pl	http://alkas.lt/2012/02/12/pranciskute-is-pilypu/ 
lt	http://alkas.lt/2012/02/12/pranciskute-is-pilypu/ 

pl	Pranciškutė ze wsi Pilypai (0) 
lt	Pranciškutė iš Pilypų (0) 

pl	Juozas Šorys, www.satenai.lt 
lt	Juozas Šorys, www.satenai.lt 

pl	2012 02 12 15:38 
lt	2012 02 12 15:38 

pl	P. Dundulienė z rodziną 
lt	P.Dundulienė su šeima 

pl	102 lata temu, 12 lutego urodziła się patronka litewskiej etnografii profesor Pranė Dundulienė. Z tej okazji publikujemy, napisany na setne urodziny pani profesor, artykuł J. Šorisa. 
lt	Prieš 102 m., vasario 12 d. gimė Lietuvos etnologijos patriarchė prof. Pranei Dundulienė, šia proga skelbiame J.Šorio straipsnį parašytą profesorės 100-mečio sukaktuvėms. 

pl	12 lutego prof. dr hab. Pranė Dundulienė (1910-1991) obchodziłaby setne urodziny. 
lt	Vasario 12 d. prof. habil. dr. Pranei Dundulienei (1910–1991) būtų sukakę 100 metų. 

pl	Wieczór poświęcony pamięci wielkiej etnograf, badaczce kultury materialnej i duchowej wsi litewskiej (chłopskiej i szlacheckiej), badaczce obrzędów związanych ze świętami kalendarzowymi, badaczce ornamentyki i symboliki, pedagog kilku pokoleń uczniów, odbył się 11 lutego w Muzeum Narodowym Litwy. 
lt	Žymiai etnologei, lietuvių (valstiečių ir dvaro) ūkinės žemdirbiškosios ir dvasinės kultūros, kalendorinių švenčių, papročių, tikėjimų, ornamentinės ir ženklinės simbolikos, mitikos tyrinėtojai, kelioms mokintinių kartoms nusipelniusiai pedagogei skirtas pagerbtuvių vakaras buvo surengtas vasario 11 d. Lietuvos nacionaliniame muziejuje. 

pl	Nie jest tajemnicą, że jej publikacje naukowe oraz praca naukowa niekiedy nadal są oceniane niejednoznacznie, nawet z dystansem; są opowiadane po części folklorystyczne historie na temat wiarygodności publikowanego materiału i jego oceny oraz możliwych „naciągnięciach”. 
lt	Tiesa, ne paslaptis, kad jos akademiniai veikalai ir veikla mokslo pasaulyje vis dar kartais bandomi vertinti nevienareikšmiškai, netgi rezervuotai, pasakojamos pusiau folklorinės istorijos apie kai kuriuose opusuose pateikiamos medžiagos ir vertinimų patikimumą ir galimus „pritempimus“. 

pl	Nie wiedzieć czemu ci poszukiwacze sensacji z łatwością pomijają jej najważniejsze zasługi dla Litwy. Pranė Dundulienė mówiąc o fundamentalnych podstawach istnienia narodu mistrzowsko wykorzystywała drobne, lecz mimo wszystko pojawiające się w latach radzieckich możliwości, otwory igielne. 
lt	Kažkodėl krislų ieškotojų lengvai užmirštamas pagrindinis jos nuopelnas Lietuvai – kalbėdama apie esmines tautos būties atramas, P. Dundulienė meistriškai naudojosi nors ir menkomis, bet vis dėlto sovietmečiu atsiverdavusiomis galimybėmis – adatos skylutėmis. 

pl	I w pełni uzasadnioną rację miała dyrektor Muzeum Birutė Kulnytė, która zarzuciła oszołomionym, co prawda nie ustalonym z imienia i nazwiska, pracownikom uniwersytetu: „Dziwię się, że Uniwersytet Wileński nie znalazł okazji, by zorganizować uroczystość na cześć swoich sławnych profesorów [mając na myśli również profesora historii Broniusa Dundulisa – J.Š.]. 
lt	Ir visiškai teisi buvo muziejaus direktorė Birutė Kulnytė, kibusi į atlapus, tiesa, neįvardytiems apkiautusiems universitetininkams: „Nustebino, kad Vilniaus universitetas nerado progos paminėti savo žymiųjų profesorių [turimas omenyje ir profesorius istorikas Bronius Dundulis – J. Š.]. 

pl	Przychodzi mi na myśl, że coś złego dzieje się i z jego historykami, którzy jak nikt inny powinni dbać o pamięć/historię zarówno Wydziału jak i całego Uniwersytetu. 
lt	Manyčiau, kad kažkas negero darosi ir su jo istorikais, kurie kaip niekas kitas turėtų rūpintis ir fakulteto, ir viso universiteto istorija. 

pl	Poza tym, na jaw wychodzi smutna prawda, że na Uniwersytecie zanika długoletnia tradycja etnologiczna”. 
lt	Be to, akivaizdu ir liūdna, kad universitete nebelieka ilgametės etnologijos mokslo tradicijos." 

