Waleria Marrené-Morzkowska

Mięśnie i nerwy

— Katarzyno! Katarzyno! — wołała dźwięcznym
choć słabym głosem na służącą młoda kobieta, stojąc na
progu kuchni, jakby lękała się gorąca, jakie tam
panowało. — Katarzyno, zakładaj kurczęta na rożen,
pan przyjdzie niedługo; a pamiętaj ich nie przepiec, bo
pan tego nie lubi!
Katarzyna uśmiechnęła się lekceważąco, przecież
wszyscy wiedzieli, że była dobrą kucharką, pani miała
czas przekonać się o tym.
Wydawszy ten rozkaz, młoda kobieta cofnęła się z
kuchni; była ona piękna i wiotka jak marzenie, drobne
jej rysy miały nieokreślony wyraz cierpienia, blada
twarz tylko na policzkach zabarwiona była rumieńcem,
co nadawało jej chorobliwą cechę, a w oczach
głębokich, promiennych płonęło życie młode i uczucia
właściwe młodości.
Przez czas jakiś siedziała na fotelu, okolona fałdami
luźnej domowej sukni, śliczną główkę wsparła na ręku,
a na ustach jej błądził uśmiech, jaki wywołać tylko
mogą marzenia szczęścia. Powstawała właśnie z
ciężkiej choroby i spoglądała w życie wesoło, jak
spoglądać zwykli ci, co są kochani i istnieniem swoim
stanowią szczęście drugich. Wyglądała jak kobieta nie 
zdolna stawić czoła trudom bytu, ale która może stać się
ich osłodą, jeśli tylko znajdzie silne ramię, co ją przez
życie przeprowadzi bez szwanku, będzie za nią walczyć
i zdobywać.
Snadź znalazła takie ramię. Był ktoś, co myślał na
każdym kroku o jej przyjemności, wygodzie, co ustroił
dla niej to gniazdeczko miłe, czyste, zaciszne. Młoda
kobieta przechadzała się po nim jak po swoim
wyłącznym królestwie, to poprawiła fałdy firanek,
zmieniała symetrię gracików, rozłożonych na biurku, to
oglądała kwiaty stanowiące główną ozdobę małego
mieszkanka, gdy dały się słyszeć świeże świergotliwe
głosiki dziecinne i dwa maleństwa, z których starsze
zaledwie cztery lata liczyło, wbiegły do pokoju.
Dzieci wraz ze starą piastunką powracały z
przechadzki i czepiając się sukni matki, opowiadały na
wyścigi drobne wypadki, zaszłe przez tę parę godzin.
Ona obsypywała je pocałunkami, a czasem tylko
spoglądała na nie smutnym wzrokiem, jakby żal jej było
chwil straconych bez dzieci. Może zazdrościła tym
szczęśliwym matkom, które mogą same prowadzić
dzieci na spacer, nie bacząc na termometr, wilgoć lub
wiatr ostry, jak to ona czynić musiała.
Chmurka ta jednak na pogodzie jej czoła przeszła
szybko, rozmawiała z dziećmi, śmiała się i szczebiotała
swobodnie, jak to czynić zwykły młode matki, kiedy
żadna troska nie ćmi im wesołej myśli.
Wśród tej wesołej wrzawy czas biegł szybko,
nadeszła pora obiadowa i wraz z godziną oznaczoną pan
domu powrócił z biura, w którym pracował.
Zanim jednak wszedł do saloniku, skąd dochodziły
go głosy żony i dzieci, zatrzymał się czas jakiś w
przedpokoju niepostrzeżony przez nikogo, gdyż klucz
od zatrzasku miał przy sobie. Nie zatrzymał się przecież
jedynie, ażeby przyjrzeć się i przysłuchać zabawom
rodziny lub też zejść ją znienacka. Potrzebował sam
spocząć chwilę, ułożyć twarz i postawę, ażeby tej
wesołości nie spłoszyć.
Był to człowiek młody jeszcze, wysoki i szczupły, z
włosem rzedniejącym nad czołem, którego rysy nosiły
wyraz inteligencji i energii. W tej chwili jednak znać
było na nim znużenie śmiertelne i zupełne wyczerpanie,
kontrastujące dziwnie z wiekiem, a wreszcie z wyrazem
woli, która widniała w silnie oznaczonych rysach, w
charakterystycznych liniach brody, w zaciśniętych
wargach.
