownik powstawał w dużym pośpiechu, brak tłumaczeń litewskich przy wielu hasłach polskich przekonuje, że praca nie została ukończona . 
lt	Galima daryti prielaidą, kad šis žodynas buvo parašytas labai skubant, o lietuviškų atitikmenų lenkiškiems žodžiams trūkumas byloja, kad darbas nebuvo baigtas . 

pl	Najnowszym osiągnięciem edytorskim Instytutu Języka Litewskiego, które ułatwia dostęp także polonistom do kolejnego godnego analizy językowej XIX-wiecznego źródła leksykograficznego z Litwy, jest starannie opracowane przez Onę Kažukauskaitė i znakomicie zredagowane przez Ritę Šepetytė krytyczne wydanie 3-tomowego Słownika polsko-żmujdzkiego (a faktycznie polsko-litewskiego) Wawrzyńca Iwińskiego, z dołączoną na płycie CD cyfrową kopią rękopisu, obejmującego hasła od A do rzytny, powstałego w latach 1861‒1864 (oryginał słownika jest własnością Biblioteki Naukowej PAN i PAU w Krakowie) . 
lt	Naujausias Lietuvių kalbos instituto leidybinis pasiekimas yra kruopščiai Onos Kažukauskaitės paruoštas ir puikiai Ritos Šepetytės suredaguotas 1861-1864 m. sudaryto Lauryno Ivinskio 3 tomų lenkų-žemaičių (o iš tikrųjų - lenkų-lietuvių) kalbų žodyno Słownik polsko-żmujdzki (su CD laikmenoje pridėta skaitmenine rankraščio kopija), apimančio žodžius nuo raidės A iki žodžio rzytny (žodyno originalas yra saugomas Lenkijos mokslų akademijos bibliotekoje ir Krokuvos Lenkijos mokslų akademijoje) leidinys. Ši publikacija yra svarbi ir polonistams, siekiantiems tinkamai įvertinti šio XIX amžiaus Lietuvos leksikografinio šaltinio kalbą . 

pl	Polszczyzna Iwińskiego, literata, pedagoga, wydawcy, wymaga gruntownego zbadania pod kątem właściwości regionalnych, a zamieszczony w omawianym wydaniu słownika przegląd cech językowych sporządzony wybiórczo przez Małgorzatę Kilar (2010: XXVI‒XLII) można potraktować jako punkt wyjścia do głębszych badań i porównań z zasobem innych XIX-wiecznych zbiorów leksyki, zgromadzonych przez autorów z Litwy. 
lt	Literato, pedagogo, leidėjo Ivinskio vartota lenkų kalba tirtina itin detaliai, siekiant įvertinti regiono kalbos ypatybes, o šio žodyno kalbinių ypatybių sąrašas, sudarytas Małgorzatos Kilar (2010: XXVI‒XLII) gali būti akstinas išsamesniems kalbiniams tyrimams ir gretinimams su kitų, iš Lietuvos kilusių autorių surinktos XIX amžiaus leksikos rinkiniais. 

pl	Bardzo cenne przedsięwzięcie zostało już wykonane przez wydawcę: materiał polski słownika Iwińskiego porównano z zawartością Słownika wileńskiego i w przypisach zamieszczono szczegółowe informacje o zauważonych różnicach między tymi źródłami. 
lt	Labai vertingą darbą yra jau atlikęs leidėjas: lenkiškoji Ivinskio žodyno medžiaga lyginama su Vilniaus žodyno [Słownik wileński (SWil)] atitikmenimis, pastabose pateikiant išsamią informaciją apie pastebėtus šių šaltinių skirtumus. 

pl	Przeprowadzone porównanie doprowadziło edytorów do konkluzji, że Iwiński niewątpliwie korzystał z zasobu SWil, ale nie miał przemyślanej strategii leksykograficznej, przepisywał często hasła niedokładnie i łączył je w grupy według własnego uznania (Kažukauskaitė 2010: XXIII). 
lt	Palyginę šiuos veikalus, leidėjai padarė išvadą, kad Ivinskis neabejotinai naudojęsis SWil medžiaga, tačiau neturėjęs apgalvotos leksikografinės strategijos, dažnai perrašinėjo antraštinius žodžius netiksliai ir jungė juos į grupes savo nuožiūra (Kažukauskaitė 2010: XXIII). 

pl	Ocena jakości materiału polskiego w słowniku Iwińskiego byłaby jednak zbyt krzywdząca, gdybyśmy mieli poprzestać na stwierdzeniu, że leksykograf czerpał dość mechanicznie hasła polskie z wydanych już słowników jednojęzycznych i przekładowych z językiem polskim jako wyjściowym. 
lt	Ivinskio žodyno lenkiškosios medžiagos vertinimas būtų pernelyg paviršutinis, jeigu teigtume, kad leksikografas gan mechaniškai perkėlęs lenkiškus antraštinius žodžius iš jau išleistų vienkalbių ar daugiakalbių, kurių lenkų kalba pirminė, žodynų. 

pl	Badacz spuścizny leksykograficznej Iwińskiego musi rozstrzygnąć, w jakim zakresie na dobór leksyki wpłynęło doświadczenie językowe samego autora, a zwłaszcza jego bilingwizm. 
lt	Leksikografinio Ivinskio paveldo tyrinėtojas turi atsakyti į klausimą, kokią įtaką leksikos pasirinkimui turėjusi paties autoriaus kalbinė patirtis, o ypatingai jo dvikalbystė. 

pl	Leksykograf wywodził się z drobnej szlachty żmudzkiej, a warstwa ta posługiwała się w XIX wieku swoistym socjolektem (Sawaniewska-Mochowa 2002: 17; Sawaniewska-Mochowa, Zielińska 2007: 217). 
lt	Leksikografas buvo kilęs iš smulkių žemaičių bajorų, o šie XIX amžiuje vartojo savotišką sociolektą (Sawaniewska-Mochowa 2002: 17; Sawaniewska-Mochowa, Zielińska 2007: 217). 