pl	W trakcie „krótkiej acz treściwej” przedmowy „gospodarza” Muzeum nie zabrakło dających nadzieję słów niczym propozycja, a może zachęta (czy też obietnica?), by do opublikowanych przez Muzeum serii ksiąg archiwalnych, obejmujących wspomnienia kulturoznawcy Ignasa Končiusa (w dwóch tomach), profesora anatomii Jurgisa Žilinskasa oraz Rity A. Vileišytė-Bagdonienė, córki sygnatariusza Aktu Niepodległości Litwy z 16 lutego (1918 roku) Jonasa Vileišisa, dołączyło dzieło poświęcone rodzinie zasłużonych profesorów Dundulisów. 
lt	Per „trumpą drūktą“ įžanginę „gaspados“ šeimininkės kalbelę netruko viltingu žvirbliu iššokti tarsi pasiūlymas, gal paraginimas (ar jau ir pažadas?), kad prie muziejaus archyvinių knygų serijoje išleistų dviejų tomų kultūrininko Igno Končiaus, anatomijos profesoriaus Jurgio Žilinsko, Vasario 16-osios Akto signataro Jono Vileišio dukters Ritos A. Vileišytės-Bagdonienės atsiminimų dailiai prisišlietų ir leidinys apie garbiųjų profesorių Dundulių šeimą. 

pl	Pranė Dundulienė podczas ekspedycji etnograficznej | źródło mb.vu.lt 
lt	Pranė Dundulienė etnografinėje ekspedicijoje - mb.vu.lt nuotr. 

pl	Zgodnie z prawdą należałoby wspomnieć, że biblioteka uniwersytecka, najprawdopodobniej z urzędu jednak „ośmieliła się” zorganizować, otwartą do 12 kwietnia, wystawę na część P. Dundulienė. 
lt	Teisybės dėlei derėtų pridurti, kad Vilniaus universiteto biblioteka dėl, matyt, protokolo reikalavimų visgi „išdrežėjo“ surengti iki balandžio 12 d. veiksiančią P. Dundulienei pagerbti skirtą parodą. 

pl	Pranciška Stukėnaitė urodziła się jeszcze „za cara“ w rodzinie Emeli(j)i i Vincasa Stukėnasów we wsi Pilypai (obecnie w rejonie święciańskim). 
lt	Pranciška Stukėnaitė dar „prie caro“ gimė Emelijos ir Vinco Stukėnų šeimoje Pilypų kaime (dabartiniame Švenčionių r.). 

pl	Pilypai – to typowa auksztocka wieś – ulicówka, oddalona od Święcian o dziewięć kilometrów. 
lt	Pilypai – tipiškas aukštaitiškas gatvinis kaimelis, devynetą kilometrų nutolęs nuo Švenčionių. 

pl	We wspomnieniach profesor pisze, że nazwę wieś zawdzięcza jej pradziadkowi Pilypasowi Stankevičiusowi, który jako pierwszy postawił dom na nie nazwanych jeszcze polach. 
lt	Atsiminimuose profesorė rašė, kad būsimą kaimo vardą nulėmė jos prosenelis Pilypas Stankevičius, tada dar bevardžiuose laukuose pasistatęs pirmąją pirkią. 

pl	Ciekawe jest to, że wieś Pilypai rozrastała się nie w strukturach wsi rozproszonej, lecz – ulicówki. 
lt	Įdomu, kad toliau Pilypai augo ir spietėsi ne pagal padriko kupetinio, bet pagal gatvinio kaimo struktūrą. 

pl	Pranciškutė dorastała w typowym dla etnograficznego regionu Auksztoty, wybudowanym z drewna domu ze słomianą strzechą (obecnie dom jest przebudowany, wisi na nim tablica pamiątkowa). 
lt	Pranciškutė augo įprastoje etnografinėje aukštaitiškoje pirkioje su glotniai suleistais tašytų rąstų sienojais, šiaudiniu stogu (dabar ji jau pertvarkyta, su memorialiniu atminimo bareljefu). 

pl	Tylko pod koniec swojego życia udało jej się trochę pożyć w niepodległym kraju, a tak to właściwie poznała wszelkie możliwe okupacje – rosyjską – imperatorską, niemiecką – cesarską, polską, bolszewicką, „aryjską” w brunatnych koszulach, ponownie „synów stepów”... 
lt	Tik gyvenimo saulėlydžiu kiek pagyveno laisvoje šalyje, šiaip patyrė visas įmanomas okupacijas – rusų imperinę, vokiečių kaizerinę, lenkų, bolševikų, rudmarškinių „arijų“, vėl „stepių sūnų“… 

pl	Od najmłodszych lat nie należała do „ospałych” – była energiczna, ciekawska, ruchliwa, miała wręcz niespokojne usposobienie. 
lt	Iš prigimties buvo „nesutižusi“ – mikli, smalsi, agnaus, tiesiog nerimstančio būdo. 

pl	Zdaniem jej uczennicy etnolog dr Elviry Lazauskaitė , credo życiowe profesor – to zawsze działać/pracować z radością, zawsze być gotowym do pracy. 
lt	Pasak jos ugdytinės etnologės dr. Elvydos Lazauskaitės, tipiška profesorės laikysena ir nuostata gyvenime – visada veikti su šypsena, visada būti nusiteikusiai darbui. 

pl	Pranė Dundulienė podczas ekspedycji etnograficznej | źródło mb.vu.lt 
lt	Pranė Dundulienė etnografinėje ekspedicijoje | mb.vu.lt nuotr. 