Stał czas jakiś oparty o ścianę, jakby nie miał siły
krokiem dalej postąpić, przyciskając ręką serce bijące
gwałtownie, tak iż można było dostrzec, jak uderzenia
jego podnosiły rytmicznie zapiętą szatę. Pot kroplisty
wystąpił mu na czoło blade i przykleił do skroni
kosmyki włosów.
Upłynęła długa chwila, zanim pierwsze zmęczenie
minęło, wówczas po cichu zbliżył się do zwierciadła,
otarł pot, przyczesał włosy, ożywił przygasłe źrenice,
przygryzł wargi, ażeby trochę krwi do nich przywołać i
odchylając portierę wszedł do saloniku.
Żona jego siedziała właśnie na niskiej kozetce,
mając obok siebie dwoje ślicznych dzieci niby ptaszyna
tuląca pisklęta. Widząc męża, z okrzykiem radości 
zerwała się, pobiegła do niego i wieszając mu się na
szyi, okrywała pocałunkami.
— Stęskniłam się do ciebie, Stachu mój — mówiła.
Kobieta była wiotka jak lilia, mąż wysoki, a jednak
zachwiał się pod jej uściskiem, jakby ciężar jej ramion
zbyt wielkim był dla niego. Pracowicie ułożona twarz
zdradziła znów znużenie, które ukryć usiłował.
— Jesteś zmęczony — zawołała.
Nie mógł zaprzeczyć, a zresztą przeczyłby
daremnie. Padł prawie na fotel stojący tuż obok. Żona
spojrzała na niego z przestrachem.
— Jesteś zmęczony, jesteś strasznie zmęczony —
powtórzyła z troskliwością.
— To nic, to przejdzie — szepnął, zamykając oczy,
jak gdyby raził go blask dzienny.
Pozostał chwilę milczący, mocując się sam ze sobą.
Po chwili wziął znowu górę nad znużeniem i powstał z
miejsca.
— Bo ty zanadto pracujesz — wyrzekła żona,
patrząc na niego z miłością.
Wzruszył ramionami, jakby domysł ten nie miał
żadnej podstawy i zaczął wypytywać ją z troskliwością
o zdrowie, o zajęcia, o przechadzkę dzieci, których
jednak wbrew zwyczajowi nie wziął na kolana.
Podano obiad. Pilnował żony, ażeby jadła to, co dla
niej jest zdrowym, sam jednak próbował jeść daremnie,
nawet owych kurcząt, które Katarzyna upiekła po
mistrzowsku, skosztował zaledwie. Jak człowiek palony
gorączką wypił jedna po drugiej kilka szklanek wody, a 
kiedy żona zwracała na to uwagę, zaręczał z
uśmiechem, że jadł sute śniadanie.
— Teraz przynajmniej — wyrzekła nalewając mu
czarną kawę — posiedzisz ze mną, nieprawdaż?
Nic nie odpowiedział, tylko patrzał na nią, patrzał
jak na skarb cenny a znikomy z zachwytem,
niepokojem, trwogą i miłością, jakby chciał siłą
swojego wejrzenia otoczyć ją atmosferą przyjazną,
bronić od niebezpieczeństw, cierpień, smutków.
— Posiedzisz ze mną, nieprawdaż? — powtórzyła z
przymileniem rozpieszczonego dziecka.
I widząc, że usta jego poruszają się zaczętym
słowem, dodała żywo:
— Nie odmawiaj mi, nie chcę słyszeć odmowy.
Czyż potrzebowała go prosić, ażeby z nią pozostał?
Czyż ten dom, w którym ona królowała, nie był dla
niego rajem?
Zamiast odpowiedzi, powstał, uścisnął ją i
skierował się ku drzwiom.
— Ty odchodzisz — zawołała żałośnie.
— Muszę — odparł, zdobywając się z wysiłkiem
na uśmiech.
— Kiedyż wrócisz? Będę cię czekać z herbatą.
— Nie czekaj, zapewne nie będę mógł wcześnie
powrócić.
— Jak to, znowu będziesz siedział noc całą?
— Cóż znowu, Maniu, skąd ci myśl podobna.
Wróciłem wczoraj, zaledwie usnęłaś.
Szedł ku drzwiom, ale chód jego był chwiejny i
niepewny. Ona spoglądała na niego. Żadne z nich w tej 
chwili nie wypowiedziało głębi myśli swojej, pragnęli
oszukać się nawzajem, on nie chciał zdradzić cierpienia
ani przyznać. On – że wiele nocy przesiedział
pochylony nad biurkiem, kończąc układanie rocznego
bilansu, którego nagle zażądał jego pryncypał; ona – że
dostrzegła w nim zmianę wielką, że nie dała się oszukać
fortelami, jakich używał, żeby ją uspokoić. Teraz jednak
tego było zanadto, ogarnęła ją niewypowiedziana
trwoga. Pobiegła ku drzwiom i stanęła w nich
naprzeciw męża.