pl	Gruntownego zbadania wymaga zatem zagadnienie, w jakim zakresie uzus tej regionalnej odmiany polszczyzny rzutował na dobór haseł polskich i sposób ich kwalifikowania przez polsko-litewskiego autora. 
lt	Todėl reikalingi išsamūs tyrimai, nustatant, kaip regioninės lenkų kalbos vartosena lėmė lenkiškų žodžių parinkimą ir kaip juos vertino pats lenkų ir lietuvių kalbas vartojęs autorius. 

pl	W litewskiej encyklopedii wydanej w Bostonie znajdujemy stwierdzenie, że Iwiński był blisko kultury polskiej, ale "celem życia leksykografa był język litewski" (LE: 198). 
lt	Bostone išleistoje lietuviškoje enciklopedijoje teigiama, kad Ivinskiui buvusi artima lenkų kultūra, tačiau "leksikografo gyvenimo tikslu buvusi lietuvių kalba" (LE: 198). 

pl	Zasłynął jako twórca i wydawca w latach 1847‒1862 kalendarzy litewskich , które szerzyły ideę czytelnictwa wśród ludu. 
lt	1847‒1862 m. Ivinskis išgarsėjo kaip lietuviškų kalendorių, skirtų skleisti liaudies skaitymo idėją, sudarinėtojas ir leidėjas. 

pl	Zasługi Iwińskiego jako twórcy słowników oraz popularyzatora piśmiennictwa i folkloru litewskiego są niekwestionowane i zmazują plamę na życiorysie leksykografa, jaką była niewątpliwie niechlubna przynależność do komitetu wydawniczego, utworzonego w 1864 roku przez Michaiła Murawjowa, narzucającego drukowanie tekstów litewskich czcionkami cyrylickimi (Römer 1908: 48). 
lt	Ivinskio, žodynų sudarinėtojo bei lietuvių tautosakos ir švietimo populiarintojo, nuopelnai yra neginčytini ir nuplauna jo biografijos dėmę - priklausymą gėdingai, 1864 m. Michailo Muravjovo įkurtai leidybinei kolegijai, besirūpinusios lietuviškų veikalų spausdinimu kirilika (Römer 1908: 48). 

pl	W rękopisie słownika Iwińskiego ujawniają się pewne zjawiska regionalne, które należy interpretować jako fakty z pogranicza grafii i wymowy (nieobecne, rzecz oczywista, w SWil), np. baźiliszek (I: 24; LLKŻ: 11), boleśny (I: 42; LLKŻ: 20), całuś (I: 54; LLKŻ: 26), jasmin (I: 191, LLKŻ: 95), jutrzeńka (I: 202; LLKŻ: 101), ledź 'lec' (I: 263; LLKŻ: 131), osrzodek 'ośrodek' (II: 5; LLKŻ: 258), przerobka (II: 163, LLKŻ: 336). 
lt	Ivinskio žodyno rankraštyje yra aptinkama regioninės kalbos bruožų, analizuotinų grafinės fiksacijos ir fonetinės sklaidos aspektais (suprantama, jų nėra SWil), pvz.: baźiliszek (I: 24; LLKŽ: 11), boleśny (I: 42; LLKŽ: 20), całuś (I: 54; LLKŽ: 26), jasmin (I: 191, LLKŽ: 95), jutrzeńka (I: 202; LLKŽ: 101), ledź 'lec' (I: 263; LLKŽ: 131), osrzodek 'ośrodek' (II: 5; LLKŽ: 258), przerobka (II: 163, LLKŽ: 336). 

pl	W rejestrze haseł polskich znalazły się nieprzypadkowo liczne, nawiązujące do staropolskiego systemu nominalnego, rzeczowniki typu bogomodlca (I: 41; LLKŻ: 20), chlebojedzca (I: 58; LLKŻ: 28), bydłokradzca (I, 53; LLKŻ: 26), dawiciel (I, 85; LLKŻ, 42), burdelnik (I, 52; LLKŻ, 25), jako że wyrazistym rysem socjolektu szlachty litewskiej było przywiązanie do leksyki archaicznej (Sawaniewska-Mochowa 2002: 117-118). 
lt	Neatsitiktinai lenkiškų antraštinių žodžių sąraše yra nemaža senosios lenkų leksikos reliktų, pvz., bogomodlca (I: 41; LLKŽ: 20), chlebojedzca (I: 58; LLKŽ: 28), bydłokradzca (I, 53; LLKŽ: 26), dawiciel (I, 85; LLKŽ, 42), burdelnik (I, 52; LLKŽ, 25), kadangi lietuvių bajorijos sociolekto vienas esminių bruožų - archajinės leksikos vartosena (Sawaniewska-Mochowa 2002: 117-118). 

pl	Zrozumiałe jest też, że z zasobu SWil przenosił Iwiński do swojego słownika nazwy odnoszące się do sfery bytowania codziennego, które były mu znane z uzusu regionalnego, np. regionalizm etnograficzny rezginy — dwa łęki drewniane sznurkami zaplecione do noszenia siana (II, 134; LLKŻ: 422), lit. rẽzginės LKŻe. 
lt	Nekyla abejonių, kad iš SWil į savąjį veikalą Ivinskis perkėlė nemaža buitinės konotacijos žodžių, kurie buvo vartojami jo aplinkoje, pvz. žemės ūkio padargo pavadinimas rezginy 'virvelių tinklas su dviem lankais pašarui nešioti' (II: 134; LLKŽ: 422), liet. rẽzginės LKŽe. 

pl	Słowniki litewsko-polskie jako źródła do badań nad polszczyzną regionalną 
lt	Lietuvių-lenkų kalbų žodynai - regioninės lenkų kalbos tyrimų šaltiniai 

pl	Zachowały się do naszych czasów obszerne (choć nie zawsze dokończone) rękopiśmienne słowniki, w których hasła litewskie/żmudzkie są przekładane na język polski. 
lt	Iki mūsų dienų yra išlikę didelės apimties (nors ne visada baigti) rankraštinių žodynų, kuriuose lietuviški / žemaitiški žodžiai verčiami į lenkų kalbą. 

