Karol Ludwik Koniński

Straszny czwartek w domu pastora

Aż do dnia 22 września roku 1912, godz. 10, 00 min.,
16 sek. czas pastora Hubiny płynął powoli i – jak się to
mówi – normalnie. Dopiero w tym momencie nastąpił
nagły i niespodziewany przybór zdarzeń i w ciągu kilku
minut zmieniło się wszystko.
Z myślą tego opowiadania nosiłem się od dawna;
brakło mi tylko anegdoty; aż raz – przeczytana notatka
dziennikarska olśniła mnie. Rzuciłem się na nią
łapczywie... i ze wstydem... Ale już trzeba było żerować
na tym fakcie, niestety, rzeczywistym. I już wywinął się
jak z kłębka cały mechanizm zdarzenia. Co robić! To
było straszne, to było rzeczywiste, ale już mnie cieszyła
precyzja chronologiczna tego mechanizmu. Gdyby się
jakikolwiek z elementów byt w tempie swym opóźnił o
chwilkę, może by się było całe zdarzenie w puch rozbiło
– i nie byłoby się nic stało. Ale stało się, stało się
wszystko, bo akurat, przypadkowo tak się zbiegły czasy
– czasy obce sobie i błahe.
Dlatego czas – czas bezsensowny, czas podejrzany,
czas zbrodniczy – musiał być wymieniony na wstępie i
w samym już nagłówku opowiadania.
I
Dnia poprzedniego wieczorem pastor Hubina otrzymał
zawiadomienie od leśniczego w Trysłach, że
oczekiwany jest na polowaniu na dziki (pastor Hubina
był zamiłowanym myśliwym); razem z nim miał jechać
lekarz z Przygórza, a wyjechać mieli wcześnie rano
bryczką, którą leśniczy obiecał przysłać. Niestety,
pastor Hubina swój wyjazd musiał opóźnić, bo o
godzinie 9–tej miał pogrzeb, a raczej – jak w tamtych
stronach mówią – „pogrzebek” starej Jamrózki, na który
cała parafia wybierała się, była to bowiem kobieta
ogólnie szanowana. O godzinie 10 min. 15 odchodził
pociąg do Tryseł, pastor miał nadzieję zdążyć nań, w
leśniczówce być około dwunastej i podążyć za
myśliwymi do lasu. Jak nadmieniłem już, pastor Hubina
lubił polowanie. Mawiał, że jest to „najlepsza
sposobność do chwilowego odczłowieczenia się”.
Towarzysze z obowiązku ambicji myśliwskiej (bo
nie z ochoty filozofowania nad polowaniem) udawali,
że się taką oceną myślistwa gorszą. Na co pastor Hubina
replikował: „A cóż panowie myślicie? Czy
człowieczeństwo nie jest diabelnie trudną rzeczą?
Dlaczegóż to – jak sobie panowie przypominacie –
Horacy napisał: Dulce est desipere in loco, słodko jest
zgłupieć czasem? Polowanie jest właśnie takim
zgłupieniem, ale mającym tę wielką wyższość nad
innymi zgłupieniami, że odbywa się w dobrym
powietrzu, na łonie przyrody”.
Pastor był dobrym towarzyszem. Dość milczący,
ale zawsze równy, samym już szerokim i pogodnym
obliczem wnosił do towarzystwa pogodę. Tylko
olbrzymie czoło, ciążące nad małymi jasnymi oczyma w
okularach i wprost rozmiażdżające twarz, miało w sobie
wyraz jakiejś grozy i budziło respekt. Ale lęk ten
ulatniał się, kiedy tylko pastor Hubina żartobliwą swoją
szykaną albo dobrowolnym słowem stwierdzał, że jest
jednym z powszednich ludzi. Pastor Hubina nie mógł
mieć nieżyczliwych, a miał wielu przyjaciół czy
przynajmniej zwolenników. Kazania jego sławne były
na cały ten mały kraik, jego ojczyznę; bywali na nich
nawet katolicy (których również w tej okolicy nie
brakło). I jakkolwiek może się to wydać
nieprawdopodobne, to jednak faktem jest, którego nie
mogę ukryć, choćbym nawet pragnął, że z proboszczem
katolickim w Przygórzu wiązała pastora Hubinę
przyjaźń bliższa niż z kimkolwiek innym, może jedyna
prawdziwa przyjaźń.
Nieraz można było widzieć obu panów, w czarnych
surdutach po kolana, jak z kijem w ręku, z plecakami
wędrowali przez ulice miasteczka i znikali w lasach
górzystych, co się piętrzyły nad doliną bystrej rzeki
Tryślicy. („Piętrzyły” – powiadam, bo dziś już lasów
tam nie ma, są gołe pustki…).. Myliłby się ten, kto by –
widząc tak wędrujących razem obu duszpasterzy –
przepuszczał, że jedynie dla przyjemności wędrowali.