— Kłamiesz — zawołała. — Dzień już był, kiedy
powróciłeś do domu.
Nie próbował się więcej już zapierać.
— A gdyby i tak było — wyrzekł z widocznym
wysileniem.
— Ja nie pozwolę ci się tak zabijać.
Była w tych słowach siła dziwna. Położyła obie
ręce na ramionach męża i śledziła zmiany, jakie
ostatnich dni kilkanaście wyryły na jego twarzy. Pierś
jej była pełną łkań, drobne ręce drżały.
Ale wola jej spotkała silniejszą wolę,
postanowienie rozbiło się o postanowienie. On wziął z
łagodną przemocą jej dłonie w swoje i wyrzekł:
— Nie jesteśmy dziećmi, Mario, próżno
sprzeczalibyśmy się o słowa. Ty wiesz, że nie zależę od
siebie, ty wiesz, że o chleb jest ciężko i że jakimkolwiek
kosztem zdobyć go trzeba.
Mówił to dobitnym, choć przyciszonym głosem.
Pojęła zapewne, że miał słuszność, bo ramiona jej
opadły bezsilnie, a w oczach zamigotały łzy.
Mąż jej odchodził, ale zwrócił się jeszcze, jakby
ukłuty tym niemym wyrzutem i próbował wyrzec
wesoło:
— Cóż znowu, bądź spokojną, nic mi nie będzie....
Za dni parę, za tydzień najdalej skończę tę nagłą robotę.
— A wówczas.... — zawołała.
— Wówczas wszystko będzie znów tak jak
dawniej.
— Będziesz pracował tylko szesnaście godzin
dziennie — odparła z goryczą.
— Czy sądzisz, że gdybym porzucił posadę, jaką
zajmuję, nie znalazłoby się stu ludzi, którzy by ją
pochwycili z rozkoszą? Czy sądzisz, że mi braknie
zazdrosnych? Pracować wprawdzie muszę, ale za tę
pracę zdobywam przynajmniej dobrobyt całej rodziny,
gdy tymczasem inni....
Wiedziała, że miał słuszność, a jednak przekonanie
to nie mogło służyć jej za pociechę. Nie mogła się
zgodzić z tą wyrobniczą dolą męża, z jego pracą nad
siły. Próżno nakazywał jej spokój, ona spokoju znaleźć
nie mogła, widziała ciągle przed sobą bladą, wychudłą
twarz jego, słyszała krok chwiejny. Zniechęcona i
smutna pobiegła do okna i przy zapadającym wieczorze,
rozeznała jeszcze jego postać. Szedł powoli, naprzód
pochylony, jakby trudno mu było przebyć krótką
przestrzeń, dzielącą go od biura.
Wieczór zszedł jej smutno bardzo, chciała doczekać
się męża, położywszy się, czekała jeszcze i
nasłuchiwała jego kroków, aż wreszcie sen skleił jej
powieki, a jego nie było.
Biuro, w którym pracował Stanisław Molski,
mieściło się niezbyt daleko od jego mieszkania, przecież
te kilkadziesiąt kroków, zmęczyło go bardzo. Sądził, że
ruch i świeże, mroźne jesienne powietrze otrzeźwi go i
uspokoi rozstrojone nerwy. Tymczasem stało się
przeciwnie, potrzeba mu było wypoczynku, nie zaś
podniety; spokoju i snu, a nie ruchu. Od kilku tygodni,
dnie i noce przepędzał nad pracą, chcąc wykończyć
czym prędzej, natarczywie żądane przez zwierzchnika
obliczenie.
Zwierzchnik ten nie lubił go i on wiedział o tym
dobrze, a przy tym do zwierzchnika uśmiechała się i
wdzięczyła pewna ładna brunetka, której mąż zajmował
w biurze bardzo małe stanowisko, widocznie mając
ochotę zająć większe. Zwierzchnik zaś, jak wielu
zresztą zwierzchników, miał miękkie serce i słabość dla
podwładnych, mających ładne żony, siostry lub córki, a
gdy te wnosiły prośby za swymi mężami, braćmi,
ojcami, przychylał się chętnie do próśb, zwłaszcza
popartych czarującym uśmiechem, jakim niektóre
kobiety uśmiechać się do zwierzchników umieją.