pl	Najcenniejszymi źródłami do badań kontaktów językowych polsko-litewskich XIX wieku i dociekań etnolingwistycznych są, ze względu na sposób przekładu i zróżnicowanie wykorzystanego materiału polskiego, rękopiśmienne słowniki księży (rodem ze Żmudzi), zwłaszcza Antoniego Juszkiewicza, który wciąż pozostaje - w moim przekonaniu ‒ leksykografem niedocenionym tak przez Litwinów, jak i Polaków. 
lt	Pagal lenkiškos medžiagos įvairumą, vertimo pobūdį, lenkų ir lietuvių kalbinių ir etnolingvistinių XIX amžiaus santykiams tirti vertingiausi šaltiniai yra kunigų (Žemaitijos) sudaryti rankraštiniai žodynai, ypač Antano Juškos, kuris vis dar - mano nuomone - yra lietuvių, o taip pat ir lenkų tinkamai neįvertintas leksikografas. 

pl	Choć strategia leksykograficzna Juszkiewicza była już przedmiotem opracowań językoznawczych (Tolutienė 1961), to jednak nie dostrzeżono dotychczas znaczenia jego słowników jako źródeł do badań etnolingwistycznych i bilingwizmu w kontekście komunikacji międzykulturowej. 
lt	Nors leksikografinis Juškos palikimas jau buvo įvertintas lingvistiniu aspektu (Tolutienė 1961), tačiau iki šiol nėra aptarta jo žodynų svarba, tiriant etnolingvistinius ir dvikalbystės nulemtus procesus, svarbius kultūriniams dviejų tautų santykiams apibrėžti. 

pl	Z materiałów rękopiśmiennych ks. Juszkiewicza (a warto przypomnieć, że pozostawił słownik polsko-litewski, obszerny litewsko-polski w różnych redakcjach, częściowo wydany przez Rosyjską Akademię Nauk, oraz łotewsko-litewsko-polski (por. Sawaniewska-Mochowa 2002: 45-51; Šimėnaitė 2010: 161-162) można wydobyć naprawdę wiele regionalnych zjawisk językowych, poczynając od grafii, przez morfologię, aż po bardzo bogatą i zróżnicowaną leksykę, zawierającą liczne archaizmy, regionalizmy i dialektyzmy o szerszym bądź węższym zasięgu w gwarach rdzennie polskich. 
lt	Kunigo Juškos rankraščiuose (minėtina, kad jis yra parašęs lenkų-lietuvių kalbų žodyną, didelį kelių redakcijų lietuvių-lenkų kalbų žodyną (kai kurias jo dalis išleido Rusijos mokslų akademija) bei latvių-lietuvių-lenkų kalbų žodyną (plg. Sawaniewska-Mochowa 2002: 45-51; Šimėnaitė 2010: 161-162) galima aptikti daug dialektinių ypatybių, reflektuojamų: grafikoje, morfologijoje ir didelės apimties sukauptoje įvairaus pobūdžio leksikoje, kurioje gausu archaizmų, regionui būdingų leksemų ir tarmybių, rečiau ar dažniau vartojamų ir Lenkijos tarmėse. 

pl	Istnieje też wyraźne continuum między słownictwem regionalnym używanym przez XIX-wiecznego leksykografa z guberni kowieńskiej a zasobem słownikowym współczesnych gwar polskich na Litwie, o czym przekonuje kartoteka Słownika współczesnej mówionej polszczyzny północnokresowej, finalizowanego w Instytucie Slawistyki PAN w Warszawie pod kierunkiem Irydy Grek-Pabisowej, i materiał zawarty w zbiorze leksyki gwarowej z Litwy, opublikowanym przez Janusza Riegera, Irenę Masojć i Krystynę Rutkowską (2006), oraz liczne studia ostatniej z wymienionych autorek nad lituanizmami leksykalnymi i semantycznymi w gwarowej polszczyźnie "litewskiej"(Rutkowska 2007; 2009; 2010a i b; Rutkowska, Sawaniewska-Mochowa 2012) . 
lt	Neabejotinai egzistuoja akivaizdi sąsaja tarp leksikografo iš Kauno gubernijos vartotos XIX a. regiono kalbos ir dabartinių Lietuvos lenkų tarmių leksikos, plg. žodyno Słownik współczesnej mówionej polszczyzny północnokresowej, užbaigto ruošti Lenkijos mokslų akademijos Slavistikos institute vadovaujant Irydai Grek-Pabisowai, kartoteką ir tarminę, Lietuvoje surinktą leksiką, publikuotą Januszo Riegerio, Irenos Masojć ir Krystynos Rutkowskos leidinyje (2006) bei daugelį K. Rutkowskos darbų apie leksinius ir semantinius lituanizmus Lietuvos lenkų tarmėje (Rutkowska 2007, 2009, 2010a, 2010b; Rutkowska, Sawaniewska-Mochowa 2012). 

pl	Słowniki przekładowe układane przez osoby dwujęzyczne są swoistym rezerwuarem materiału do badań systemowych, ale też dostarczają obserwacji na temat istoty bilingwizmu na płaszczyźnie parole, zwłaszcza gdy dwujęzyczność autora wiąże się z biwalencją, czyli zakorzenieniem w dwóch kulturach. 
lt	Daugiakalbiai žodynai, sudaryti dvikalbių asmenų yra ne tik vertingi medžiagos rinkiniai sisteminiams tyrimams atlikti, bet taip pat atskleidžia bilingvizmo įtaką kalbos sistemai, kai autoriaus dvikalbystė implikuota dviejų tautų kultūros. 

pl	A to jest właśnie przypadek ks. Juszkiewicza, Litwina bardzo świadomego bogactwa własnej kultury, który dojrzewał w bliskim kontakcie z inną kulturą, polską. 
lt	Vienas tokio bilingvizmo atstovas yra kunigas Juška, labai sąmoningas lietuvis, žinantis savo tautos kultūros vertę, subrendęs artimoje kitos - lenkų kultūros aplinkoje. 

pl	Dwujęzyczność i dwukulturowość takich jednostek jak Juszkiewicz nie jest - by odwołać się do pytania Jagody Cieszyńskiej (2004) - przekleństwem, lecz właśnie bogactwem, a reprezentowany przez leksykografa bilingwizm, ujawniający się w jego słownikach, nie ma charakteru ograniczającego czy zubożającego w odniesieniu do obu używanych przez autora języków. 
lt	Dvikalbystė ir dviejų tautų kultūra nėra smerktinas dalykas, bet vertybė [plg. Jagodos Cieszyńskos (2004) aptartą problematiką], o leksikografo dvikalbystė, reflektuojama jo žodynuose, nemenkina ir neskurdina nei vienos autoriaus vartojamos kalbos. 