Jedynie dla przyjemności wędrowali. Ludność góralska
obu parafii – przemieszana na leśnych polanach, gdzie
się tuliły ustronne dalekie osiedla – znała tajemnice 
owych księżowskich i pastorskich plecaków,
obszernych i pękatych…
Pewnego dnia (mianowicie w przeddzień owego
polowania w Trysłach) nad wieczorem ksiądz Wątorski
i pastor Hubina stali na górze Bukowiec, która była
jakby potężną basztą wznosząca się w samym centrum
okolicy Przygórza i spoglądali w milczeniu na
sfalowane horyzonty miękkich i błękitnych gór, na stok
zarosły nie bukami – jakby należało ze względu na
nazwę góry spodziewać – ale jodłami czarnozielonymi,
pośród których jak żółte świece gorzały pierwsze
więdnące modrzewie. Niedaleko widać było, nieco
poniżej szczytu, osiedle Cichy Gronik, jego szare
drewniane dachy, nad którymi wstawały i prostowały
się łagodnie drzewne dymy odwieczerza. Z dala bieliło
się i czerwieniło miasto, a nad nim zadumały się dwie
wieże kościelne. W pewnej chwili doleciało dalekie
dzwonienie; a potem cieńsze drugie. Dwaj czarni
panowie stali w milczeniu z kapeluszami w ręku. Pastor
Hubina odezwał się pierwszy:
– Jest czasami tak dobrze, że się aż boję… Trzeba
przyznać, że się nam to miłosierdzie opłaca… Ludzie
nas lubią, błogosławią, a w dodatku jeszcze mamy te
nasze przechadzki…
– Oho, zawsze ta wasza protestancka, kantowska
asceza – asceza przesądu, że to, co dobre, nie może być
przyjemne, bo traci swą wartość.
– Mylicie się, księże Józefie, co do mnie. Ja nie
myślę tak. Bo sądzę, że trzeba raczej o samym dobru
myśleć, w jego obiektywnym istnieniu, niż o tym, jak 
my się z dobrem układamy. Otóż dobro powinno być
doskonałe. A jako doskonałe nie powinno się mieszać i
łączyć z niczym złym. Dlatego pełnienie dobra powinno
być zarazem przyjemne. Dobro winno tak napełnić
duszę człowieka dobrego, aby nie było w niej nic
przykrego, bo nieprzyjemność – co tu gadać – jest złem.
Z dobra tylko dobro powinno wynikać. Nie jako
nagroda, ale jako – żeby tak powiedzieć – naturalna
konkluzja. Dlatego nie idzie mi o to, że my przy tym
naszym miłosierdziu mamy trochę tej przyjemności,
tego czystego sumienia tych krajobrazów… Ale boję się
czasami… Bądź co bądź wszystko to stoi na
przypadku…
– Jakim?
– Na tym, że nie jest inaczej. Jesteśmy obaj
harmonijni, łagodni, przyzwoici, pobożni; mamy
nadzieję, że całe nasze życie spłynie jak rzeka do
spokojnego morza… Żyjemy bezpiecznie i chwalimy
Pana Boga. Ale czyśmy zdali egzamin?... Sądy Boskie
podkradają się jak złodziej, włamują jak włamywacz
przez okna, przez drzwi…
– Jesteśmy gotowi na wszystko.
– Na wszystko?!... Na wbijanie drzazg pod
paznokcie? A na próbę raków?...
– Jak fizycznie bierzecie to wszystko…
– Księże Józefie, nie łudźmy się, żyjemy w
uporządkowanym społeczeństwie, dlatego pozwalamy
sobie gardzić torturą. Bo tortura wydaje się nam czymś,
co po prostu nie istnieje naprawdę. Ale tortura jest
wszędzie, katusza skrada się zewsząd… I dopiero kto 
taki egzamin złożył, może sobie pochlebiać, że zasłużył
na zbawienie… Inaczej korzysta z przypadku.
– Więc czegóż chcecie? Barbarzyństwa, udręki,
męczeni ludzi?
– Och nie, nie; ale bądź co bądź to jest dosyć
niepokojące pytanie, dlaczego przeszłość – a nie my,
dlaczego tamten – a nie ja?...
– Błogosławmy piękno Boże! Popatrzcie na ten
świat, spójrzcie jak łagodnie…
– Dopóki kogut nie zapieje. Wszystko dobrze jest,
dopóki kogut nie zapieje…
Tymczasem wieczór zapadł. Pastor i ksiądz zeszli
na dół pod kościołem pożegnali się w serdecznym
milczeniu, pastor podążył jeszcze kilkaset kroków. Gdy
wchodził na obszerne podwórze plebanii, na pierwszym
piętrze domu świeciło się, a przez otwarte okno
przelewała się melodia na fortepianie i mocny, czysty
śpiew kobiety:
Ich weiss nicht, was soll es bedeuten,
Dass ich so traurig bin!...
Ein Lied aus uralten Zeiten,
Das kommt mir nicht aus dem Sinn…
Pieśń szczęśliwych dni… Przy tej pieśni pastor
Hubina zakochał się w Hedycie, córce pastora, u
którego był wikarym. Ona grała na fortepianie, on na
skrzypcach; ona śpiewała głębokim altem, on tenorem.
Potem pobrali się i w podróży poślubnej zwiedzili kraje
niemieckie – Tyrol, Szwajcarię, Turyngię, Ren –
właściwą i wytęsknioną ojczyznę Hedyty (bo była
Niemką), gdzie są zaciszne muzykalne miasta, nagie i
groźne zamki na wysokich łysych górach. W jakiś czas
potem pastor Hubina osiedlił się w Przygórzu –
dziedzicznej nieomal siedzibie „dynastii” pastorskiej,
której był synem, wnukiem i prawnukiem. Małżeństwo
Hubiny było szczęśliwe, pobłogosławione dziećmi.
Najstarsza, Irma, była już słuchaczką uniwersytetu,
obecnie bawiła u rodziców na wakacjach; Olga,
podlotek, była muzykalną dziewczyną, rodzice
namyślali się, jak by to urządzić jej studia muzyczne, co
na głębokiej prowincji nie było łatwe; Bogdanek był
uczniem II klasy szkoły ludowej, jak się wtedy mówiło.
Pastor wszedł do saloniku, podszedł do ściany,
zdjął skrzypce i włączył się w melodię żony. Grali tak
chwilę, uśmiechając się do siebie. Po czym pastorowa
wstała i, podszedłszy do niego, opierając mu rękę na
ramieniu, rzekła:
– Minna znowu pisała i pyta czy w zimie przyjadę.
