Maryla Wolska

Była raz królewna…

Na wysokiej górze stał gród królewski. Ogromny,
warowny, niedostępny. Zdawało się, że to skała
przeobrażona w zamek, albo grodzisko prawieczne, co
się w skałę litą obraca powoli.
A na zamku starzał się król i rozkwitała córkajedynaczka
Oda. Królewna Oda.
Oczy jej były jasne jak bławat siwy od czerwcowej
pogody, twarz o różanej bieli drobnych, wonnych
powojów rosnących nisko w życie, okalały włosy
bogato-złote, ciężkie, dojrzalsze od ust dziecinnych
jeszcze, połyskujących bladawą purpurą czereśni.
Królowa umarła dawno i Oda zapamiętała jedynie
szafirową suknię matki, tkaną w ostre złote gwiazdy,
której połyskliwe zwoje słały się daleko poza brzeg
trumny stojącej gdzieś bardzo wysoko, pośród żółtych,
chwiejnych płomyków.
I nie wiadomo było Odzie, że matka, umierając,
wyrzekła stygnącymi usty wróżbę nad dzieckiem, jako
strzec się winne: świata, muzyki i pocałunku ust
bezmiłosnych.
Nie śpiewano tedy żadnych pieśni nad królewską
kołyską.
Zaparto przed dziecinnymi oczyma nie tylko
bramy, ale i okien rozwory przejrzyste.
Milczeć kazano na zawsze opowieściom
niańczynym, brakło odpowiedzi na ciekawe, natarczywe
pytania królewny.
Nie całowały jej nigdy usta niczyje.
Rosła tak bez pieśni i pocałunku, bez powietrza
otwartych, przestronnych błoni, w mniemaniu że zamek
to świat.
Jakoż na grodzisku komnat było bez liku, nie
wiadomo, która cudniejsza, żadna wszelako nie miała
okna, by zeń w dalekość bezmierną popatrzeć. Jednolita
powała z kryształu zamykała ściany, niby wieko skrzyni
ozdobnej i tylko niebo widać było miast pułapu i
chmury płynące po nim.
Długo ani się przyśniło królewnie, że tuż za
grubymi murami grodu leży przestwór żywota ze
wszystką dolą i niedolą, cudnością i szpetotą, że ziemia
czterykroć w roku zrzuca przyodziewek, że się ludzie
miłują i nienawidzą nawzajem, że nieogarnione rzesze
narodów wadzą się ze sobą i znoszą, a czas płynie, rwie
przed się, nieuproszony, nieodpłakany, jak fala.
Wiosna znaczyła się Odzie błękitem nieba na
rozmarzłym krysztale pułapu, śmiganiem skrzydeł
wracających ptaków, kwiatami znoszonymi jej z łąk i
zagajów na wianki; woń ich szczersza i rzetelniejsza od
mowy ludzkiej czyniła i jej myśli skorszymi do
rozważań płonnych, usta do pytań, na które jednakże nie
śmiał odpowiedzieć nikt.
Lato poznawała po wystygłych czeluściach
kominków i lekkości szatek dobywanych dla niej przez
dworki ze skrzyń modrzewiowych, po soczystej, 
czerwiennej krasie jagód leśnych, które znowuż
zapachem swoim prawiły jej o boru i polu i słońcu, o
tym słońcu zachodzącym w czasy owe na krótko,
próżno zasłanianym oponami, którego spadziste
promienie świeciły w komnatę z wysoka, natrętne,
żarliwe, niewyzbyte.
Jesień wieściły jej tłumne poloty ptactwa, pierwsze
błyskające ognie na paleniskach, jęk wichru w kominie i
cudne owoce z królewskich sadów. Jabłka o policzkach
krągłych, wycałowanych przez słońce do czerwoności,
śliwy opylone błękitem dalekiej, nieznajomej pogody,
winogrona pełne chłodnej jeszcze, niezbudzonej
dziewczęcej krwi, krwi rubinowej i złotej. Jesienią
zmierzch poczynał się też sypać coraz wcześniej, cicho
jak popiół i Oda miewała tego popiołu pełne oczy, pełne
myśli, pełne serce.
A w zimie kryształowe pułapy nie przepuszczały
światła do wnętrza i mrok siwy panował w grodzisku.