pl	Jak wiadomo, najwięcej kontrowersji wśród późniejszych recenzentów i redaktorów zajmujących się przygotowywaniem do druku słownika litewsko-polskiego Juszkiewicza (a było ich naprawdę wielu, że wymienię brata Antoniego Jana Juszkiewicza i jego syna Witolda, Jana Baudouina de Courtenay Fiodora Fortunatowa, Jana Jabłońskiego, Jonasa Szlepelisa czy Kazysa Bugę) budziła polszczyzna leksykografa. 
lt	Yra žinoma, kad kildavo nemaža diskusijų tarp recenzentų ir redaktorių, rengusių spaudai Juškos lietuvių-lenkų kalbų žodyną (o jų buvo tikrai daug: Antano Juškos brolis Jonas Juška, jo sūnus Vytautas, Janas Boduenas de Kurtenė [Jan Baudouin de Courtenay], Fiodoras Fortunatovas, Jonas Jablonskis, Jonas Šlapelis, Kazimieras Būga ir kt.) dėl leksikografo lenkų kalbos. 

pl	Krytykowano jej "nieliterackość" i nieadekwatność semantyczną polskich tłumaczeń, sugerując, że Juszkiewicz zagubił w przekładzie na język polski ważne komponenty znaczeń wyrazów litewskich. 
lt	Buvo kritikuojama jo "neliteratūrinė" lenkų kalba ir semantinis išverstų lenkiškų žodžių neatitikimas, teigiant, kad Juška, versdamas lietuvių kalbos žodžius į lenkų kalbą, nenurodė svarbių lietuviškų žodžių reikšmių. 

pl	Podjęłam już wcześniej polemikę z upraszczającym poglądem o słabej znajomości polszczyzny przez litewskiego leksykografa, wykazując na podstawie całej rękopiśmiennej spuścizny słownikowej, że Juszkiewicz posługiwał się wprawdzie odmianą języka polskiego bardzo silnie nacechowaną regionalnie i socjolektalnie (polszczyzna dwujęzycznej drobnej szlachty litewskiej), ale nie był to kod zdefektowany czy fuzja niezasymilowanych elementów polskich i litewskich, lecz polski system językowy swoiście zakonserwowany i zhierarchizowany wewnętrznie (Sawaniewska-Mochowa 2002: 197). 
lt	Jau anksčiau, remiantis visos rankraštinės žodynų medžiagos pagrindu, pradėta polemizuoti su atsiradusia menkinamąja tendencija, neva šis lietuvių leksikografas prastai mokėjęs lenkų kalbą. Remiantis visu rankraštiniu Juškos palikimu, konstatuota, kad Juška vartojo ypatingąją lenkų kalbą su labai akivaizdžiomis socialekto ir regioninės kalbos ypatybėmis (t.y. lietuvių dvikalbės smulkios bajorijos lenkų kalbą), tačiau tokios kalbos sistema nebuvo ydinga ar traktuotina kaip nederančių lenkiškų ir lietuviškų elementų srautas (plačiau žr. Sawaniewska-Mochowa 2002: 197). 

pl	Zachowanie oryginalnego materiału polskiego w dziele Juszkiewicza zawdzięczamy J. Baudouinowi de Courtenay, który początkowo zamierzał normalizować polszczyznę litewskiego leksykografa, ale od tego zamiaru odstąpił (najprawdopodobniej pod wpływem Karłowicza). 
lt	Dėl Juškos žodyno lenkiškosios medžiagos originalumo turėtume būti dėkingi Janui Boduenui de Kurtenė, kuris, iš pradžių norėjęs ištaisyti lietuvių leksikografo lenkų kalbą, tokio sumanymo atsisakė (spėtina, tam įtakos turėjo J. Karlovičius). 

pl	Uczony jednak dość szybko od redagowania i korekt wydawniczych słownika litewsko-polskiego został odsunięty przez Wydział II Rosyjskiej Akademii Nauk. 
lt	Tačiau Janas Boduenas de Kurtenė gana greit buvo nušalintas nuo redagavimo ir leidybinės lietuvių-lenkų kalbų žodyno korektūros darbų Rusijos mokslų akademijos II skyriuje. 

pl	Stało się to za przyczyną V. Jagicia, który aprobował korekty do druku i z premedytacją opóźniał wydanie (o tych okolicznościach pisała szczegółowo Anna Kaupuż 1990: 193). 
lt	Tai įvyko dėl V. Jagicio veiklos, kuris aprobavo spausdinimui korektūras ir sąmoningai vėlino leidimą [šias aplinkybes detalizavo Anna Kaupuż (1990: 193)]. 

pl	Pasywna postawa wydawcy spowodowała, że przez bez mała 40 lat opublikowano zaledwie trzy części słownika zawierające hasła od A do kukštůtıės. 
lt	Dėl leidėjo pasyvumo, per beveik 40 metų laikotarpį buvo išleistos vos trys žodyno dalys - žodžiai nuo raidės A iki žodžio kukštůtıės. 

pl	Nurtuje mnie jeszcze jedna kwestia, a właściwie przypuszczenie, które zrodziło się podczas badania słowników ks. Juszkiewicza i konfrontowania materiału polskiego z jego rękopisów ze słownikami gwarowymi. 
lt	Tiriant kunigo Juškos žodynus ir gretinant jo rankraščiuose esamą lenkišką medžiagą su tarmių žodynų medžiaga, kyla dar vienas klausimas, o tiksliau - prielaida. 

pl	Elżbieta Koniusz (2001) w cennej pracy na temat polszczyzny z historycznej Litwy w Słowniku gwar polskich Jana Karłowicza bardzo wnikliwie omawia źródła i dokumentację z tego obszaru i wykazuje, posługując się statystyką, jak często w wybranych tomach leksykograf powołuje się na przekaz ustny z Litwy, który oznacza parakwalifikatorem "ustnie z Litwy" lub rzadziej "ustnie ze Żmudzi". 
lt	Elżbieta Koniusz (2001) vertingame darbe apie lenkų kalbą istorinėje Lietuvoje, besiremdama Jano Karlovičiaus Lenkų tarmių žodyno [Słownik gwar polskich (SGP)] medžiaga, labai kruopščiai aprašo to krašto dokumentaciją ir šaltinius. Remdamasi statistiniais duomenis, ši tyrėja aprašo pasirinktų žodyno tomų leksikografo žodinės informacijos, gautos iš Lietuvos, pateikiamos su nuoroda "Lietuvoje surinkti duomenys" arba rečiau "Žemaitijoje surinkti duomenys" dažnumą. 