pl	Nim poszła do szkoły podstawowej w Pilypai (uczęszczała także do szkoły we wsi Juodiškis), umiała już czytać. Nauczyła się od matki, choć ta czytała tylko z modlitewnika, pisać nie umiała. 
lt	Nuėjusi graužti mokslų į Pilypų pradinę mokyklą (dar lankė Juodiškio kaimo mokyklą), ji jau iš mamos buvo „ėgėjiškai“ išmokusi skaityti, nors ši slebizavo tik iš kantičkų, bet rašyti nemokėjo. 

pl	Jednak przez okolicznych mieszkańców wsi było uznawane za „wysoki poziom”. 
lt	Vis tiek aplinkiniams kaimiečiams tai jau buvo „aukštas lygis“. 

pl	W klasie była najlepsza uczennicą. 
lt	Klasėje buvo geriausia mokinė. 

pl	Podczas wizyt księdza w szkole nauczycielka z całej gromady uczniów bez obaw wskazywała na nią i mówiła: „Pranciškutė, powiedz wiersz”. 
lt	Kai tik jų mokyklą aplankydavo kunigas, mokytoja iš viso būrio mokinių neklysdama išsirinkdavo ir sakydavo: „Pranciškute, pasakyk eilėraštį.“ 

pl	A ona spokojnie mówiła to, co miała powiedzieć. 
lt	Ir ši nesutrikdama pasakydavo tai, ką reikėdavo. 

pl	Może dlatego w klasie zasłużyła na ksywkę – Puskunigis … [w dosłownym tłumaczeniu Półksiądz –– D.R.] 
lt	Gal todėl klasėje turėjo užsitarnautą pravardę – Puskunigis… 

pl	Zdaniem E. Lazauskaitė, profesor czasami mówiła: „Nic tak nie utrwaliło się w mej pamięci, jak kwitnący nasz sad. 
lt	Anot E. Lazauskaitės, profesorė kartais sakydavo: „Man niekas nėra taip įstrigę, kaip mūsų sodybos žydintis sodas. 

pl	Wiosną patrzyłam na kwitnące jabłonie i grusze jak na ołtarz kościelny, długo nie chciałam wychodzić z sadu“. 
lt	Pavasarį žiūrėdavau į žydinčias obelis ir kriaušes kaip į bažnyčios altorių, ilgai nenorėdavau iš sodo išeiti.“ 

pl	Doświadczyła trudnej drogi dziecka z Wileńszczyzny do nauki, lecz była wytrwała, wiedziała, do czego dąży. 
lt	Patyrė sunkų Vilniaus krašto vaiko kelią į mokslą, bet buvo ištverminga, žinojo, ko siekia. 

pl	Uczyła się w gimnazjum w Święcianach, później zdała do Litewskiego Gimnazjum im. Witolda Wielkiego w Wilnie, ponieważ ukończenie nie każdego gimnazjum na prowincji gwarantowało prawo na kontynuację nauki w szkołach wyższych ówcześnie podlegających polskiej jurysdykcji. 
lt	Mokėsi Švenčionių gimnazijoje, vėliau įstojo į Vilniaus Vytauto Didžiojo lietuvių gimnaziją, nes ne visų provincijos gimnazijų baigimas garantavo teisę stoti į tuometinės Lenkijos administruojamas aukštąsias mokyklas. 

pl	W 1935 roku rozpoczęła studiować geografię na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Wileńskiego im. Stefana Batorego. 
lt	1935 m. įstojo į Vilniaus Stepono Batoro universiteto Gamtos fakultetą studijuoti geografijos. 

pl	Ponieważ jeszcze ucząc się w gimnazjach interesowała się twórczością ludową, obrzędami, tradycjami, jako wolny słuchać gorliwie uczęszczała na wykłady prof. Kazimierza Moszyńskiego. 
lt	Kadangi dar mokydamasi gimnazijose buvo susidomėjusi liaudies kultūra, papročiais, tradicijomis, laisvosios klausytojos teisėmis uoliai lankė etnologo prof. Kazimiero Mošinskio paskaitas. 

pl	I on, prawdopodobnie, zwrócił uwagę na gorliwie notującą i żywo zainteresowaną wykładami studentkę. Również, według słów muzykolog Jūratė Burokaitė, nią zainteresowała się również wybitna etnograf i kulturoznawca okresu międzywojennego Maria Znamierowska-Prüfferowa (w 2009 r. wydawnictwo „Alma littera“ wydało jej wspomnienia Vilnius, miestas arčiausiai širdies [Wilno, miasto najbliższe sercu]). 
lt	Ir jis, matyt, pastebėjo stropiai užsirašinėjančią, gyvai dėstomu kursu besidominčią studentę, be to, pasak muzikologės Jūratės Burokaitės, ji buvo „užkliuvusi“ ir žymiai tarpukario etnologei ir kultūrologei Marijai Znamierowskai-Prüfferowai (2009 m. „Alma littera“ išleido jos atsiminimus „Vilnius, miestas arčiausiai širdies“). 