Czeka na odpowiedź, bo gdybym nie przyjechała –
urządzą się inaczej, wyruszą na południe. Chce
wiedzieć na czas.
– A może nie będziesz mogła jechać na ten
karnawał? – spojrzał jej z uśmiechem w oczy.
– Nic nie wiadomo… – odpowiedziała, uśmiechem
powiek nakrywając oczy milczące.
– Loreley znowu tajemnicza… – zażartował, jak
zwykł był czynić.
To była jedyna chmurka na ich niebie – cokolwiek
jednostajnym, ale pogodnym: projektowany wyjazd 
Hedyty do bogatych kuzynów w Niemczech, to z
trudem przez nią ukrywane, gorące jej pragnienie
wyjazdu…
Od dnia, kiedy złocistowłosa Hedyt, smukła i
gibka, opuściła swój dom ojcowski w Czeskich Górach
i z małżonkiem, starszym od niej o kilka lat, odjechała
do jego dalekiej ojczyzny, życie obojga płynęło
szczęśliwie. Hedyt znalazła tu świat i otoczenie
podobne do ojczystego. Takie samo miasteczko
zaciszne i schludne, ludność poważną i pobożną, góry
lesiste, stary murowany piętrowy dom o łamanym
dachu, winem obrosły, wielkie lipy na dziedzińcu
kościelnym, bogaty sad, strzyżoną murawę na
podwórzu, szklane kolorowe kule na murawie, w domu
pokoje przestronne, na każdym kroku ślady życia kilku
pokoleń, które lubiły książki, muzykę, kwiaty, obrazki,
wygodę. (Jak wiemy już, pastor Hubina objął parafię po
ojcu).
Swoją drogą, ta ostatnia okoliczność może nieco
ujemnie wpłynęła na poczucie młodej pastorowej. Mąż,
wprowadzając ją w dom rodziców (i dziadków), wyraził
nadzieję, że ona „podtrzyma tradycję” swych tu
poprzedniczek, jego matki i babki, które „były matkami
całej gminy”. Hedyt prawdopodobnie chciała stać się
taką „matką”, ale naprzód musiało minąć kilka lat, nim
się nauczyła trudnej mowy ludzi tego kraju, a potem –
gdy się do nich zbliżyła – na każdym kroku spotykała
się z naiwną chłopską chwalbą starej pani pastorowej,
która „była jak nasza matka własna, rodzona” i z którą –
w świetle tych relacji – nikt nie mógłby się ani wtedy, 
ani nigdy porównać. Gdy zaś Hedyt nie miała ochoty
nikogo naśladować czując, że jedynie najdokładniejsze,
krok w krok wzorowanie się na starej pani zdołałoby ją
– i to z trudnością – w oczach ludzkich zbliżyć ku jej
idealnej poprzedniczce, wycofała się ze stosunków z
parafianami męża. Pastor Hubina spostrzegło z
przykrością i z początku niejeden raz namawiał żonę do
rozmów z ludźmi, do odwiedzania ich, pielęgnowania w
chorobie, powoływał się na wdzięczność, jakiej od ludzi
doświadczały jego matka i babka; ale gdy raz, na takie
perswazje, Hedyt wybuchła – wbrew swemu
milczącemu usposobieniu, rozdrażnieniem nagłym i
ostrym, że chyba tylko „nieszczęsny los” sprowadził ją
do tego kraju i tego domu – pastor Hubina odszedł
zdumiony i zatroskany. Od tego czasu Hedyt miała
święty spokój z tym „macierzyństwem”. Była zresztą
litościwa i nikt biedny nie odszedł z plebanii bez
jałmużny. Pastor powiedział sobie, że ma żonę dobrą i
czułą, tylko jej „trochę arystokratyczna natura nie znosi
systematyczności”. W tym przekonaniu o żonie – które
mu niezbędnie potrzebne było, aby ją móc całować bez
uczucia, że jest chmurką między nimi – utwierdził go
pewien jej czyn. Bo był to prawdziwy czyn.
Rzeczka Tryślica wzbiera niekiedy dość nagle i
niespodziewanie. Z potoku, przez który dzieci brodzą, w
ciągu kilkunastu minut tworzy się rzeka potężna,
głęboka i rozszalała. Ludność, a zwłaszcza wszystkie
dzieci miasteczka, pędzą wtedy nad jej straszne wody.
A wody mętne i spienione śpieszą się niecierpliwie,
kłębią brutalnie, uciekają panicznie, ścigają się 
przerażone jak tłum strachem gnany, bezoki,
bezrozumny… Stali wszyscy na brzegu; między nimi
młoda, smukła pastorowa. Wtem usłyszano pisk
dzieciaka – jak przydeptanej myszy – a zanim
ochłonięto, już widać było pośród szarych bałwanów
błękitną suknię pastorowej i widać było, jak po ramiona
w wodzie, czepiając się jedną ręką krzaków wikliny,
aby się nie dać wodzie ponieść, drugą – ciągnie za
włosy ledwo wyłaniającą się z wody głowę dziecka…
Tymczasem rzeka huczała coraz głośniej, teraz już jak
młyn olbrzymi. Znaleźli się mężczyźni, którzy
wskoczyli do toni, uratowali pastorową i dziewczynkę,
małą Kaduloczkę. Pastora Hubiny na brzegu nie było.
Ale pamiętał to zdarzenie, tak jak gdyby był widział je
na oczy: blada, wysilona twarz Hedyty, oczy
przymknięte, spod powiek długorzęsnych wypływa
spojrzenie uparte a przerażone, włosy zmokłe, ręce
dźwigają dziecko jak ciężko naręcz owoców, a dookoła
woda wściekła i brudna, woda bezmyślna i przeklęta!...