Wczas z południa zapalano świeczniki i łuczywa w
komnatach i gdy wieczorny ogień zaszumiał na
kominie, schodziły się cicho po kobiercach dworki w
miękkim, ciepłem obuwiu i wyszywały w alkowie
królewny dziwy wszelakie na krosnach. Małomówne
były jednak i posępne zawsze, jakby z żalu o te pieśni i
baśnie zamilczane, których słuchać nie było danym
Odzie. Poznawała ona zimę w przygasłem wejrzeniu ich
źrenic, w znużeniu rąk o chłodnych, zaróżowionych
palcach i wiedziała, że to ona, zima, zawiesza te sople
lodowe na ojcowskich wąsach, gdy wraca skądciś 
wieczorem, cały w ośnieżonych sobolach z kuszą i
oszczepem przez plecy.
Miała pełne skrzynie szat najcudniej szych, sepety
iskrzące od zapon drogocennych i pereł, miała
bursztynowe kręgle i złote lalki, które stroiła w
złotogłów i klejnoty jak siebie, otaczały ją sprzęty
nieoszacowane zgoła o piękności kształtów i barw
nieśnionej, błogo jej było, bezpiecznie jak orlęciu na
gnieździe, jak pąkowi róży w doniczce, który odmyka
się, nieświadom, że rośnie, że kwitnie, że cudny jest, i
że młodość człowiecza jest jedna...
Czasem, gdy ją zabawa znużyła, ciskała w ogień
swoje bursztynowe kręgle; bursztyn palił się, a dym
niebieski wonny napełniał alkowę królewny. Zdarzało
się, że jednego poranka rozdarowała dworkom
wszystkie pozłociste lalki, a potem, po ciemku, do
poduszki, płakała za niemi gorącymi, skrytymi łzami.
Nazajutrz miała już nowe kręgle, stojące w karnym
ordynku na marmurowych kwadratach posadzki, witał
ją nowy orszak lalek w brokatach i drogich kamieniach.
Tak szedł dzień za dniem i rok za rokiem mijał.
Aż zdarzyło się raz, że wróg wtargnął w dziedziny
ojczyste i posunął się aż pod sam królewski gród.
Król ruszył w pole z rycerstwem, Oda została pod
opieką niewiast na zamku, jak zawsze.
W te dnie ciężkie, dłużące się, duszne, czytać jęły
jej oczy w zmartwiałych twarzach kobiet słowa tajonej
udręki, aż ją samą ogarniać począł trwożny niepokój
tamtych. A gdy spytała o przyczynę, pierwszy raz w
układnej, ciemnej odpowiedzi dworek, tknął ją dźwięk 
fałszywy, zza którego przezierała prawda jakaś,
nieznana i groźna.
A chciała była pytać bez końca, bo czuła, że nie wie
coraz więcej — ale odpowiadać jej nikt się nie ważył na
grodzie.
Wreszcie, po dniach kilku, uczynił się późnym
rankiem ruch na grodzisku i jak płomień buchnęła w
górę wieść o królewskim zwycięstwie. Wtargnęła nie
wiadomo którędy, wichrem przeleciała po zamku — i
stało się wówczas, że wspaniały, potężnej piękności
dźwięk przeniknął grube mury i niespodziany, nic
niewiedzący o wróżbie matczynej, wstrząsnął sercem
Ody jak liściem bezszelestnym, wiosennym.
Skądże mogła przeczuć, że to zastęp zwycięskich
rycerzy śpiewa pieśń dziękczynną, radością tysiącznych
serc młodych i głosów?!
Oda słuchała a łzy wielkie, świetliste, płynęły jej z
oczu otwartych.
I wzięła ją ta cudność nieznana jak na skrzydła
szumiące i poniosła przez szeregi komnat, z których co
żyło wyległo już na podwórca i wały, przez puste
schody, nieznane jej oczom ni stopkom. Leciała temu
naprzeciw, a ono zaś płynęło ku niej, bliższe coraz i
dźwięczniejsze.
Nikt jej nie strzegł ni zatrzymał, wśród wesela i
zgiełku zapomniano o jedynaczce królewskiej.