Wprawdzie i Stanisław mógł się pochlubić piękną
żoną, ale jego Maria oddana mężowi i dzieciom, nie
miała pojęcia o podobnych uśmiechach,
prawdopodobnie nawet zwierzchnik nie widział jej
nigdy; delikatna i wątła, potrzebowała żyć w puchu i
mąż otaczał ją nim troskliwie. Podobna troskliwość
jednak bywa bardzo kosztowną; delikatna kobieta nie
jest stworzona na żonę pracownika, który byt rodziny
codziennie zdobywać musi.
Gdyby nie Maria, ileż razy rzuciłby był tę
wyczerpującą posadę, w której coraz nowe wymagania
zmuszały go do pracy nad siły, tym bardziej, że pracę tę
narzucano mu systematycznie, nigdy nie okazując z niej
zadowolenia, zapewne chcąc wyczerpać jego
cierpliwość i doprowadzić go do wybuchu.
Ileż razy patrząc na człowieka, w którego ręku
spoczywał los jego, czuł, iż krew wrzała mu w żyłach, a
słowa prawdy cisnęły się na usta. Ale on wymówić ich
nie mógł, słowa te bowiem byłyby obelgą, zwierzchnik
czekał ich i wyzywał. A wówczas co by się stało z jego
żoną, z jego dziećmi!
Innej pracy szukać nie był w stanie, trzeba było
mieć na to czas, stosunki, pieniądze, a to wszystko było
dla niego zbytkiem życia. Istnieje wprawdzie zdanie, że
zdolny pracownik nigdy nie pozostanie bez chleba, ale
zdolności pracownika poświadczają zwykle
zwierzchnicy, wie się o zdolnościach zużytkowanych, te
zaś co marnieją w zapomnieniu, stanowić będą zawsze
cyfrę niewiadomą w bilansie społecznym. A przy tym
Molski zajmował wysokie stanowisko, dobił go się
latami pracy, doszedł do tego, że płaca, jaką pobierał,
starczyła na dostatnie utrzymanie rodziny. Inny na jego
miejscu byłby nawet coś odłożył na czarną godzinę, ale
zdrowie Marii wymagało wygód, które w jego
położeniu słusznie przybrać mogły nazwę zbytków. Nie
odłożył nic, zaledwie wystarczyć zdołał.
Gdzież mu więc było myśleć o oporze, o zmianie
miejsca, o narażeniu żony na niepewne szansę losu.
Czuł się niewolnikiem obowiązków rozlicznych, a 
zatem jednym z tych białych Murzynów, których coraz
więcej wyrabiają obecne stosunki. Trzeba mu było
schylić głowę i znosić, znosić wszystko i pracę
wyczerpującą, i arogancję zwierzchnika, i
niesprawiedliwość. Wszakże zależał od niego, tylko od
niego, zwierzchnik nie potrzebował odwoływać się do
nikogo, ażeby zastąpić go kimś innym. Służyło mu
wprawdzie prawo regresu do ministerium, ale
ministerium miało wiele ważniejszych spraw do
załatwienia, niż wglądanie w słuszność takich
drobiazgów, jak dymisją jakiegoś tam urzędnika; a
gdyby i nie miało spraw ważniejszych, grzeczność sama
nie pozwalała działać wbrew woli zwierzchnika i
osłabiać tym samem jego powagę.
Molski za nadto znał świat i ludzi, by o tym
powątpiewać. A jednak czuł systematyczne
prześladowanie tak, iż przypominały mu się czasami
bajki z lat dziecinnych o złośliwych czarodziejach,
którzy zadawali roboty niepodobne do wykonania,
ażeby zgubić tych, co w ich moc popadli.
Jemu jednak trzeba było koniecznie wykonać
zadaną pracę bez pomocy żadnej z tych dobrych
wieszczek, które w bajkach opiekują się uciśnionymi.
Lub też.... Wiedział, że złośliwy czarownik go nie
pożre, ale wiedział także, iż na jego miejscu zadaną
robotę wykona ktoś inny i ten ktoś inny zajmie jego
miejsce.
Usiadł przy biurku, kazał woźnemu zapalić światło
i zabrał się do układania i sumowania cyfr. Czas jakiś
siedział pochylony, natężając uwagę. Krew uderzyła mu 
do głowy, skronie pulsowały, a przed oczyma
zmęczonymi, cyfry mieszały się i tańczyły dziwnie.
Parę razy wstawał i przechadzał się po pokoju, i znów
zajmował swoje miejsce, ale zmysły wypowiadały mu
posłuszeństwo, nadużywał ich przez tyle dni i nocy,
pracując jedynie i odsuwając sen od oczu za pomocą
natężonych nerwów, iż dziś nie był już w stanie nad
nimi panować.