Woda głęboka, na myśl o której cierpnął od serca po
stopy. Obmierzłe jej zimno przepływało mu przez żyły.
Ta odwaga pastorowej zyskała jej wiele przychylności
ludzkiej – i to nie tylko od mężowskich parafian, lecz i
ze strony ludności katolickiej, bo mała Kaduloczka była
katoliczką. A pastor Hubina? Miał w tej swej wizji pod
powiekami ukochany – aż do łez ukochany – „aspekt”
żony, który przywoływał każdej chwili, kiedy jakaś
chmurka przesuwała się po ich niebie. Zresztą to były
drobnostki, o których nie warto było pamiętać. Na
przykład: pastor Hubina brał żonę na spacery po lasach 
okolicznych, szli na Bukowiec, schodzili na Cichy
Gronik i tam pili „kiszkę” (czyli mleko kiszone).
Wracali uciszeni, o tej porze dnia nad wieczorem, kiedy
wszystko, co jest – domy i drzewa, lasy i wsie, ludzie i
zwierzęta, niebo i ziemia zdają się być pełne jakiejś
uśmiechniętej obecności… Czyjej?... Chyba
anielskiej… Wtedy niedorzecznością wydaje się myśl,
ze mogłoby cośkolwiek źle skończyć. Ale te
przechadzki skończyły się rychło. Bo raz, kiedy
siedzieli na pniu wywróconym, spod pantofelka Hedyty
wypełzła żmija. Biedna młoda matka (nosiła wtedy
pierwsze dziecko) przeraziła się okropnie. To nic, że
pastor Hubina na poczekaniu pociął laską węża na
kawałki. Spośród tych kawałków jeszcze długo
podnosiła się na prostej pionowej szyi głowa umęczona,
ze straszną nienawiścią w oczach; głowa ta syczała i
groziła swym mordercom. Pastor odprowadził śpiesznie
żonę, ale Hedyt, gdy już odeszli dobrych kilkaset
kroków, zawołała: „Wiesz, nie mogę myśleć, że ona
tam się tak męczy… Wróć i dobij ją”. Wrócił.
Nieszczęsny stwór jeszcze syczał, jeszcze groził,
jeszcze się męczył, jeszcze nienawidził. Pastor poszukał
kamienia, znalazł tęgą bryłę wapienia obrosłą mchem
puszystym, wilgotnym, szmaragdowym i cisnął nią w
dumną głowę nieugiętego gada. Teraz dopiero, gdy
podniósł kamień, ujrzał nieprzyzwoitą i bezwstydną
miazgę. Wrócił i powiedział: „już”. Odsunęła się odeń
nie bez milczącej odrazy. Zapomnieli o tym incydencie
za chwilę, ale od tego czasu Hedyt nie dała się namówić
na spacer. Lata mijały, a ona nie przekroczyła krańców 
brukowanej i ucywilizowanej części miasteczka. I tu
perswazje pastora Hubiny napotkały na opór, dziwny
przez jakąś niepojętą niechęć, jakby do całego
krajobrazu: „Przeklęte lasy, żmijowaty kraj”… Pastor
Hubina usiłował dowieść, że w Czeskich Górach też
żyją żmije i że tu żmij jest niewiele, ale te dowody
pozostały bez skutku. Z czasem pogodził się z faktem,
iż już chyba nigdy z żoną nie będzie szedł o porze
nadwieczornej przez drogi leśne pachnące żywicą i
zielenią, które cały dzień czekały na to, aby o godzinie
czerwonego słońca podnieść się ku niebu milczącym
śpiewem woni. Tego już nigdy nie będzie – ale pastor
Hubina powiedział sobie, że za to ma tę radość, iż żona
go w domu wita, że kilkugodzinne rozstanie się tym
milszym czyni powitanie żonine i „podnosi cenę” jej od
kilku godzin nie widzianego uśmiechu. Więc
ostatecznie ta „kwestia żmijowata” minęła jak
drobnostka. Rozwiała się jak chmurka na pogodnym
niebie. Wprawdzie nie chodzili razem, ale jak miło
wracając do domu usłyszeć było przez okno otwarte
starą pieśń:
Ich weiss nicht, was soll es bedeuten,
Dass ich so traurig bin…
Pastorowie zeszli na dół do jadalni, gdzie już dzieci
czekały, a młoda ładna Hanka – w doskonałym humorze
– w oczekiwaniu jutrzejszego pogrzebu babki Jamrózki,
który to pogrzeb miał być pierwszorzędną
uroczystością, żwawo podawała potrawy przyrządzone 
przez starą, trochę przygłuchą Dominikę. Olga i
Bogdanek przekomarzali się. Irma była zamyślona.
Także rodzice zamyślili się. Sprawa wyjazdu Hedyty,
niepotrzebnych jej zaprosin do stolicy sąsiedniego
mocarstwa na zimę, była znowu taką chmurką na ich
niebie. Hedyta nie nalegała na wyjazd. Ale pastor
Hubina znał już usposobienie żony tak dobrze, iż
wiedział, że pod jej pozorną obojętnością trwa
postanowienie silne i trwałe. Właściwie i on nie miał
powodu upierać się przeciw jej wyjazdowi. Żonie ufał.