pl	Autorka przyjmuje, że w ten sposób badacz oznacza własne materiały, zgromadzone w wyniku obserwacji uczestniczącej. 
lt	Autorės nuomone, taip tyrinėtojas įvardija jo paties sukauptą medžiagą. 

pl	Analizując słownictwo polskie Juszkiewicza, zauważyłam, wcale nie tak odosobnione (choć rzecz wymaga dokładniejszej statystyki), zbieżności z wyrazami oznaczonymi przez Karłowicza w Słowniku gwar polskich wymienionym parakwalifikatorem. 
lt	Analizuojant lenkišką Juškos žodynų leksiką, pastebėta, kad dažnokai (tikslesni statistiniai duomenys nustatytini, atlikus atskirą tyrimą) minėtos nuorodos sutampa su Karlovičiaus Lenkų tarmių žodyne minimomis. 

pl	Karłowicz jako inicjator badań etnograficznych na Litwie i popularyzator wiedzy o folklorze litewskim oraz sympatyk litewskiego odrodzenia narodowego, autor rozprawy O języku litewskim, interesował się również próbami leksykograficznymi podejmowanymi w drugiej połowie XIX wieku przez dwujęzycznych Litwinów (por. Sawaniewska-Mochowa 2003: 78‒82). 
lt	J. Karlovičius kaip etnografinių tyrimų Lietuvoje iniciatorius, žinių apie lietuvišką tautosaką populiarintojas bei lietuvių tautinio atgimimo šalininkas, veikalo Apie lietuvių kalbą [O języku litewskim] autorius, taip pat domėjosi XIX a. antrosios pusės lietuvių leksikografiniais veikalais, sukurtais dvikalbių autorių (plg. Sawaniewska-Mochowa 2003: 78‒82). 

pl	Mógł zatem również zetknąć się (za pośrednictwem Jana Baudouina de Courtenay czy Mieczysława Dowojny-Sylwestrowicza) ze zbiorami ks. Juszkiewicza i ekscerpować nazwy regionalne z I redakcji słownika litewsko-polskiego (parę zbieżności materiałowych z I tomu SGP: abłaucha/ableucha 'czapka zimowa z uszami', bezmozgi 'głupi', bitnik 'pszczelarz; człowiek wspólnie z kimś hodujący pszczoły na znak przyjaźni', bizun 'bicz', bolki 'zadający bolesne ciosy', bosonoż 'na boso; w obuwiu bez skarpet i pończoch', ciepłowaty 'słabo ciepły', daremnika SGP / daremnikiem B I 13 'bezpłatnie, darmo' , dziażyć 'bić, batożyć'). 
lt	Todėl jis galėjo naudotis (tarpininkaujant Janui Boduenui de Kurtenė arba Mečislovui Davainiui-Silvestraičiui) ir kunigo Juškos darbais ir nurašyti regioninės kalbos žodžių iš I lietuvių-lenkų kalbų žodyno redakcijos (keletas leksinių sutapimų iš Lenkų tarmių žodyno I tomo: abłaucha/ableucha 'ausinė žieminė kepurė', bezmozgi 'kvailas', bitnik 'bitininkas, žmogus draugystės vardan bendrai auginantis su kitu žmogumi bites', bizun 'botagas, rimbas', bolki 'suduodantis skausmingus smūgius', bosonoż 'basomis; apsiavęs/-usi batais be puskojinių, kojinių', ciepłowaty 'šiltokas', daremnika SGP / daremnikiem B I 13 'nemokamai, veltui' , dziażyć 'mušti, plakti botagu'). 

pl	Zgromadzony przez A. Juszkiewicza zasób litewskiego słownictwa gwarowego i potocznego oraz podanie polskich ekwiwalentów poszczególnych leksemów litewskich daje językoznawcy ciekawą podstawę do prowadzenia studiów leksykalno-semantycznych z wykorzystaniem instrumentarium językowego obrazu świata (Bartmiński 2006). 
lt	A. Juškos surinkta lietuvių tarminė medžiaga bei pateikti lenkiški kai kurių lietuviškųjų žodžių atitikmenys yra akstinas kalbininkams atlikti leksinius semantinius tyrimus, paremtus lingvistine aplinkos vaizdinių metodologija (Bartmiński 2006). 

pl	Szczególnie interesujący jest sposób postrzegania i kategoryzowaniu świata przez osobę dwujęzyczną, pozostającą w kręgu oddziaływania dwóch kultur, a więc mającą niejako, by posłużyć się terminem Anny Wierzbickiej (1997) podwójne życie. 
lt	Ypač įdomus yra dvikalbio asmens, kurio pasaulėžiūra nuolat formuojama, veikiant dviems kultūroms, pasak Annos Wierzbickos (1997), gyvenančio dvilypį gyvenimą, aplinkos vaizdinių ir jų klasifikavimo suvokimas. 

pl	Materiał słowników przekładowych A. Juszkiewicza dostarcza ciekawych przykładów różnic między mentalnością polską i litewską w sposobie kategoryzacji, szczegółowości widzenia świata materialnego i niematerialnego, a zwłaszcza postrzegania człowieka, jego cech psychicznych i cielesności. 
lt	A. Juškos verstiniuose žodynuose yra daug įdomių pavyzdžių, reflektuojančių lietuvių ir lenkų mentaliteto skirtumus, pirmiausiai pasireiškiančius, įvardinant materialaus ir nematerialaus pasaulio ypatumus, o ypač žmogaus psichinius ir fizinius bruožus. 