A do niej, tym dźwiękiem nieznanego czaru, gadały
jakby owe nierozumiane zapachy jagód leśnych,
mieniły się w nim radosne barwy kwiatów, rwanych na
swobodzie łąk, krążyło w tym coś, jak sok w owocu 
słońcem rozgrzanym, jak słodka krew jabłek, śliw i
winogradu, rosnących kędyś daleko, tam właśnie skąd
szło to nieznajome, przecudne, to, czego sobie samej
nawet nazwać nie umiała...
Wreszcie w otworze ważkich drzwi, na galerii
kamiennej, biegnącej dokoła ogromnej, pustej sali,
stanęła.
Przytulona do szarego filarka odrzwi, wprost
schodów, wiodących stąd w dół ku sali, trwała
zmieniona, zda się, w jeden z tych smukłych posążków
wykutych w siwym ciosie, których całe rzesze stały we
wnękach olbrzymiej komnaty, nieruchome, zasłuchane,
jak ona...
A było niebawem patrzeć i na co... Bo oto z
łomotem i chrobotem zbrój, z wrzawą huczną,
buńczuczną, wparło się zwycięskie rycerstwo w
podwórce i krużganki grodu. Ozwały się wołania
szalone uciechą, ówdzie załamał się w jakiejś
niewieściej krtani krzyk rozpaczny, by wnet zgłuszony
drugim, spokornieć w płacz zatracony w ciżbie innych
przelicznych głosów, co rwały ponad nim.
A poprzez wszystko niosło się tamto,
najpiękniejsze, donośne, przemożne, płynęło, wzbijało
się w górę jak ptak.
Z królem na czele wkroczyła starszyzna do wielkiej
sali zamku.
Oda widziała, jak wedle ojca stąpał jakiś wojownik
chmurny, stary już, w czarnej zbroi i siwej grzywie
włosów; lwia skóra spięta na piersiach ognistą klamrą z
rubinów zwisała mu po ramionach. Twarz miał ów
rycerz steraną i tak srogą, że wzrok cofał się od niej
szybko jak pocisk od tarczy wykutej z śniadej, twardej
miedzi.
Zawrzało w dole od okrzyków ku czci zwycięskiej
wodzów, zaroiło się od pstrej ciżby na sali; wniesiono
stoły śnieżnym płótnem zasłane, błysła na nich zastawa
bogata, szczęknęły srebrne półmisy, zadźwięczały
kielichy i rozpoczęła się biesiada, jakiej stary zamek z
dawna nie pamiętał...
Wprost Ody, obok króla siedział stary wojownik i
nagle, chmurne jego spojrzenia, krążące po sali jak
nietoperze, trąciły błyskiem źrenic jej drobną,
majaczącą z wysoka, białą twarz, podobną raczej do
ślicznego snu, ważącego się widomie w przestrzeni,
snu, który nie zdążył jeszcze pierzchnąć całkowicie
sprzed zbudzonych oczu...
Poglądał tak na nią z obliczem w górę podanym,
długą, dotkliwą chwilę, aż się zaróżowiła pod tym
patrzeniem i aż się jej brwi ściągnęły królewską
wzgardą.
Omroczył ją cień tych oczu, odurzył gwar głosów
śmiałych, podnieconych winem; szczęsny poryw chwili
i gorąco ciżby bijące ku niej, oblewało jej kwietne czoło
skwarnym tchnieniem. A w piersi — choć dawno już
umilkła za murami —potężnym, niecichnącym
dźwiękiem drżał pogłos tryumfalnej, dziękczynnej
pieśni młodzieńczej...
Wpadały jej w uszy strzępy mowy swobodnej, jaka
przy niej nie gadano nigdy, jawiły się nieznajome 
widzenia, słowy tymi zwołane i otwierało się coś przed
nią, niby wrota ogromne, uroczyście, powoli, szeroko...
Naraz, powstał ze złotego krześliska król-ojciec i z
pełnym kielichem w prawicy, sławić począł księciasąsiada.
Bez jego pomocy — jak mówił — nie
zostałyby wojska zaborcze odparte ani w dniu
dzisiejszym święcone być mogło zwycięstwo. Mówił
długo, kunsztownie myśl z myślą sprzęgając, wreszcie
zawołał:
— Zadaj czego chcesz! Cały skarbiec mój stoi dziś
dla ciebie otworem! Sprzymierzeńcowi w doli i niedoli,
godna się patrzy nagroda!