W rozpaczy nałożył paltot i wyszedł na chwilę. Po
drugiej stronie ulicy była otwarta jeszcze
pierwszorzędna cukiernia, kazał sobie dać filiżankę
mocnej czarnej kawy. W chwili gdy pił ją zamyślony,
usłyszał swoje nazwisko.
— Jak się masz — wolał przy nim głos znany —
cieszę się, że cię spotykam, mam dla ciebie dobre
wiadomości!
Dobre wiadomości, doprawdy, przychodziły one w
porę. Odzywał się w ten sposób do niego dawny kolega
szkolny, dziś doktor, mający w swojej pieczy zdrowie
całej rodziny.
— Byłem u twojej żony — mówił dalej, nie
zważając na osłupiałe prawie milczenie Molskiego —
znalazłem ją lepiej, niżem się spodziewał, niech tylko tę
zimę przebędzie w spokoju, bez zaziębienia, niech w
lecie pojedzie do Szczawnicy, a ręczę, że nie zostanie
śladu po przebytym zapaleniu płuc. Tylko nie pozwalaj
jej wychodzić.
Słowa te brzmiały dziwnie w uszach męża. Zdrowie
Marii wymagało pieniędzy, dużo pieniędzy, spokój jest
to powszechne lekarstwo, którego życie darmo 
dostarczać nie chce, on musiał zapracować na wszystko,
i na spokój także.
— Nie odpowiadasz mi — ciągnął doktór wesoło
— no, spodziewałem się przynajmniej radosnego
słówka. Ale cóż ty tu robisz... Spojrzyj na mnie — i
mówiąc to obrócił go ku światłu.
— Jesteś chory — zawołał zupełnie odmiennym
głosem, chwytając go za rękę suchą, rozpaloną,
gorączkową. — Idź do domu, połóż się.
— Idź do domu, połóż się — powtórzył sucho
Stanisław. — Daj mi raczej jakiś preparat, któryby
odsunął sen z moich oczu i pozwolił dokończyć zaczętej
roboty.
— Żartujesz ze mnie, nie jestem trucicielem, robotę
skończysz jutro, wszakże nie zależą od niej losy świata.
Molski nie nalegał więcej, wiedział, że doktór był
w niektórych rzeczach nieubłagany. Wyszli razem z
cukierni. Była to zimna noc listopadowa, noc nieznośna
dla tych, których letnim legowiskiem były ławki
skwerów, budujące się domy i bezpłatne schroniska
biedaków. Dwóch małych górali w łachmanach
próbowało ogrzać się we drzwiach cukierni, skąd za
każdym otworzeniem buchało ciepłe powietrze. Oczy
ich pożądliwie obejmowały stosy ciast, cukrów,
owoców i dymiące napoje roznoszone pomiędzy gośćmi
przez służbę.
— To ci dopiero szczęśliwi! — mówił jeden do
drugiego, spoglądając na wychodzących.
— Ba! — odparł filozoficznie drugi — toć przecież
panowie!
I obydwaj żałosnym głosem żebrać zaczęli.
Stanisław rzucił im drobny pieniądz i powrócił do
swojej pracy. Znowu całą noc nad nią przesiedział. A
gdy nazajutrz, po krótkiej chwili spoczynku, stawił się
w biurze, zataczał się jak człowiek pijany.
Godzina była już dość późną. Zaraz na wstępie
powiedziano mu, że pan naczelnik pytał już dwa razy o
niego i oczekiwał niecierpliwie, poszedł więc do jego
gabinetu.
Naczelnik biura, który względem Molskiego
odgrywał rolę złośliwego czarodzieja, nie był wcale
wyjątkowym człowiekiem, lepszym lub gorszym od
innych. Był to po prostu pan naczelnik, z dozą dobrego i
złego, jaka zwykle przypada na ten podgatunek ludzki.