pl	Jak precyzyjny i zniuansowany semantycznie jest ogląd człowieka odzwierciedlony w potocznej i gwarowej leksyce litewskiej, można uzmysłowić na przykładzie bardzo licznych w I redakcji słownika litewsko-polskiego Juszkiewicza czasowników nazywających czynność chodzenia (poruszania się) ludzi, np. kváuklinti "iść o rozdziawionym" K I 94, LKŻe kvaũklinti 'iść gapiąc się'; kujsnóti "chodzic jak dziecie" K I 80, LKŻe 'biec powoli, częstymi kroczkami'; kuprinėti "chodzic (o garbatym)" K I 85, LKŻe 'iść garbiąc się'; kuzinėti "chodzic (o starcu)" K I 92, LKŻe 'chodzić powoli w postaci schylonej (o osobie starszej)'; meşkóti "chodzic jak niedzwiedz rozkaraczywszy się" M I 19, LKŻe meškióti ʻporuszać się niezręcznie jak niedźwiedź'; plunkůti "isc (o spotniałym)" P I 96, LKŻe plunkúoti ʻiść z trudem (o spoconym)'; użinėti "chodzic (o brzemiennej)" U I 12, LKŻe uzinė́ti ʻts.ʼ i wiele innych form. 
lt	A. Juškos I redakcijos Lietuvių-lenkų kalbų žodyne žmogaus išvaizda aprašoma preciziškai ir remiantis aiškia semantine motyvacija. Lietuvių tarminės leksikos gausa iliustruotina pateikiamais veiksmažodžiais, skirtais apibūdinti žmonių vaikščiojimo / judėjimo būdą, pvz., kváuklinti "iść o rozdziawionym" K I 94, LKŽe kvaũklinti 'iść gapiąc się'; kujsnóti "chodzic jak dziecie" K I 80, LKŽe 'biec powoli, częstymi kroczkami'; kuprinėti "chodzic (o garbatym)" K I 85, LKŽe 'iść garbiąc się'; kuzinėti "chodzic (o starcu)" K I 92, LKŽe 'chodzić powoli w postaci schylonej (o osobie starszej)'; meşkóti "chodzic jak niedzwiedz rozkaraczywszy się" M I 19, LKŽe meškióti ʻporuszać się niezręcznie jak niedźwiedź'; plunkůti "isc (o spotniałym)" P I 96, LKŽe plunkúoti ʻiść z trudem (o spoconym)'; użinėti "chodzic (o brzemiennej)" U I 12, LKŽe uzinė́ti ʻts.ʼ ir dar daugelis kitų formų. 

pl	Dla podanych formacji werbalnych nie ma zasadniczo w języku polskim jednowyrazowych, tak pojemnych znaczeniowo jak w litewskim, ekwiwalentów, równie szczegółowo informujących o cielesności (wyglądzie, postawie) i zachowaniu idącego człowieka. 
lt	Lenkų kalboje anksčiau pateiktų veiksmažodinių formų, kuriomis būtų taip vaizdingai ir detaliai apibūdinamos žmogaus kūno (išvaizdos, laikysenos) ir judėjimo ypatybės, veiksmažodinių atitikmenų nėra. 

pl	Z drugiej strony w polskim słownictwie regionalnym występują jednostki, które wykazują silniejsze nacechowanie emocjonalne lub zabarwienie żartobliwe niż odpowiedniki litewskie, por. przykładowo bardzo liczne w słowniku Juszkiewicza przymiotniki "łatwościowe" typu dziorki 'łatwy do darcia' D I 27, tulki 'łatwo lgnący, przylepiający się' G I 27, żywki 'łatwo zdrowiejący' G I 5 czy formacje przymiotnikowe z sufiksami -owaty, -asty, -isty/-ysty, -liwy/-lywy, wyrażające intensywność (stopień natężenia cechy): siwowaty Ż I 13, gębiasty 'mający tłuste policzki; pucułowaty' B I 40, włosisty 'mający bujne włosy' G I 14, języczliwy/języczny "który dużo mówi" L I 13). 
lt	Kita vertus, lenkų regioninėje kalboje yra pabrėžtinos emocinės konotacijos arba humoristinio atspalvio žodžių, kurių nėra lietuvių kalboje, plg. daugelį Juškos žodyno būdvardžių, pvz., dziorki 'lengvai plėšamas' D I 27, tulki 'lengvai limpantis' G I 27, żywki 'greitai sveikantis' G I 5; būdvardžius su priesagomis -owaty, -asty, -isty/-ysty, -liwy/-lywy, reiškiančius intensyvumą (bruožo pasireiškimo laipsnį): siwowaty 'žilokas' Ż I 13, gębiasty 'burningas; išpūstažandis' B I 40, włosisty 'turintis tankius plaukus' G I 14, języczliwy/języczny 'šnekus' L I 13). 

pl	Kolejny problem badawczy, który zaznacza się, gdy porównujemy hasła litewskie i ich odpowiedniki polskie w materiale słowników Juszkiewicza, to obecność wspólnego zasobu słownictwa z pewnych kręgów tematycznych (np. człowiek i jego zajęcia oraz wytwory). 
lt	Lyginant Juškos žodynų lietuviškus antraštinius žodžius ir jų lenkų kalbos atitikmenis, pastebimas kai kurių leksinių semantinių grupių panašumas (pvz., žodžiai, kuriais apibūdinamas žmogus, jo veikla ir pan.). 

pl	Istnienie takich zbieżności leksykalnych polsko-litewskich i litewsko-polskich dowodzi, że musiała dokonywać się niejako naturalnie u osób dwujęzycznych i dwukulturowych osmoza języków i kultur, która doprowadziła do wytworzenia się przynajmniej w pewnych sferach wspólnoty onomastycznej i reguł świadomego wyboru nazwy polskiej bądź litewskiej w zależności od sytuacji komunikacyjnej. 
lt	Tokie dvikalbių vartotojų lenkų-lietuvių ir lietuvių-lenkų žodžių atitikmenys suponuoja dvikalbių gyventojų kultūrinę interferenciją, suponavusią įvairių sferų atributikos įvardijimo bendrumu bei sąmoningu, priklausomai nuo kalbinės situacijos, lenkiško arba lietuviško pavadinimo pasirinkimu. 