pl	Dzięki staraniom wykładowców, formalnie za pośrednictwem prof. K. Moszyńskiego, na drugim roku P. Stukėnaitė przeniosła się na Wydział Humanistyczny, by studiować etnografię. 
lt	Dėstytojų pastangomis, formaliai tarpininkaujant K. Mošinskiui, antraisiais studijų metais P. Stukėnaitei pavyko pereiti į Humanitarinių mokslų fakultetą studijuoti etnografijos. 

pl	Według E. Lazauskaitė, pewnego razu pod wpływem emocji pani profesor podarowała jej fotografię K. Moszyńskiego, na rewersie zdjęcia widniał następujący wpis: „Chciałabym pozostać w Twoim życiu taką, jakim był dla mnie prof. K. Moszyński”. 
lt	Pasak E. Lazauskaitės, kartą jausmų apimta profesorė jai padovanojo K. Mošinskio nuotrauką, kitoje jos pusėje buvo įrašas: „Norėčiau išlikti Tavo gyvenime tokia, koks man buvo prof. K. Mošinskis.“ 

pl	Autorytet naukowca naprawdę nakierował jej życie na właściwy kierunek. 
lt	Savo autoritetu mokslininkas jos gyvenimą nukreipė išties palankia linkme. 

pl	A pracowitości jej nie brakowało. W ciągu czterech lat ukończyła studia uniwersyteckie i uzyskała stopień magistra. W 1939 roku obroniła pracę naukową pt. „Materiał etnograficzny z okolic Marcinkoniai”. 
lt	O darbštumo jai netrūko – per ketverius metus baigė studijas universitete ir įgijo filosofijos magistrės laipsnį – 1939 m. apgynė mokslinį darbą „Marcinkonių apylinkės etnografinė medžiaga“. 

pl	Niestety, młodej badaczce w warunkach okupacji polskiej niełatwo było zebrać materiał, pojawiały się trudności nawet podczas rozmów z serdecznymi dzukami, ponieważ podczas jej pobytów w Marcinkonys i przyległych wioskach miała przydzieloną przez miejscową władzę osobę towarzyszącą – policjanta. 
lt	Beje, jaunutei studentei lenkų okupacijos sąlygomis nebuvo lengva surinkti medžiagą, keblu buvo net kalbėtis su nuoširdžiais dzūkais, nes jai lankantis Marcinkonyse ir gretimuose kaimuose vietinės valdžiukės buvo priskirta palyda – policininkas. 

pl	Rzecz oczywista, że osoby postronne utrudniają rozmowy, a tu zawsze przy boku – uzbrojony przedstawiciel władzy... 
lt	Juk žinome, kad ir šiaip pašaliniai trukdo natūraliai bendrauti, o čia nuolat prie šono – ginkluota valdžia… 

pl	Na dodatek, po wszystkim Polacy, którzy – zapewne – obawiali się również własnego cienia, skonfiskowali zebrane eksponaty i zapisy (odzyskano je na kategoryczne żądanie K. Moszyńskiego). 
lt	Negana to, po viskam lenkai, rodosi, bijoję ir savo šešėlio, konfiskavo surinktus eksponatus ir užrašus (juos pavyko atgauti tik griežtai pareikalavus K. Mošinskiui). 

pl	W sercu pani profesor pozostali czuli na piękno przyrody mieszkający w pobliżu lasów dzukowie, wypowiadający również takie słowa: „Sprzedamy grzyby i kupimy sobie chleba”. 
lt	O šilų dzūkai su jautria gamtojautine pasaulėjauta ilgam jai įkrito į širdį kad ir tokia jiems kasdiene parafraze: „Parduosim grybus ir už juos nusipirksim duonos.“ 

pl	W 1938 roku w okolicznościowym zbiorze „Gwiazda Bożenarodzeniowa” [lit. „Kalėdų žvaigždė“] ukazała się pierwsza przyszłej pani profesor publikacja „Krajki z okolic Marcinkonys” [lit. „Juostos iš Marcinkonių apylinkės“] z podpisem Etnografki. 
lt	Pirmoji būsimosios profesorės publikacija „Juostos iš Marcinkonių apylinkės“, pasirašyta Etnografės, pasirodė 1938 m. vienkartiniame proginiame leidinyje „Kalėdų žvaigždė“. 

pl	W 1940 roku jej publikacje zaczęły pojawiać się również w prestiżowym czasopiśmie „Rodzinny kraj” (lit. „Gimtasai kraštas”), wydawanym przez Muzeum Krajoznawcze „Aušra“ [„Jutrzenka“] w Szawlach podpisywane panieńskim nazwiskiem z dodanym – Decinienė; wtedy to, prawda, po raz pierwszy na krótko wyszła za mąż). 
lt	1940 m. jos rašiniai ėmė rodytis ir prestižiniame Šiaulių „Aušros“ muziejaus kraštotyros žurnale „Gimtasai kraštas“ (tiesa, su priedu prie mergautinės pavardės – Decinienė; tada pirmąkart, tiesa, trumpam ir lyg į dilgėles buvo ištekėjusi). 

pl	(Kilka publikacji, które już stały się rarytasami bibliograficznymi, podajemy czytelnikom na następnej stronie.) 
lt	(Porą rašinių, jau tapusių bibliografinėmis retenybėmis, gretimame puslapyje pateikiame „Š. A.“ skaitytojams.) 