Ani na chwilę nie przychodziło mu do głowy, że tych
parę tygodni pobytu u ciotecznej siostry, żony dyrektora
koncernu, mogło… Takich myśli zgoła nie
dopuszczał… Ale miał w sobie jakiś (nie bardzo
zdrowy) konserwatyzm: wszystko miało być stale na
swoim miejscu, ludzie i rzeczy. Może nawet nie
uświadamiał sobie powodu swej niechęci do
jakichkolwiek, choćby najmniejszych zmian w
ustalonym trybie dni i lat?... Tak jakby spoza każdej
zmiany zwykłego porządku miały wypruć się jakieś
zdarzenia dziwne i niebezpieczne, tak jak zza ruszonego
sprzętu przy ścianie wyłażą – mrowiąc się, światłem
nagłym przerażone – karakony, stonogi, wije… Toteż i
teraz między milczącymi rodzicami trwało niewidzialne
zmaganie się o przyzwolenie na ten wyjazd. Zresztą –
jak już nieraz – pastor byłby uległ, Hedyta parokrotnie
wyjeżdżała do bogatej i światowej Minny. Po jej
powrotach, gdy przychodziły godziny ich długo
wyczekiwanej samotności, zbyt czuła wtedy bywała,
aby pastor Hubina mógł był mieć jakiekolwiek 
wątpliwości. Toteż i tym razem pastor Hubina upierał
się, wiedząc, że ustąpi. Ale tym razem liczył na coś
innego: że mianowicie Hedyt w zimie już nie będzie
mogła z pewnego powodu jechać do domu
rozbawionego i tańczącego. Nie był zresztą pewny swej
nadziei, nie wiedział czy opiera ją na obliczeniach
niewątpliwych , ale ta możliwość nadawała jego
upartemu zamyśleniu pewną pogodę. Hedyta była
zamyślona swym zwykłym zamyśleniem, nieco
tajemniczym. Dzieci, mąż i służba – wszyscy już
przyzwyczajeni byli do tej białej, milczącej twarzy,
którą wielbili za jej dumę, za jej rzadkie, ale wtedy już
słodkie uśmiechy zielonych oczu, dojrzałych i
powolnych.
Wieczerzę przerwało zaproszenie od leśniczego z
Tryseł na jutrzejsze polowanie. Wszyscy się ożywili,
pastor Hubina – że pojedzie, pastorowa – że trzeba
mężowi torbę wypakować smakołykami, dzieci młodsze
i Hanka – że się coś dzieje. Tylko Irma stała i namyślała
się. Po chwili podeszła do ojca z prośbą, aby i jej
pozwolił jechać ze sobą. Zgodził się niechętnie. Prawdę
rzekłszy, tam była nie jedna, ale dwie chmurki w tych
dniach. Z tą Irmą to była ta druga chmurka. Ale,
ostatecznie, nic poważnego nie działo się tam, nic
„tragicznego”, więc dlaczegóżby nie miała do Tryseł z
nim pojechać, jak już bywało nieraz? Sprawa dość
banalna: leśniczy z Tryseł miał syna, który był starszym
kolegą Irmy. Teraz ukończył studia, miał iść na posadę i
za parę dni odjechać. Za kilka dni i Irma miała wracać
do miasta. Zdaje się, że byli sobą zajęci. Ale do żadnych 
oświadczyn nie doszło i prawdopodobnie do niczego w
ogóle, poza sympatią i flirtem. Pastor Hubina był
zadowolony z odjazdu tego młodzieńca; to był katolik, a
pastor – jakkolwiek czuł, że gdyby jego dziecko „na
śmierć zakochało się” w innowiercy, to byłby w końcu
ustąpił i udzielił przyzwolenia na małżeństwo – to
jednak za szczęśliwą uważał okoliczność, że ten
chłopak odjeżdżał zanim doszło do jakichś gorętszych
uczuć między nim a jego córką. Dziewczyna była jak
matka, zamknięta w sobie, lubiąca milczeć. Nie bardzo
wiadomo było, co się kryje za tym czołem gładkim i
równym, pod czarną zwichrzoną czupryną. Ale… ale
nie było też powodów do tego, aby się martwić i
przypuszczać, że córka przeżywa coś bolesnego. Teraz
ten akcent usilnej prośby, z jakim zapytała ojca, czy
może z nim jechać, zastanowił go nieco. Odmówił. Irma
ponowiła prośbę, już dosyć porywczo; była porywcza z
natury, od małego dziecka – porywcza i uparta. Ale była
to dobra dziewczyna. Ją ojciec kochał najgoręcej. Jakieś
piękne szaleństwo gorzało w niej, smukłej jak matka,
ale żywszej niż Hedyt, odważnej, tanecznej, skocznej.
Pastor Hubina nie lubił być dla swych dzieci i żony
uosobieniem sprzeciwu i zakazu; więc i teraz łatwo
udało się Irmie uprosić ojca i stanęło na tym, że pojadą
pociągiem o godzinie 10.15. Przedtem jednak pastor
prosił dziewczęta, aby wzięły udział w pogrzebie starej
Jamrózki; cała gmina na nim będzie, więc wypada,
ażeby i rodzina pastorska… Pastorowa z zasady na
pogrzeby nie uczęszczała. Irma zaniepokoiła się, że nie
będzie miała czasu przebrać się w porę, że gotowi 
spóźnić się na pociąg, ale ojciec ją uspokoił: „Jak się
pośpieszymy, to będziemy gotowi; przecież i ja się
przebieram, nie wątpię, że się nie spóźnię”. Wszyscy
rozeszli się ożywieni. Pastorowi zdało się, że w tym
dniu żadnych chmurek nie było.
Pastor Hubina już dawno poza sobą miał owe lata
młodości niecierpliwej i poważnej, kiedy się gryzie i
tłucze wszystkie twarde orzechy, aby znać ich rdzeń,
kiedy się analizuje i rozważa każde zajście między
ludźmi, aby poznać jego tajny sens, każde słowo, każdy
gest, uśmiech, spojrzenie, głosy ludzi i ich zamilknięcia.