Wtedy stary książę nachylił sie spiesznie do króla i
odrzekł, wskazując mu ręką Odę na kamiennym ganku:
— Tę oto daj mi, nic więcej...
Król spojrzał w górę i jakby ciosem nagłym rażony,
zmartwiał. Na widok córki twarz stężała mu przez
mgnienie oka w gniewie i żalu śmiertelnym, w lot
jednak opanował się i dał znak Odzie, aby zeszła.
Jej ani marzyło się nawet, po co schodzi.
I poszła tak jak była, w srebrnoszarej, codziennej
szatce, we wianku bladożółtych pierwiosnków, których
nikły, jabłeczny zapach, zdawał się być wonią jej
własnych lat szesnastu. Schodziła cicho w miękkich,
ważkich butkach, srebrem szytych, omotana w pajęczą
zasłonę barwy popiołu, a ręce jej tuliły do piersi
najmilszą lalkę, z którą dotąd jeszcze rozstać się nie
mogła. I Oda usłyszała w tej chwili wyraźnie żywe,
bijące serce lalki...
Sama nie wiedziała, jak i kiedy się to stało, dość że
posadzono ją w głębokim, rzeźbionym krześle między
ojcem a starym księciem i czuła z bliska na twarzy jego
spojrzenia, ciemne, niespokojne, jak lot nietoperza.
Wówczas podjął król rzecz swoją na nowo. Mówił
jakby z wysiłkiem, zbyt mocno głos unosząc, jakby się
sam w sobie z własną wolą mocował, słowy pełnymi
czci, którym jednakże dźwięk ich przeczył i uwłaczał.
Na koniec ujął rękę Ody i podając ją chmurnemu
wodzowi powiedział:
— Najmilszym, co mam, dziękuję ci! Najdroższym,
co mam, nagradzam cię! Jam rzekł, tyś zażądał... Niech
się spełni. Bierz córkę moją za żonę i wiedz, że
prawdziwie cenniejszego klejnotu nie masz w skarbcu
moim! Strzeżże go, jako i ja strzegłem.
Po czym król, nie spojrzawszy w oczy królewny,
opadł w poręcze krzesła.
Wstał książę-sprzymierzeniec, a suche, mocne jego
palce oplotły niby kręte korzenie jałowca małą rączynę
Ody.
— Dziękując, biorę, wziąwszy, strzec będę! —
wyrzekł krótko, głosem szczękającym jak miecz po
pancerzach, po czym słowami, które padały twardo,
podobne cięciom niechybnym, oddał królowi cześć
rycerską wzajemną.
Oda słuchała bez tchu, tylko serce lalczyne tłukło
się o złotogłów spłoszonym, coraz głośniejszym
łopotem.
Dopiero gdy szybki oddech starego księcia owiał
jej nietknięte czoło pragnieniem pocałunku, żachnęła się 
przed tą nieznaną pieszczotą jak przed dotykiem błony
nietoperzowej.
Na nowo wzbiły się pod strop okrzyki wrzawliwe:
przy święcie zwycięstwa święcono oto święto wtóre:
zrękowiny Ody królewny. Popłynął w puchary jeszcze
starszy miód (gwoli wieku oblubieńca — jak sobie
śmielsi przygadywali do ucha) — miód cudownie
wonny, o lepkich połyskach bursztynu, tu i ówdzie
huknął głos jakiś junaczy śpiewką weselną, zapiszczały
gęśle, zadzwoniły cymbałki, pośród gwaru i ochoty
świątecznej, któżby pamiętał o wróżbach?
Na szyi Ody gorzał trzykroć o nią owinięty łańcuch
bezcenny, jarzący się ogniem diamentów przepysznych,
dar księcia oblubieńca, z własnej jego piersi zdjęty. A
zaś z serca królewny oddalało się owo śpiewanie
poranne, odpływało z jej pamięci jakimś płaczem
cichym, jakimiś łzami proszącymi się z oczu na blask,
na swobodę żalu — daremnie. Nie płakała jednak, tylko
dusza jej wytężyła się w słuchanie ostatnich
przypomnień tego, co milkło, zamierało i gasło...