Niektórzy chwalili go bardzo, niektórzy ganili
namiętnie, prawdopodobnie jedni i drudzy mieli do tego
prawo, zapewne był on jak księżyc, który ma światłą i
ciemną stronę, a sądy ludzkie wypadały stosownie do
tego, czy mieli do czynienia z jedną lub z drugą. Kiedy
komu dobrze życzył, pragnął mu dopomóc, kiedy kogo
nie lubił, szkodził mu, nie przez złośliwość, gdyż z
natury swojej złośliwym nie był, ale jedynie dlatego, że
środki miał ograniczone, czyli rozporządzał tylko
pewną liczbą posad i gratyfikacji, a tym sposobem nie
mógł czynić dobrze jednym bez szkody drugich, ani dać
posady tym, których protegował, bez udzielenia
jednocześnie komuś dymisji. Zapewne, gdyby miał do
rozdania liczbę posad nieograniczoną, nie udzielałby
nikomu dymisji. Ponieważ jednak było inaczej, więc we
własnym sumieniu — nb. przypuszczając, że posiadał 
ten organ moralny — był zupełnie czysty, kiedy kogo
chleba pozbawił. Jeżeli zaś lubienia jego i nielubienia
nie zawsze były słuszne i jeśli pociągały go one do
spełnienia czynów, noszących pospolicie nazwę
niesprawiedliwości, nie było to już tyle winą jego
charakteru, jak raczej braku odpowiednich pojęć,
wyrobionych na gruncie wiekowej cywilizacji, a na
które widocznie w mózgu jego nie było odpowiednich
komórek.
Wiadomo przecież, że sprawiedliwość, prawo,
cnota, należą do kategorii abstrakcji, o których każdy
wiek i każdy stopień rozwoju wyrabia sobie inne
wyobrażenie. Zwierzchnik Molskiego, który dostał się
na wysoki stopień w społeczeństwie, gramoląc się
pracowicie i znosząc bardzo wiele od ludzi, którzy
niegdyś stali wyżej od niego, tak w hierarchii
społecznej, jak urzędniczej uważał, że miał wszelkie
prawo odpłacać obecnie swe dawne trudy i upokorzenia
niższym od siebie. Takie było jego przekonanie i tym
sposobem kształtowały się jego osobiste pojęcia o
sprawiedliwości, jeśli zaś nie były one w zgodzie z
etyką powszechnie przyjętą, nie było to znów jego winą.
Molski miał nieszczęście nie podobać mu się, gdy
przeciwnie niejaki pan Chrapkiewicz, mąż ślicznej
brunetki, podobał mu się bardzo. Molski brał pensję
cztery razy większą od Chrapkiewicza, nie dziw więc, iż
życząc dobrze temu ostatniemu, pragnął posunąć go na
wyższy urząd.
Były to wszystko rzeczy tak naturalne, iż doprawdy
żaden człowiek obdarzony rozsądkiem dziwić im się nie 
mógł, tak przynajmniej znajdował zwierzchnik
Molskiego. Z drugiej strony znów nie dziwił się on
wcale, że Molski nie miał ochoty z miejsca swego
ustąpić, nie miał mu tego nawet za złe w ogólnym tego
słowa znaczeniu. On sam w podobnym położeniu
robiłby to samo, chociaż w położeniu takim nie był
nigdy, uważał bowiem za rzecz elementarnego sprytu
podobać się zwierzchnikom, sam niegdyś jako
podwładny starał się o to zawsze z gorliwością wielką
wszelkimi sposobami, bez rozróżniania godziwych od
niegodziwych, bo pod tym względem znowu pojęcia
jego nie były zbyt wyrobione, a nawet miały pewne
pokrewieństwo z pojęciami dzikich, którzy utrzymują
dobrodusznie, iż dobro zasadza się na porwaniu cudzej
własności, a złe na niedopilnowaniu własnej. Nie dziw
więc, iż dziś, gdy został zwierzchnikiem, czuł się w
prawie wymagać, aby podwładni równie gorliwie jak on
niegdyś, starali się o jego względy. Skoro zaś Molski
tego nie czynił, uważał się w zupełnym prawie zmusić
go do ustąpienia. Był to więc rodzaj turnieju trwającego
od pewnego czasu pomiędzy zwierzchnikiem a
podwładnym, turnieju, w którym pierwszy stawiał coraz
wzrastające wymagania, a drugi czynił im zadość z
wzrastającą cierpliwością i pracą. Ma się rozumieć, iż
walka ta, jak zwykle bywa, zaostrzała niechęci,
podwładny nienawidził zwierzchnika nadużywającego
swej władzy, zwierzchnik znów nienawidził
podwładnego tym bardziej, że ten nie dawał mu
pożądanego powodu do dymisji. 
Kiedy zaś udało mu się raz przecie przyjechać do
biura wcześniej od niego, postanowił udzielić mu
przynajmniej napomnienia i skoro nadszedł, kazał go
wezwać do siebie.