pl	W latach 1940-1950 z przerwami pracowała w Pracowni Etnografii Instytutu Historii Litewskiej Akademii Nauk, w latach 1942-1943 – w Muzeum Etnograficznym. 
lt	1940–1950 m. ji su pertrūkiais dirbo Lietuvos mokslų akademijos Istorijos instituto Etnografijos skyriuje, 1942–1943 m. – Etnografijos muziejuje. 

pl	Jednak najważniejszą w jej życiu pracą była praca dydaktyczna od 1944 roku do końca życia. Prowadziła wykłady z zakresu etnografii dla studentów historii na Uniwersytecie Wileńskim. 
lt	Vis dėlto svarbiausias gyvenimo darbas, kuris truko nuo 1944 m. iki gyvenimo pabaigos, – etnografijos specialybės disciplinų dėstymas studentams istorikams Vilniaus universitete. 

pl	Prawie pięćdziesiąt lat wygłaszała wykłady na temat źródeł etnograficznych na Litwie i Wschodniej Słowiańszczyźnie, wykłady z dziejów społeczności pierwotnych i inne specjalistyczne wykłady. 
lt	Beveik penkiasdešimt metų skaityti Lietuvos, Rytų slavų etnografijos šaltinių, pirmykštės visuomenės istorijos ir įvairūs specialieji kursai. 

pl	A gdzie są jeszcze seminaria, sprawowanie kierownictwa nad projektami muzealnymi i produkcyjnymi. Poza tym była promotorem dwustu obronionych prac dyplomowych (nie wspominając o semestralnych), zostały napisane trzy rozprawy doktorskie. 
lt	O kur dar seminarai, vadovavimas muziejinei ir gamybinei praktikoms, be to, jai vadovaujant buvo apgintos dvi šimtinės diplominių (ką ir kalbėti apie kursinius) darbų, parašytos trys disertacijos. 

pl	Była niezłomnym obrońcą swoich racji, na przykład, według słów byłej laborantki katedry dr Aldony Vasiliauskienė, na radach naukowych dla niektórych broniących prace dyplomowe osób wręcz potrafiła wyegzekwować piątki. Jeżeli trzeba było, aby osiągnąć cel, nie wahała się na oczach męskiego świata nauki pięścią uderzyć w stół. 
lt	Buvo kieta savųjų pozicijų gynėja – pavyzdžiui, pasak buvusios katedros laborantės dr. Aldonos Vasiliauskienės, kai kuriems diplomantams mokslo tarybose tiesiog išreikalaudavo parašyti penketus, jei prireikdavo tikslui pasiekti – nevengdavo ir kumščiu stalo prieš mokslingą vyriją padaužyti. 

pl	Mówiła wtedy: „Wiem, ile pracowaliśmy, ile sił w to włożyliśmy, a wy!.. 
lt	Sakydavo: „Žinau, kiek dirbom, kiek jėgų įdėjom, o jūs!.. 

pl	Sami napiszcie, jeżeli możecie!”. 
lt	Patys parašykit, jei galit!“ 

pl	Wiedziała, co mówiła, ponieważ czasami omalże pół pracy organizacyjnej sama wykonywała… 
lt	Žinojo, ką sako, nes kartais vos ne pusę parengiamojo organizacinio darbo būdavo nuveikusi… 

pl	Oczywiście wielkie znaczenie miało również poparcie tolerancyjnego dziekana Vytautasa Lesčiusa; za jego wiedzą/przyzwoleniem niektóre tematy a nawet kursy wprowadzano do harmonogramów wykładów publicznych, choć oficjalnie w nich nie figurowały. 
lt	Žinoma, daug lėmė ir tolerantiško fakulteto dekano Vytauto Lesčiaus palaikymas; su jo žinia kai kurios temos ar net kurseliai „apsisukdavo“ į viešus paskaitų tvarkaraščius net oficialiai neįtraukti. 

pl	Poza tym niestrudzenie kierowała studenckimi konferencjami naukowymi, była kierownikiem kółka etnograficznego, opiekowała się studenckim kołem naukowym. 
lt	Be to, regis, nepavargstančioji dar vadovavo studentų mokslinėms konferencijoms, buvo etnografijos būrelio vadovė, globojo studentų mokslinę draugiją. 

pl	W okresie powojennym wraz z profesorem etnologii Juozasem Baldžiusem i innymi współpracownikami na Uniwersytecie utworzyła Katedrę Etnografii, która później została przekształcona w Katedrę Archeologii i Etnografii. 
lt	Pokariu kartu su etnologu prof. Juozu Baldžiumi ir kitais bendradarbiais universitete buvo įkūrusi Etnografijos katedrą, vėliau ji buvo performuota į Archeologijos ir etnografijos katedrą. 

pl	Z czasem, niestety, etnologia została zepchnięta na bok… Według archeologa profesora Mykolasa Michelbertasa, „kiedy Litwa odzyskała niepodległość, wielu nas z historyków spodziewało się, że wiele uwagi zostanie poświęcone historii i jej pokrewnym naukom – archeologii, etnologii i in. 
lt	Vėliau, deja, etnologija universitete buvo nustumta į užkaborius… Anot archeologo prof. Mykolo Michelberto, „kai Lietuva atgavo nepriklausomybę, daugelis istorijos mokslininkų tikėjomės, kad didžiulis dėmesys bus skirtas istorijai ir jos šakoms – archeologijai, etnologijai ir kt. 