Wtedy wszystko ma znaczyć coś” coś ważniejszego,
„Istotniejszego”, „głębszego” i „prawdziwszego” niż to,
co to wszystko „znaczy z pozoru”. Tak jakby się
wszystko wiązało ze wszystkim, a to wszystko razem z
czymś innym znów, co nie jest znane, ale co dopiero
„jest naprawdę”. Pastor Hubina przebrnął szczęśliwie
przez te czasy zamyślonej gorzko młodości – i dziś już
wiedział, że życie to jest coś, co nie jest jednością; że
nie trzeba przejmować się byle nieporozumieniem, byle
tajemnicą wyzierającą z oczu i twarzy nawet
najbliższych, nie trzeba, bo wiele rzeczy po prostu n i c
nie znaczy – i to jest wielka pociecha. Dział przypadku
jest o wiele szerszy niż to sobie młodość wyobraża,
dział przyczynowości i sensu o wiele węższy. Ileż słów
jest słowami na wiatr – i dobrze, że tak jest… Ileż
spojrzeń, niby znaczących, bywa tylko efektem
optycznym, wynikiem złego oświetlenia albo rezultatem
nastroju, wynikiem złego humoru obserwatora… Ileż
zdarzeń, po których – zdawałoby się – już nie ma 
powrotu, pierzchło na drugi dzień, gdy nowe słońce
zaświeciło… Ileż przeczuć okazało się nicestwem, ile
snów strasznych marą?... Ileż impasów – dykteryjką?...
Co prawda, to i „wartości” były zagrożone tym
bezsensem zdarzeń… Ale pastor Hubina sądził, że na
bezsensie tym lepiej – a nie gorzej, w ogólnym
rachunku – wychodziło to, co dobre: bo choć i dobre
mijało, choć i dobre okazywało się niekiedy płytkim
efektem świetlnym albo efektem humoru, efektem
złudnym – to jednak znacznie częściej zło tak się
rozpraszało w nicość… Co mówię? Dobro nigdy nie
minie, nie rozwieje się, nie zawiedzie! Bo jest tylko
jedna pewna i naprawdę dobra: dobra wola. A dobra
wola nie obróci się w złą, bo by nie była dobra. Pastor
Hubina nie wiedział, ile jest tu na tej ziemi dobrego –
ale wiedział, że dobra wola jest. Kto raz dojrzał ją u
drugiego człowieka, ten może się jeszcze na nim sto
razy zawieść. Ale to nie będą prawdziwe zawody; będą
to majaki rozwiane – lecz nie będzie rozwiane to, co nie
jest majakiem: dobra wola. Wszystko może zwietrzeć,
ale sól nie zwietrzeje… Taka była zasada odwagi.
Wszystko było w porządku; dopiero gdy
przechodził do swej własnej odwagi życiowe, ogarniał
go pewien niepokój: czy tu, na tym miejscu, jest dobra
wola? O sobie wiedział, że tak. Przeszukał siebie na
wskroś, nie chwycił w swym sumieniu nic tajnego i
śliskiego. Wszakże cóż wiedzieć można o drugich?... Tę
jednak myśl deptał od razu jako podłą; lub po prostu –
jako myśl niezdrową, zgryźliwą i niesprawiedliwą. Były
chmurki na tym niebie, ale czyż była jakaś zła wola? 
Nikczemny, niesprawiedliwy, niezdrowy człowieku! –
strofował siebie – i wystarczyło mu wyjść na górę,
gdzie żona snuła ciche i łagodne istnienie; wystarczyło
odetchnąć rzeczywistością, pod powieką przywołać
obraz szlachetny, obraz heroiczny; wystarczyło
wspomnieć o tylu oznakach litości dla ludzi i zwierząt,
aby pojąć całą niedorzeczność tych nagłych niepokojów
i uczuć się znów jednym z obdarowanych przez los. Cóż
z tego, że czasem zdaje mu się, iż mu się dusza żony
wymyka? Kiedy jest tam dobra wola, a ta nie wymknie
się… Jest dobrze – czasem tak dobrze że aż strach…
Skąd te dary losu, ten przywilej szczególny?... Ale od
czegóż dobra wola? Pastor Hubina – w tajemnicy przed
samym sobą – wierzył, że dobra wola jest tarczą i
talizmanem… Owszem, miał takie chwile zadumy, ze
obnażał i odsłaniał cały fundament swego pokoju – i
pytał się wtedy, jakim prawem wierzy w to, iż dobra
wola ma oddalać, trzymać na uwięzi i odganiać losy,
przypadki i straszne tajemnice? Dobra wola ma być
czymś pożytecznym, magicznie pożytecznym? Nie
masz sama w sobie mieć jedynej nagrody?... Tak, ale
dlaczegóżby dobro nie mogło – poniekąd ubocznie –
produkować nowego dobra? Promieniować jakąś żywą
siłą ochronną? Dobra wola niebiosa przebija. Nie
miałażby stamtąd ściągać rzeczywistej mocy?... Dobra
wola piorunochronem – tak wierzył, lecz to była wiara
ostatnia, wstydliwa, i wiara wbrew doświadczeniu
obserwatora życia i wbrew nauce Pisma, gdzie były
karty o zakładzie, jaki pewnego razu stanął między
Bogiem a szatanem o duszę sprawiedliwego; i była to 
wiara, acz ostatnia i najwstydliwsza, to jednak wbrew
czemuś, co było jeszcze wstydliwsze i jeszcze bliższe,
wbrew temu strachowi, niskiemu, ordynarnemu
strachowi przed jakąś wulgarną, fizyczną męką – dla
siebie, dla żony, dla dzieci… Tylko przed ks.