Jak martwy, chłodny klejnot darował ją ojciec
staremu księciu. Dał ją temu obcemu na własność, jak
ona dawała swoje lalki, jak ciskała w ogień zabawki
bursztynowe, tak ją cisnął dziś — ojciec...
I gdzie pierzchła ta cudność, zwiastunna? Ta radość
dźwięcząca młodych, tysiącznych głosów? Wróciła
pewno tam, gdzie pachnąć wolno malinom, gdzie się
barwą ust dziewczęcych szklą wczesne czereśnie, skąd
rodem kwiaty i wicher i śnieg.
I gdzie jest to wszystko, co jest, a o czym wiedzieć
nie będzie nigdy?!
Mrok już zapadał, niebo mieniło się sinością
zwiędłego bzu i błękitem barwinku, zapalono rzęsiste
świeczniki, a Odzie przypomniały się takie same
płomyki, drżące około trumny matki i żal straszny
ścisnął serce królewny.
Spojrzała naokół, mnogość biesiadników, trudem
wojennym i ucztą znużonych patrzyła już nie swoimi
zgoła oczyma albo spała, gdzie który padł; inni zgiełk
jeszcze czynili niepomierny, jakby sen natrętny
spłoszyć chcąc z powiek.
A gdy król-ojciec, senny miodem, objął ramiony
księcia-oblubieńca i gdy tak ze sobą sojusz wieczny
święcili, kołysząc się w tym przymierzu bezpamiętnym
jak dwa dęby na wichrze zwęźlone konarami — Oda
wstała i niepostrzeżona, niezatrzymana przez nikogo,
wyszła wielkimi drzwiami ze sali.
Weszła w ciemny, nieznajomy krużganek, szła
odważnie, byle precz, byle dalej od tego, któremu
darował ją ojciec. W dali przed nią niebieściał ostrym
łukiem rozwór wielkiej, wjazdowej bramy. Ciężkie jej
skrzydła stały otworem, na oścież. Wszakże nie było ich
już przed kim zamykać.
Oda stanęła na progu ojcowskiego grodziska, a
chłodna świeżość przestrzeni witać się z nią jęła jak z
dzieckiem rodzonym.
W blasku gwiazdy wieczornej ujrzała oto, po raz
pierwszy — świat.
Na łąkach u stóp skały zamkowej, jak rzucony
rycerski pas, srebrzyła się rzeka i modrzały rozległe
obszary dolin.
Świat, otwarty, szeroki, cudowny świat!
Oda stała, a oczy jej szły wolne w tę dalekość,
otworzoną na oścież ku ziemiom i gwiazdom, patrzyły
na dziwaczny, nigdy nieoglądany zarys baszt i bystrych
dachów grodziska, które jej się światem wydawało tak
długo — i z rąk królewny wypadła lalka ulubiona, a w
sercu zbudziły się znów stracone dźwięki, potężnej,
niezapomnianej pieśni. W ostatniej szarzyźnie
zmierzchu, szybko, nie oglądając się za siebie, zbiegać
poczęła Oda-królewna ku dolinom. Nikt nie wyjrzał za
nią z zamku, a choćby i spojrzał, dostrzegłby jedynie
coś jak strzępek mgły wieczornej opadający po zboczy.
Uciekała, a nad nią rozjarzało się pierwszymi
gwiazdami niebo szafirowe, podobne do sukni jej matki,
która dawno umarła.
Cienki nów wisiał nisko nad lasem, godząc
błyszczącym ostrzem sierpa w nieruchomo-czarną
głębię boru. Zanurzał się w nią szybko, malał w iskrę
gwieździstą, wreszcie zapadł zupełnie.
Wtedy porwał się od nizin wicher, przyczajony w
łozach nad rzeką i zadął z całej mocy. Z nim nadleciało
coś, jakiś jęk daleki, żałosny, jakiś wyżyw urągliwy
boleścią, coś, co targnęło sercem Ody jak rozpaczliwe
wołanie...
— Idę!... — wymówiła w głos, jakby odpowiadając
na wezwanie czyjeś.