Był bardzo wzburzony, albowiem wysiadając z
powozu przed biurem, spotkał piękną panią
Chrapkiewiczową, która minęła go zadąsana, z bardzo
ceremonialnym ukłonem. Miała słuszność. Tak dawno
obiecywał jej mężowi zwiększenie etatu i obiecywał
daremnie. Pan naczelnik był sprawiedliwym pod tym
względem, układał nawet sobie, iż musi ofiarować
tymczasem jakiś piękny medalion lub bransoletę, ażeby
dodać cierpliwości, ale nie było mu to bardzo na rękę,
bo jakkolwiek pensję brał wielką i miał nawet jakieś
dobra, przecież i pensja i dobra nie wystarczały na jego
potrzeby.
Pan naczelnik miał około lat pięćdziesięciu, był to
człowiek silny, barczysty, o krótkiej szyi, z głową
okrągłą, z twarzą okrągłą, z okrągłymi oczami, co
nadawałoby mu wyraz dobroduszny, gdyby nie nos
zadarty i na dwoje rozszczypany, który czynił go
podobnym do wietrzącego buldoga. Chcąc dodać sobie
zapewne urzędowej powagi, stosownej do wysokiego
położenia, jakie zajmował, nosił brodę i wąsy starannie
wygolone, a za to rozpościerały się wspaniale pod
policzkami gęste bokobrody, ognistego koloru, które
przy czerwonej karnacji twarzy, nadawały jej wyraz
bardziej jeszcze sangwiniczny.
Pan naczelnik siedział na fotelu przed biurkiem,
kiedy wszedł Molski. Ci dwaj ludzie stanowili 
pomiędzy sobą kontrast tak zupełny, iż starczył na
wytłumaczenie wzajemnej niechęci, choćby nie było ku
niej ważniejszych powodów. Jeden atletycznej budowy,
ciężki, krwisty; drugi szczupły, smukły, blady; jeden z
rozlaną i zatartą twarzą, drugi z rysami delikatnymi,
które wyrzeźbiło życie, z czołem szerokim,
świadczącym o wyrobieniu inteligencji, z oczami
pełnymi iskier myśli, pomimo śmiertelnego znużenia, w
czasie, gdy w burych, okrągłych źrenicach naczelnika
można było, co najwyżej dopatrzeć się przebiegłości.
Jeden był wcieleniem brutalnej siły mięśni, drugi
intelektualnej siły nerwów, w dobrej więc gospodarce
społecznej temu drugiemu przypadłoby zwierzchnictwo,
nerwy powinny rozkazywać mięśniom, tak samo, jak to
się dzieje w organizmie.
Ponieważ jednak pod tym względem jak pod wielu
innymi, nie rządzimy się prawidłowo, mięśnie miały
przewagę nad nerwami, pan prezes siedział rozparty w
fotelu, a Molski stał przy jego biurku.
— No, panie Molski — zapytał od razu
wchodzącego — już godzina jedenasta.
— Całą noc spędziłem przy robocie w biurze —
odparł zagadnięty — nad układaniem bilansu, którego
zażądał tak nagle pan naczelnik.
— No tak, on mnie bardzo potrzebny, czyś pan już
skończył?
To, czego żądał, było prawie niepodobieństwem.
Na bladą twarz Molskiego wystąpiły gorączkowe
rumieńce. Był podrażniony gwałtownie, próbował
wytłumaczyć zwierzchnikowi, iż od kilkunastu dni 
przepędzał noce nad tą robotą. Kto inny zresztą byłby to
wyczytał z jego zmęczonego oblicza. Naczelnik jednak
na twarze swoich urzędników nie patrzał, zwłaszcza też
na twarze tych, których nie lubił. Odparł więc
niechętnie.
— Ja panu przecież całą noc siedzieć nie każę, zrób
pan to, co masz zrobić w godzinę, czy w sto godzin,
mnie to wszystko jedno, bylem miał to, co mi jest
potrzebne.
— Ależ panie naczelniku, każda rzecz potrzebuje
czasu, ja się zapracowuję, więcej uczynić nie jestem w
stanie.
Miał na końcu języka, że i tak czynił za wiele, nie
powiedział tego jednak i dobrze zrobił, bo zwierzchnik
pochwycił:
— Któż temu winien, że pan nie jesteś w stanie,
inni by tę robotę dawno skończyli.
Inni! Słowo to było wymówione z naciskiem,
zrozumiał, co ono znaczyło; inni, był to niezawodnie
Chrapkiewicz, który kręcił się nieustannie koło
naczelnika, znosił mu wszystkie biurowe plotki i wieści.