Wątorskim niekiedy przyznawał się do tych myśli i
uczuć. Byłoby to jednak przesadą ze strony autora
opowiadania, ten skryty lęk podkreślać zbyt czarno i
grubo. Pastor Hubina był człowiekiem zdrowym,
pracował dużo, dużo przebywał na powietrzu, dużo z
ludźmi przestawał, miał zbyt ciche i łagodne życie w
domu, poza domem zbyt wiele ludzkiej życzliwości lub
nawet przyjaźni, aby te niezdrowe obawy mogły być w
jego życiu i umyśle czymś ważnym. Kto nie wierzy w
nieszczęście, ten ufa, że niewiara w nieszczęście
odbiera nieszczęściu możliwość zrealizowania się.
Pastor Hubina nie wierzył w nieszczęście. Kochał ludzi,
a co najmniej ich lubił. Widział, że po ludziach „chodzą
nieszczęścia”, jako duszpasterz wiedział o tym lepiej niż
wielu innych. Ale osobista jego nadzieja szybowała
wysoko ponad losami i ponad szatanami grającymi z
Panem Bogiem „w zielone” o dusze sprawiedliwych…
Byleby tylko mieć dobrą wolę: ubrać się w dobrą wolę
jak w czapkę niewidkę i zniknąć z oczu siłom
diabelskim!
Decyzje na dzień jutrzejszy zostały wydane, rodzice
ucałowali dzieci, wszyscy rozeszli się po swych
sypialniach. Pastor Hubina udał się jeszcze do
kancelarii, która mu i za pokój do pracy służyła.
Przygotował broń i ładunki, obmyślił przemowę na 
jutrzejszy pogrzebek starej Jamrózki, a potem zasiadł na
godzinę do swej zwykłej pracy wieczornej.
Przygotowywał dzieło pod tytułem: „Dzieje uczuć
religijnych w Polsce”. O godzinie dwunastej odmówił
pacierze wieczorne i udał się na spoczynek.
Przeszedł na palcach mroczne pokoje, gdzie jego
mili oddychali równymi oddechami. Sam nie wiedział,
kiedy zasnął. Nikt nie słyszał głosu, który się rozległ po
całym ich systemie życiowym: „Proszę państwa, dzisiaj
c z w a r t e k!” Północ minęła i był już 22 września
1912 r.
II
Rankiem tego dnia, kiedy zegar kościelny wybijał
godzinę 9,45 min., działy się równocześnie następujące
sprawy:
P o p i e r w s z e: Pastor Hubina ukończywszy
obrzędy pogrzebowe i wymówiwszy się od udziału w
stypie spiesznym krokiem wchodzi do kancelarii. W
następnych minutach rozbiera się z togi, wchodzi do
sąsiadującej izdebki i przebiera się w strój myśliwski.
Przebierał się szybko, tak że o godzinie 9,54 min. był
już gotów do śniadania z Irmą, która się również
przebierała do wycieczki. Pastor właśnie wychodził z
kluczem w ręku z kancelarii, gdy wszedł stary Zając,
pokłonił się „panu farorzowi” i zaczął go prosić, aby
wyszedł na dwór oglądnąć jego byczka, którego
prowadził na targ do pobliskiego Uciszyna. Pastor
wyszedł, spojrzał na byczka uwiązanego do sztachet, 
pochwalił go, że go można dobrze sprzedać, wrócił do
sieni, aby kancelaryjne drzwi zamknąć na klucz. Ale
nudny staruch nie tak łatwo dał się odprawić. Już od
wielu miesięcy wszystkim głowy zawracał tym
byczkiem: „Oho ho, mój byczek nie lada jaki, eh,
szkoda godać, dają mi za niego sto złotówek, ale na
targu chyba mi dadzą więcej, bo to nie lada jaki byczek,
hohoho, szkoda godać. Pan farorz będą łaskawi
powiedzieć mi, ile wziąć za tego byczka, bo to taki
byczek, no, pan farorz wiedzą, eh, szkoda godać…
Panie farorz, ja do was jak do ojca, nie mi powiedzą o
tym byczku, jak do ojca, no szkoda godać…”
Pastor Hubina odpędzał nudziarza dość
niecierpliwie, ale swoim obyczajem, łagodnie.
– Mój Zającu, przyjdźcie jutro, teraz się śpieszę, za
dwadzieścia minut pociąg odchodzi, jadę do Tryseł, nie
mam czasu na rozmowę, przyjdźcie jutro.
– Eh, szkoda godać, dyć dzisioj czwartek, jarmark
w Uciszynie, dzisioj czwartek, a jutro piątek, jo go
dzisioj chce sprzedać. Dawali mi za niego sto złotówek,
ale to taki byczek, co szkoda godać…
Tymczasem minuty mijały, Zając gadał i kręcił w
kółko. Pastor Hubina z zegarkiem w ręku obliczał: już
jest za minutę dziesiąta, już nie będziemy jedli
śniadania, ale pociąg odchodzi za 16 minut, do kolei
dobry kwadrans, spóźnimy się, jak nudziarza nie
odprawię w tej samej chwili.
– Mój Zającu…
Tymczasem biła dziesiąta. Ale stary głupiec ani
myślał żegnać się… Pastora ogarnęła ta nagła 
absurdalna i brutalna myśl, jaka przychodzi w
obcowaniu z nudziarzami tym właśnie, którzy „nie mają
serca”, aby się z natrętami krótko załatwić – żeby dać
Zającowi w papę i „przejść po jego trupie”… Kiedy się
do tej swojej myśli uśmiechnął z naganą i kiedy już
stanowczy podnosił głos: „Mój kochany Zającu”…
wtedy usłyszał po kuchennej stronie domu jakiś nagły
zgiełk, krzyk, tupot i zaraz gwałtownie otwarły się
drzwi kuchenne, i wypadła z nich stara Dominika ze
strasznym wrzaskiem.