Szła już teraz równią przestrzenną, a srebrzyste jej
butki grzęzły w miękkiej, rosistej darni. Nagle potknęła
się.
Przed nią ciemniało błonie rozległe, a na nim słał
się wysoki pokos ciał, rzuconych o ziem w poniewierce
straszliwej jak szaty znoszone, stargane i królewna, przy
świetle gwiazd coraz jaśniejszym rozeznawać poczęła
twarze ludzkie i zastygły na nich ból okrutny, widziała
tułowie padłych rumaków, zakute w blachy i złotymi
czapraki okryte, ręce nieruchomych jeźdźców, co legli
wedle koni, pozwijane w pięści lub w szpon drapieżny
zwinięte... Jedni padli twarzami w ruń lepką od krwi,
inni patrzyli niezmrugłymi oczyma prosto w granatowe,
gwieździste niebo — groźni, uroczyści tą powagą
patrzenia okrutną, tym bezruchem poniewierki ostatniej,
niedbającej już o nic a wyniosłej przecie...
Gdzieniegdzie porywał się jęk ów, wichrem
niesiony w zaświaty, jęk niepocieszony niczym na
ziemi, płacz duszy młodej, żegnającej zabite swoje
ciało...
Oda szła przez pobojowisko, nie rozumiejac nic,
nic, prócz ogromu olbrzymiej jakiejś krzywdy i żal jej
było, i strach, i wstyd, aż do bólu...
Bo tam, w grodzie na górze, lał się jeszcze ciągle
miód w kielichy i dwór wciąż jeszcze weselił się
zwycięską radością żywych.
Szła z piersią pełną płaczu i litości, zbratana własną
swoją krzywdą z tymi o nieruchomych w niebo
patrzących źrenicach. Szła nie słysząc, że za nią, wśród
ciał poległych wojowników, suną się tuż nad ziemią
dwie postacie, pełzające ostrożnie, że dwie pary złych,
kocich ślepi policzyły już wszystkie diamenty jej
wspaniałego łańcucha; że grabieżcy nocni, żerując na
pobojowisku, kradną zabitym złote pierścienie z rąk,
zwlekają odzież kosztowną i pasy, łupią drogie
kamienie, rwą guzy...
Oda nie słyszała szelestu ich stąpań ni dźwięku
sprawnie grabionego złota, bo oczy jej przymarły oto,
zachwytem żałosnym do martwej, młodzieńczej głowy,
leżącej w złocie skrwawionych włosów, twarzy
nieprzyśnionej w snach żadnych, niezaznanej nigdy,
przecudnej...
Leżał nieruchomy jak tamci z twarzą ku gwiazdom
obróconą, piękny jak ów dźwięk, na którego brzmienie
zwiastunne, dusza Ody otworzyła swe oczy królewskie
po raz pierwszy.
Królewna schyliła się nad poległym i wszystka jej
rozkwitła nagle i złamana młodość, ukorzyła się w
rozpaczliwym hołdzie przed pięknością tych lic
rycerskich, wszystek płacz niesiony w piersiach, płacz
nad sobą i nad wszystkim, rzucił się z jej oczu nad tą
głową młodzieńczą.
Uklękła i wianek swój z bladych pierwiosnków,
własną jej młodością pachnący, włożyła umarłemu na
skronie.
— Tyś mnie-to wołał, przywołał... Przyszłam...
Twoja jestem! Ciebie chcę, nikogo! Ty jesteś prawy
zwycięzca! Tyś oblubieniec mój... — szeptała Oda z
ustami przy ustach rycerza, a ciepła woń jej pocałunku
oblała zapachem pierwiosnków cudne, ostygłe w
spokoju wiecznym wargi.
Głaźny chłód ust pocałowanych przeraził ją...
Wyprostowała się w nagłym lęku jak odgięta łodyga
kwiatu.
...Wtem, znienacka ból — jak zakrzywione ostrze
nowiu zapadające w jej pierś coraz głębiej, coraz
głębiej...
Królewna zachwiała się i — z powłóczystym
błyskiem diamentów padła bez jęku na zimny puklerz
rycerza.
To ostrożnie pełzający ludzie posłali ku niej cichą,
celną strzałę w samo serce.