pl	Mamy więc przenikanie elementów litewskich do polszczyzny regionalnej (bumboł 'supeł, węzeł, guz, bryłka, kulka, gałka u laski' B I 16 z lit. bumbolas, bumbulas LKŻe) i, odwrotnie, przejmowanie polonizmów do potocznej i gwarowej leksyki litewskiej, np. grabas 'grób w ziemi, dół mogilny' G I 35, kitůti 'kitować okna' K I 44; martviti 'martwić' M I 9; nedela 'niedziela' N I 6; pestunas 'piastun' P I 79; roda 'rada' R I 19; treśne T I 33, por. stp. i dial. (Śląsk, płd.-zach. Małopolska) trześnia 'czereśnia' (Boryś 2006: 95). 
lt	Taip lenkų regioninėje kalboje ėmė rastis lietuviškų žodžių (bumboł 'supeł, węzeł, guz, bryłka, kulka, gałka u laski' B I 16 iš liet. bumbolas, bumbulas LKŽe) ir atvirkščiai - lenkiškų žodžių lietuvių šnekamojoje kalboje ir tarmėse, pvz.: grabas 'grób w ziemi, dół mogilny' G I 35, kitůti 'kitować okna' K I 44; martviti 'martwić' M I 9; nedela 'niedziela' N I 6; pestunas 'piastun' P I 79; roda 'rada' R I 19; treśne T I 33, plg. senoje lenkų k. ir tarmėje (Silezija, pietų vakarinės Mažosios Lenkijos regionas) trześnia 'trekšnė' (Boryś 2006: 95). 

pl	Antoni Juszkiewicz był typem leksykografa, który postrzegał rzeczywistość - jak to nazywa Wojciech Chlebda (1993) - "dwuocznie", wielowymiarowo, w sposób najbliższy potocznemu doświadczeniu człowieka i natury rzeczy, unikając scjentyzmu i encyklopedyzmu. Najistotniejszym walorem spuścizny leksykograficznej Juszkiewicza jest zarejestrowanie z żywej mowy bogatego i różnorodnego materiału, w którym odzwierciedla się antropocentryzm ludowy, stereotypy oraz potoczne uporządkowanie świata, pozostające w ścisłej korelacji z konceptualizacją rzeczywistości przez człowieka dwujęzycznego na styku dwóch kultur. 
lt	Antanas Juška buvo toks leksikografas, kuris, pasak Wojciecho Chlebdos (1993), tikrovę vertino "objektyviai" ["dwuocznieˮ], pateikdamas gausias realijas, tai darė žmogui suprantamu būdu, atskleisdamas dalyko esmę, vengdamas moksliškumo ir enciklopediškumo. Didžiausia Juškos leksikografinio palikimo vertė yra gyvosios kalbos medžiagos, atsispindinčios žmonių pasaulėžiūrą, stereotipus, kasdienio gyvenimo ypatumus ir dvikalbio žmogaus pasaulio dėsningumų suvokimą, nulemtą dviejų kultūrų poveikio, fiksavimas. 

pl	Wykaz literatury [...] 
lt	Literatūra [...] 

pl	Streszczenie 
lt	Santrauka 

pl	Na fali zainteresowania folklorem i językiem litewskim powstawały w XIX wieku liczne słowniki przekładowe, w których polszczyzna była językiem wyjściowym lub też służyła translacji haseł litewskich. 
lt	XIX amžiuje, kilus susidomėjimui lietuvių kalba ir tautosaka, pasirodė nemaža daugiakalbių žodynų, kuriuose lenkų kalbai suteiktas pagrindinės kalbos statusas. 

pl	Późniejsze losy tych słowników, sporządzanych przez dwujęzycznych autorów rodem z drobnej szlachty litewskiej, okazały się wyjątkowo skomplikowane, wiele zaginęło bezpowrotnie. 
lt	Šių žodynų, parašytų dvikalbių autorių, kilusių iš smulkiųjų Lietuvos bajorų, likimas buvo labai sudėtingas, daug žodynų negrąžinamai dingo. 

pl	Ocalałymi rękopisami żywo interesowali się lituaniści, widząc w nich ciekawe źródło do badań stanu litewszczyzny w XIX wieku, zainteresowanie polonistów tą ważną spuścizną przyszło zdecydowanie później. 
lt	Išlikusiais rankraščiais labai domėjosi lituanistai, vertindami juos, kaip vertingą XIX a. rašytinį šaltinį, pasitelktiną tiriant lietuvių kalbą. Polonistai tuo svarbiu palikimu susidomėjo žymiai vėliau. 

pl	Opublikowane w ostatnim dziesięcioleciu na prawach oryginału słowniki przekładowe, żmudzko-polski (dołączony do anonimowej gramatyki z lat 1820‒1830); polsko-litewski, 3-tomowy, słownik Szymona Dowkonta (lit. Simonas Daukantas) w starannym opracowaniu Giedriusa Subačiusa czy wzorcowe krytyczne wydanie 3-tomowego słownika polsko-litewskiego Wawrzyńca Iwińskiego (lit. Laurynas Ivinskis), przygotowane przez Onę Kažukauskaitė i Ritę Šepetytė, otwierają historykom języka polskiego dostęp do cennych źródeł, dokumentujących XIX-wieczną polszczyznę autorów bilingwalnych i dwukulturowych z Litwy etnicznej. 
lt	Pastaruoju metu išleisti šie faksimiliniai dvikalbiai žodynai: žemaičių-lenkų (pridėtas prie nežinomo autoriaus 1820-1830 m. išleistos gramatikos), lenkų-lietuvių, Giedriaus Subačiaus kruopščiai parengtas 3-ų tomų Simono Daukanto žodynas ar pavyzdinis kritinis Onos Kažukauskaitės ir Ritos Šepetytės paruoštas Lauryno Ivinskio 3-ų tomų lenkų-lietuvių kalbų žodynas. Jie svarbūs lenkų kalbos istorikams, tiriantiems dvikalbių autorių, gyvenusių dviejų kultūrų aplinkoje, kilusių iš etninių Lietuvos žemių, užrašytą XIX amžiaus lenkų kalbą. 

pl	I choć twórcy słowników polsko-litewskich często czerpali hasła z zasobu innych słowników, zwłaszcza S. B. Lindego czy tzw. słownika wileńskiego, to jednak wnieśli do swoich dzieł wiele cech regionalnych, poczynając od grafii, a kończąc na leksyce. 
lt	Ir nors lenkų-lietuvių kalbų žodynų autoriai dažnai perrašydavo žodžius iš kitų žodynų, ypač iš S. B. Lindės veikalo arba vadinamojo Vilniaus žodyno [Słownik Wileński], tačiau jų žodynuose yra užfiksuota daug, pradedant grafika, baigiant leksika, regiono kalbos bruožų. 