pl	Wtedy w Katedrze Historii Litwy pracowałem razem z P. Dundulienė, Aleksasem Luchtanasem. W trakcie naszych rozmów rozważaliśmy przywrócenie Katedry Archeologii i Etnografii. 
lt	Tuo metu Lietuvos istorijos katedroje dirbau kartu su P. Dunduliene, Aleksu Luchtanu, tad vis pakalbėdavome, kad reikia atkurti Archeologijos ir etnografijos katedrą. 

pl	Niestety, temu przedsięwzięciu rektorat był bardzo przeciwny, również nie był temu przychylny rektor Jonas Kubilius – być może dlatego, że miał za doradcę człowieka, który za czasów radzieckich walczył w instytucjach ze „ szkodliwymi wypaczeniami ideologicznymi“. 
lt	Deja, tam labai priešinosi rektoratas, nepalaikė ir rektorius Jonas Kubilius – gal todėl, kad jam patarinėjo su „žalingais ideologiniais nukrypimais“ sovietmečio įstaigose kovojęs asmuo.“ 

pl	Można rzec, że po powtórnym zamążpójściu za historyka pochodzącego z okolic Kupiškis Broniusa Dundulisa, który na Uniwersytecie w Sorbonie obronił doktorat, poczuła się [pewnie] jak za murem, nawet stała się „generałem“ rodziny. 
lt	Rodos, pasijuto lyg už mūro, netgi tapo šeimos „generolu“ antrąkart ištekėjusi už Sorbonos universitete doktoratą apsigynusio istoriko kupiškėno Broniaus Dundulio. 

pl	Głowa znalazła szyję. 
lt	Kirvis rado kotą. 

pl	Potrafili wzajemnie się uzupełniać i pod względem cech charakteru jak i zainteresowań naukowych oraz zachęcać do dalszych poszukiwań. 
lt	Ir būdu, ir mokslo idėjomis jie sugebėdavo vienas kitą papildyti ir paskatinti tolesniems ieškojimams. 

pl	Szczególnie ich zbliżało to, że czuli wielką nostalgię do swoich miejsc rodzinnych [małych ojczyzn], za ważny imperatyw badawczy stawiali poznanie swojej małej ojczyzny. 
lt	Ypač abu suartindavo tai, kad jautė nuoširdžią nostalgiją gimtinėms, kaip tiriamąjį imperatyvą akcentavo gimtojo krašto pažinimo svarbą. 

pl	I tego konsekwentnie trzymali się. P. Dundulienė szczególnie interesowała się wschodnią albo „smutną” Litwą, okolicami Święcian i Ignaliny, a B. Dundulis, oprócz wielu realizowanych tematów naukowych o charakterze historycznym, zapisywał nazwy miejscowe oraz przezwiska z okolic Kupiškis. 
lt	Ir to nuosekliai laikėsi – P. Dundulienė ypač domėjosi rytų arba „liūdnąja“ Lietuva, Švenčionių ir Ignalinos apylinkėmis, o B. Dundulis, be daugybės „stumiamų“ mokslinio istorinio pobūdžio temų, dar užrašinėjo Kupiškio krašto vietovardžius, pravardes. 

pl	Prawda, według relacji bliskich osób, czasami pani domu i przestrzeni domowej popadała w surowy nastrój, a profesor jak przeciwwaga cały czas promieniował dobrocią. 
lt	Tiesa, pasak arti buvusių liudininkų, namų ir apskritai aplinkinės erdvės „valdimierę“ retkarčiais apimdavo griežtokos „mimriškos“ nuotaikos, o profesorius kaip atsvara nuolat spinduliavo geranoriškumu. 

pl	Od 1949 roku P. Dundulienė, nieustannie odprowadzana przez męża i córki (obecnie choć z wykształcenia fizyków, ale i tak „półetnografek”, Daivy Seniulienė i Ievy Šenavičienė), corocznie wsiadała ze studentami do niezgrabnej ciężarówki i wyruszała na ekspedycje. 
lt	Nuo 1949 m. P. Dundulienė, beje, nuolat lydima vyro ir dukterų (dabar nors ir „tiksliukių“ fizikių, bet vis tiek „pusiau etnografių“ Daivos Seniulienės ir Ievos Šenavičienės), į gremėzdišką sunkvežimį susisodinusi studentus kasmet vykdavo į ekspedicijas. 

pl	Wydaje się, że blisko 47 razy była kierownikiem takich wypraw, zorganizowała 30 ekspedycji. 
lt	Rodos, ar ne 47 metus tokioms išvykoms vadovauta, surengta 30 ekspedicijų. 

pl	Oprócz studentów, którzy „musieli jechać”, brała jeszcze do pomocy grupkę malarzy, fotografów, muzealników. 
lt	Be „privalomųjų“ studentų, dar veždavosi pagalbinį būrelį dailininkų, fotografų, muziejininkų. 

pl	Podczas ekspedycji zgromadzono około 40 tysięcy przedmiotów etnograficznych. 
lt	Per ekspedicijas sukaupta apie 40 tūkstančių etnografinės medžiagos vienetų. 