Należało zapewne Molskiemu prosić prezesa, by w
takim razie robotę jego powierzył tym innym, godność
jego wymagała może takiej odpowiedzi, a kto wie, czy
nie rachowano na nią, ale zrozumiał szybko, że podobne
słowo równało się dymisji, wspomniał na żonę i nie
wypowiedział go. Blade skronie pochyliły się zwolna,
wargi zadrgały.
Skłonił się w milczeniu i wyszedł.
W utarczce, jaka tu zaszła, mięśnie otrzymały
zupełne zwycięstwo nad nerwami. Nie dziw, przy nich
była siła.
Molski powrócił na swoje miejsce w stanie
trudnym do opisania, rozstrojony, wzburzony, zaledwie
zdołał zapanować nad sobą wobec zwierzchnika, teraz
nastąpiła reakcja. Czuł się niezdolnym utrzymać pióro
w ręku, ręce jego drżały, wzrok się mącił, a jednak ten
nieszczęsny bilans skończyć musiał jakimbądź kosztem.
Kiedy wybiła godzina opuszczenia biura i wszyscy
urzędnicy udali się na obiad, on nie ruszył się z miejsca,
posłał tylko parę słów do żony, by nie czekała na niego.
Nie czuł głodu, tylko paliło go pragnienie, nie był w
stanie dowlec się do domu, a więcej jeszcze nie był w
stanie rozmawiać spokojnie. Maria domyśliłaby się
czegoś złego, spojrzawszy na niego, zaklinałaby go
znowu, ażeby szanował swoje zdrowie i dawała mu
tysiąc rad dobrych, które w obecnym położeniu
zakrawały na gorzką ironię.
A potem, robota jego musiała być skończona na
jutro, choćby miał to przypłacić chorobą. Wiedział, że
ze zdolnością i umiejętnością jego nikt w biurze równać
się nie mógł, paliła go żądza pokazania naczelnikowi i
jego zausznikom, co zrobić jest w stanie.
Kazał woźnemu zapalić światło, przynieść szklankę
czarnej kawy, syfon wody sodowej i nie przeszkadzać
mu pod żadnym pozorem.
Woźny słyszał przez czas pewien zgrzyt pióra,
biegnącego po papierze, słyszał szum wody sodowej,
nalewanej do szklanki, potem wszystko ucichło. Molski 
przecież musiał pisać ciągle, bo lampa płonęła na jego
biurku.
Woźny jednak nie był obowiązany czuwać całej
nocy dlatego, że tak czynił jeden z urzędników.
Nocował on tuż przy biurze w małej izdebce, Molski
wiedział o tym, mógł więc być na każde jego zawołanie.
Ale noc minęła, a nikt go nie wołał.
Nazajutrz, kiedy przyszedł porządkować biuro,
zobaczył przez drzwi uchylone od pokoju, w którym
pracował Molski, jak żółte światło nafty kłóciło się ze
światłem słonecznym, którego różowe promienie
uderzały wprost w szyby okna. Zajrzał tam i uśmiechnął
się, Molski siedział wprawdzie na swoim miejscu
pochylony, ale głowa jego spoczywała na papierach,
widocznie sen go zmorzył nad pracą.
Trzeba go przecież było obudzić. Woźny chrząkał,
stukał drzwiami, na próżno, nic nie przerywało
spoczynku pracownika, który go widać tak bardzo
potrzebował. Wreszcie zbliżył się i zgasił lampę, to
nawet nie obudziło śpiącego; wówczas dotknął się ręki
jego, ręka była lodowata i sztywna. Odskoczył
przerażony i zaczął wołać.
Właśnie w tej chwili urzędnicy schodzić się
zaczynali. Chciano ratować, ratunek był spóźniony,
Molski był już zesztywniały; padł on jak żołnierz na
posterunku, zabity apopleksją nerwową, a trup jego
uderzył na wstępie do biura pana prezesa, który
przyjechał o zwykłej godzinie.
Miał on silne nerwy, a jednak pobladł na ten widok.
Nie był to człowiek krwiożerczy i śmierci bliźniego nie 
pragnął, toteż czym prędzej wyniósł się z biura w
bardzo złem usposobieniu. Molski źle mu się przysłużył
tą śmiercią, mógł być krzyk, hałas, może śledztwo. W
drodze jednak spotkał panią Chrapkiewiczową, którą
mógł śmiało zapewnić, że mąż jej otrzyma wreszcie
upragnioną posadę.
A Maria? A jej dzieci?
Gdy zginie ptak na gnieździe, pisklęta ginąć z nim
muszą. Maria więcej od dzieci potrzebowała opieki i
karmiącej ręki. 