pl	Na wnikliwe zbadanie oczekuje materiał polski z kontekstów podawanych w słowniku przekładowym Dionizego Paszkiewicza (lit. Dionizas Poška) oraz bogata spuścizna leksykograficzna Antoniego Juszkiewicza (lit. Antanas Juška) , który postrzegał rzeczywistość w sposób najbliższy potocznemu doświadczeniu człowieka. 
lt	Kruopščiai turėtų būti tyriama Dionizo Poškos verstiniame žodyne pateikta lenkiškoji medžiaga bei didelis leksikografinis Antano Juškos, suprantamai aprašiusio gyvenimo realijas, palikimas. 

pl	Najprawdopodobniej z rękopisem I redakcji słownika litewsko-polskiego ks. Juszkiewicza zetknął się Jan Karłowicz. 
lt	Gali būti, kad kunigo Juškos I redakcijos rankraščiu naudojosi ir Janas Karlovičius. 

pl	Artykuł jest poszerzoną wersją referatu wygłoszonego 16 września 2011 r. na konferencji III Glosa do leksykografii polskiej zorganizowanej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. 
lt	Straipsnis parengtas Varšuvos universiteto Polonistikos fakulteto organizuotoje konferencijoje III Glosa do leksykografii polskiej (2011 m. rugsėjo 16 d.) skaityto pranešimo pagrindu. 

pl	Dzieje tych słowników omówiłam szczegółowo w odrębnym opracowaniu, uwzględniając dane bibliografów litewskich i polskich oraz efekty własnych kwerend archiwalnych (por. Sawaniewska-Mochowa 2002: 27-40). 
lt	Šių žodynų bibliografiniai aprašai, paremianti lietuvių ir lenkų bibliografų bei straipsnio autorės surinktais duomenimis, detalizuoti atskirame darbe (žr. Sawaniewska-Mochowa 2002: 27-40). 

pl	Wiele cennych informacji zawdzięczam nieżyjącemu już badaczowi leksykografii litewskiej, dr. Kazimierasowi Pakalce. 
lt	Daug vertingos informacijos yra suteikęs ir lietuvių leksikografas † dr. Kazimieras Pakalka. 

pl	Recenzując wydanie I tomu słownika Dowkonta (por. Sawaniewska-Mochowa 1995), wykazałam obecność w materiale polskim różnych zjawisk, które, poczynając od grafii, a kończąc na leksyce, zdradzały nacechowanie regionalne, często uwarunkowane podłożem litewskim. 
lt	Daukanto žodyno I tomo recenzentė nurodė (plg. Sawaniewska-Mochowa 1995), kad lenkiška medžiaga suponuoja daug įvairių rašybos, leksikos, dažnai lietuviško pobūdžio, kalbos bruožų turinčių regiono kalbos savybių. 

pl	Charakterystykę polszczyzny Dowkonta na podstawie jego listów do Teodora Narbutta podjęła także M. Kilar (2009), która potwierdziła między innymi występowanie w badanych źródłach tych samych cech z pogranicza grafii i wymowy, które ujawniły się w zapisach polskich w słowniku przekładowym (np. bardzo licznych wahań co do użycia spółgłosek trzech szeregów z - ź - ż oraz procesów dyspalatalizacji spółgłosek w różnym sąsiedztwie fonetycznym, z pozycją wygłosową włącznie). 
lt	Daukanto lenkų kalbos analizę, remiantis jo rašytais laiškais Teodorui Narbutui, atliko M. Kilar (2009), kuri taip pat įvardijo šių šaltinių identiškus kaip ir verstinio žodyno lenkiškuose užrašuose tarimo ir rašybos ypatybes, pvz., dažnai įvairuoja trijų eilių priebalsių z - ź - ż vartojimas; akivaizdus priebalsių sukietėjimo procesas įvairioje fonetinėje aplinkoje, taip pat ir žodžio galūnėje. 

pl	O losach spuścizny leksykograficznej Iwińskiego i pisze szerzej O. Kažukauskaitė (2010: IX‒XVIII, XXIII) w artykule wstępnym do LLKŻ. 
lt	Plačiau apie Ivinskio leksikografinį palikimą LLKŻ įžanginiame straipsnyje rašo O. Kažukauskaitė (2010: IX‒XVIII, XXIII). 

pl	Rękopis jest przechowywany w LLTIMBR w Wilnie w pięciu teczkach opatrzonych sygnaturami od F1-2163 do F1- 2167, pełna charakterystyka źródła w pracy Z. Sawaniewskiej-Mochowej (2002: 46-48). 
lt	Rankraštis veikalas saugomas LLTIMBR Vilniuje penkiuose aplankuose, pažymėtuose F1- 2163 iki F1- 2167. Pilna šaltinio bibliografija nurodyta Z. Sawaniewskos-Mochowos darbe (2002: 46-48). 

pl	Przykłady lokalizowane są według następującego schematu: wielka litera sygnalizuje, że wyraz litewski i jego polski odpowiednik zostały ujęte w uporządkowanych od A do Ż rejestrach haseł, cyfra rzymska - pierwszą redakcję słownika, cyfry arabskie - kartę rękopisu. 
lt	Pavyzdžiai pateikiami tokia tvarka: didžioji raidė reiškia, kad lietuviškas žodis ir jo lenkiškas atitikmuo yra sugrupuotų žodžių nuo A iki Ż dalyje, romėniškas skaitmuo - pirmoji žodyno redakcija, arabiški skaitmenys - rankraščio lapas. 

pl	Materiał litewski Juszkiewicza skonfrontowano dodatkowo z zapisami i definicjami podawanymi w LKŻe. 
lt	Juškos lietuviškoji medžiaga papildomai lyginama su LKŽe pavyzdžiais. 

pl	Zachowuję w przykładach i definicjach oryginalną pisownię polską i litewską stosowaną przez A. Juszkiewicza. 
lt	Pavyzdžiai pateikiami, vartojant A. Juškos lenkų ir lietuvių originaliąją rašybą. 