pl	Jednak na siłę nie dążyła do osiągnięcia wyników – według E. Lazauskaitė, zawsze pragnęła postępować jak matka, dbała, aby młodzież była syta, wypoczęta, aby miała gdzie wysuszyć przemoczone ubrania i buty. 
lt	Vis dėlto per jėgą rezultatų nesiekė – pasak E. Lazauskaitės, visada stengėsi elgtis motiniškai, rūpinosi, kad jaunimas būtų pavalgęs, išsimiegojęs, kad turėtų kur išsidžiovinti rūbus ir batus. 

pl	Pewnego razu, podczas deszczowego lata, powracających zbieraczy materiału z odległej wsi zastała nawałnica, wszyscy wrócili przemoknięci. Wtedy to profesor sama paliła w piecu i pomagała suszyć przemoknięte ubrania. 
lt	Kartą lietingą vasarą į tolimą kaimą išėjusius medžiagos rinkikus užklupus liūčiai pati kūrenusi krosnį ir padėjusi džiaustyti „po pirties“ grįžusiųjų kiaurai permerktus drabužius. 

pl	Któregoś razu przyniosła gdzieś otrzymany połeć słoniny i bez słowa położyła na stół. 
lt	Kartą atnešė iš kažkur gavusi lašinių paltį ir nieko nesakydama padėjo ant stalo. 

pl	Doskonale zdawała sobie sprawę z egzystencji na wpół głodnej powojennej młodzieży studenckiej. 
lt	Puikiai žinojo apie pusalkanę pokarinių studentų egzistenciją. 

pl	Powiedziała tylko tyle: „wiedźcie, że wam ona się przyda”. 
lt	Tik pasakė: „Žinot patys, kad šitie jums pravers.“ 

pl	Również we wspomnieniach studentów pozostało dużo opowieści o pani profesor jako „brzytwie”, o tym, że ponoć stosowała metodę obstawiania swojej osoby bezwzględnie posłusznymi i wiernymi sługami – laborantkami, magistrantkami, doktorantkami, które czasami już zatracały rzeczywistość, gdzie zaczyna się i kończy wydział, gdzie jest dom profesor a gdzie ich domy, ich sprawy... 
lt	Kita vertus, studentiškas folkloras yra išsaugojęs ir nemaža pasakojimų apie „profesorę kirvį“, apie esą jos mėgtą praktiką apsistatyti kone besąlygiškai paklūstančiomis ir ištikimomis pakalikėmis – laborantėmis, diplomantėmis, doktorantėmis, kurios kartais imdavo nebeskirti, kur prasideda ir baigiasi fakultetas, profesorės ir savi namučiai, rūpesčiai… 

pl	Jedna była studentka pierwszego roku opowiedziała kuriozalne zdarzenie, które miało miejsce na ekspedycji w Salantai. 
lt	Viena buvusi studentė pirmakursė papasakojo kuriozišką nuotykį iš Salantų ekspedicijos. 

pl	Wszyscy ponoć bardzo szanowali oraz bali się pani profesor… 
lt	Esą visi labai gerbė ir bijojo profesorės… 

pl	Chodzili, a szczególne dziewczyny, na opuszkach palców. 
lt	Vaikščiojo, ypač merginos, lyg ant pirštų galų. 

pl	Profesor starała się swoich podopiecznych kłaść do snu wcześnie „z kurami”, prawdopodobnie tym chcąc osiągnąć „wysokie” wyniki pracy w następnym dniu. 
lt	Anksti, „su vištomis“, ši bandydavo globotinius užmigdyti, matyt, siekdama „aukštų“ kitos dienos gamybinių rodiklių. 

pl	Ale młodzież to młodzież, ma swoje prawa, ciężko jej już o godzinie dziewiątej zasypiać na noc – postanowiła więc po cichu „nielegalnie” obejrzeć transmisję z Festiwalu Piosenki w Sopocie. 
lt	Bet jauni yra jauni, neramu jų širdims devintą užmigti – sumanė patyliukais „nelegaliai“ pasižiūrėti Sopoto dainų festivalio transliaciją. 

pl	Profesor spała spokojnie, ale kiedy trzy dziewczyny „zbyt głośno” nocą poszły do studni umyć nogi, obudziła się i zastała „nieporządek”. 
lt	Profesorė ramiai miegojo, bet kai trys merginos „per garsiai“ nuėjo prie šulinio nakčiai plautis kojų, pakirdo ir aptiko „netvarką“. 

pl	Gdy przystąpiła do kontroli, wszyscy w ubraniach a nawet w butach schowali się pod pościel, a trzy naiwne dalej pluskały się przy studni… 
lt	Ėmus daryti patikrinimą, visi su rūbais ir net su batais puolė po apdangalais, o trys naivuolės teškenosi sau šulinio vandeniu… 

pl	Ze strachu pomyliły się i odezwały się używając zwrotu wykładowczyni zamiast profesor. 
lt	Dar ir kreipinį iš išgąsčio supainiojusios – ne profesore, o dėstytoja pavadinusios. 

pl	No tak! 
lt	Ak, taip! 

pl	Werdykt był stanowczy – pakujecie swoje rzeczy i więcej abym was nie widziała… 
lt	Verdiktas buvęs plieninis – kraunatės daiktus ir kad jūsų daugiau nebematyčiau… 

pl	To było równoznaczne z pożegnaniem się z niedawno rozpoczętymi studiami. 
lt	Kartu tai reiškė ir švilpinimą iš neseniai pradėtų studijų. 

pl	Następnego ranka, tylko przy pomocy elokwentnego i mądrego „adwokata” z Wilna, po wylaniu kilkuletnich zapasów łez i po złożeniu obietnic, jakie tylko były możliwe, naiwne wiejskie dziewczyny dalej podgryzały korzenie wiedzy… 
lt	Kitą rytą tik padedamos iškalbaus ir gudraus vilniečio „advokato“, išliejusios kelerių metų ašarų atsargas ir prisiekusios kuo tik galėjusios, liko naiviosios kaimietukės krimsti mokslo šaknies… 

pl	Profesor była prawdziwą pracoholiczką. Zdawało się, że żałowała czasu na „bzdury”. Każdego dnia wciąż pisała artykuły i rozprawy (napisała około 500 artykułów, 18 monografii, oprócz tego w 1954 roku obroniła dysertację „Gospodarstwo rolne na Litwie w okresie feudalizmu” [lit. „Žemdirbystė Lietuvoje feodalizmo laikotarpiu“], a w 1968 roku – rozprawę doktorską „Gospodarstwo rolne i rolnicze narzędzia pracy na Litwie” [lit. „Žemdirbystė ir jos įrankiai Lietuvoje“]). 
lt	Profesorė buvo tikra darboholikė, rodos, gailėjo laiko „niekams“, kiekvieną dieną vis skrebeno nepabaigiamus straipsnius ir veikalus (parašė apie 500 straipsnių, 18 monografijų, be to, 1954 m. apgynė disertaciją „Žemdirbystė Lietuvoje feodalizmo laikotarpiu“, o 1968 m. – tų laikų daktarinę disertaciją „Žemdirbystė ir jos įrankiai Lietuvoje“). 

pl	Ponoć i na wyjazdy do Połągi z rodziną brała do połowy gotowy rękopis. 
lt	Sakoma, kad net į Palangą su šeima ji vykdavo su įpusėtu rankraščiu. 

pl	Dr Žilvytis Šaknys zaznaczył, że szczególne zasługi pani profesor na rzecz etnologii zawierają się w tym, że jej wiodącym obiektem zainteresowania, nawet w ponurych latach powojennych, oprócz tematyki materialnej związanej z rolnictwem, było zainteresowanie się duchowym dobrem narodowym, obchodzeniem świąt, obrzędami. 
lt	Dr. Žilvytis Šaknys akcentavo, kad etnologijos mokslui profesorė itin nusipelnė tuo, kad ir gūdžiu pokariu, be materialiosios žemdirbystės pusės, kaip pagrindine „materija“ domėjosi tautos dvasine kultūra, šventėmis, papročiais. 

pl	Za czasów radzieckich udało jej się przełamać ten temat tabu, szczególnie wtedy, gdy w okresie gorączkowych obchodów 400-lecia Uniwersytetu Wileńskiego, do „użytku służbowego” udało się wydać w nakładzie 500 egzemplarzy studium „Litewskich obrzędów kalendarzowych i agrarnych” [lit. „Lietuvių kalendoriniai ir agrariniai papročiai“]. 
lt	Sovietmečiu ji iš dalies ir pralaužė šios tematikos publikacijų viešumoje tabu, ypač per Vilniaus universiteto 400-mečio minėjimo karštligę išdrįsusi 500 egz. tiražu „tarnybiniam naudojimui“ išleisti studiją „Lietuvių kalendoriniai ir agrariniai papročiai“. 

pl	Ž. Šaknys zadał sobie trud i obliczył, że w opublikowanej w 1985 roku „Etnografii Białorusi” Michaiła Filipenki i w wydanym w 1982 roku , przez władzę radziecką przepuszczonym jakby niezauważonym, podręczniku „Etnografii litewskiej” [lit. „Lietuvių etnografija“] P. Dundulienė, Białorusini o swojej kulturze duchowej mogli przeczytać tylko dwie strony, a Litwini – trzydziestokrotnie obszerniejszy opis. 
lt	Ž. Šaknys nepatingėjo suskaičiuoti, kad, lyginant 1985 m. Michailo Filipenkos išleistą „Baltarusijos etnografiją“ ir P. Dundulienės 1982 m. sovietų valdžios tarsi nemačiom praleistą vadovėlį „Lietuvių etnografija“, baltarusiai apie savo dvasinę kultūrą galėjo skaityti tik du puslapius, o lietuviai – 30 kartų didesnės apimties aprašą. 

pl	Pranė Dundulienė | źródło: mb.vu.lt 
lt	Pranė Dundulienė - mb.vu.lt nuotr. 

pl	Etnolodzy Instytutu Historii Litwy z okazji jubileuszu setnych urodzin profesor P. Dundulienė organizują prestiżową międzynarodową konferencję naukową, która odbędzie się w dniach od 8 do10 października br. 
lt	Lietuvos istorijos instituto etnologai šių metų spalio 8–10 d. rengia prestižinę tarptautinę mokslinę konferenciją „Etnologija: istorija, dabartis ir perspektyvos“, skirtą profesorės P. Dundulienės gimimo šimtmečiui paminėti. 