* * *
P o d r u g i e: W tej chwili, kiedy pastor Hubina –
ukończywszy obrzędy żałobne – wszedł do swej
kancelarii, aby się przebrać z togi w ubranie do
polowania, przekupień zabawek – Kasperlik – był o
kilkadziesiąt kroków od sklepu Kaduloków. Kasperlik
nie miał zamiaru zatrzymywać się w Przygórzu,
spieszył się na jarmark do Uciszyna; chudy, wysoki,
zgarbiony, w czapce z długim daszkiem nasuniętym na
śniadą długonosą twarz i płonące oczy – szedł Kasperlik
wielkimi krokami, nad nim fruwały czerwone i zielone
baloniki, w ręku wił mu się wąż – fantastyczny, złoty
jak szych, zielony jak ogień bengalski. W minutę
później Kasperlik przechodził obok sklepu Kaduloków.
* * *
P o t r z e c i e: Ale naprzód objaśnienie
historyczne. Kaduloczka sklep wzięła po rodzicach. Do
sklepu przyżenił się podstarzały już, tłusty i leniwy
kupczyk, którego jedyną zaletą było, że miał pieniądze,
które pozwoliły mały kramik przekształcić na duży
sklep „uniwersalny”, gdzie wszystkiego – i
galanteryjnych towarów, i wiktuałów, i piwa, i wódki
można było dostać. Lecz spadkobierca firmy
„Kadulok”, a mąż Kaduloczki, był tak nic nie
znaczącym małym tłuściochem – zawsze trochę
pijanym – że nawet nie pamiętano jego nazwiska i
Kaduloczka pozostała – jak dawniej przy rodzicach –
„Kaduloczką”. Tego dnia Kaduloczka obudziła się dość
późno (na pogrzebie starej Jamrózki nie była jako
katoliczka); obudziwszy się, leżała jeszcze jakiś czas w
ciepłym łóżku, wstała, odziewała się i stroiła powoli, po
czym wyszła do sklepu i stanęła w drzwiach, wyjrzeć na
ulicę. Dzień był bardzo jasny; w nocy spadł deszcze,
teraz było w powietrzu czysto i kryształowo: taki dzień
wrześniowy, kiedy jest nowa wiosna, ale wiosna cichsza
łagodniejsza i dojrzalsza. W takie dni – wbrew ciszy w
powietrzu – Kaduloczkę ogarniał niepokój i hardość,
zniecierpliwienie na męża i zuchwały humor z
mężczyznami. Stała chwilę w drzwiach i właśnie miała
zamiar cofnąć się – stropiona i zła – w ciemną i chłodną
głąb sklepu, gdy ujrzała Kasperlika, znaną sobie dość
ciekawą figurę wędrownego kupca zabawek. Szedł
wielkimi krokami, oczy schylone ku ziemi.
– Och, jakiego to gada macie! Ja bym się bała brać
gada do ręki!... – usłyszał Kasperlik wesoły, niski głos
niewieści.
Podniósł głowę. Stała przed nim w drzwiach sklepu
kobieta lat około trzydziestu, duża, o tęgiej piersi,
wspaniale śmiały się jej oczy, błękitne jak niebo
dzisiejsze, w śnieżystym czepcu różowił się piękny
owal gładkiej twarzy. Odwinięte powyżej łokcia rękawy
odsłaniały biel obfitą i soczystą. Kasperlik nieraz już w
przechodzie przez Przygórze widział Kaduloczkę; ale
nigdy w takie okazałości; widocznie wspaniałe słońce
tego poranka ubrało ją w cały swój blask jesiennej
wiosny. Stary krzątał się ospale po sklepie. I on
wybierał się na jarmark do Uciszyna, miał jechać koleją
– pociągiem z Tryseł, który krzyżował się w Przygórzu
z pociągiem w tamtą stronę, ku Trysłom. Kaduloczka
zawołała w głąb sklepu: „Ruszaj się, stary, bo się
spóźnisz!”.
– Na jarmark jedzie – objaśniła Kasperlika. – A
wy na piechotę, czy koleją?... Śpieszy się wam? –
spytała, a jej jasne oczy ściemniały i rozbłysły innym,
głębszym blaskiem.
– Pójdę albo nie pójdę, pojadę albo nie pojadę! –
zaśmiał się krzepko. Zaśmiali się oboje. Kaduloczka
cofnęła się do sklepu.
– Napijcie się piwa.
Wszedł za nią powoli do ciemnego sklepu. Zdjął
ciężko tobół, nad którym fruwały czerwone i zielone
baloniki, z którego wychylały się pajace, konie
drewniane, małpki, niedźwiadki. Siadł w zacisznym 
kącie, popijał powoli piwo, milczał, w ręku trzymał
węża, którym bawił się od niechcenia. Kaduloczka
żywo i niecierpliwie krzątała się po sklepie, upuszczała
z rąk przedmioty, naganiała męża, żeby się nie spóźnił.
Na zegarze nad ladą była godzina 9 min. 50, gdy do
sklepu wbiegł chłopczyk; stanął zdumiony na widok
węża, który wił się w rękach dziwnego obcego
człowieka siedzącego w cieniu. Zląkł się i chciał wybiec
ze sklepu; ale Kaduloczka odezwała się życzliwie:
– Nie bój się, Bogdanku, to z drzewa, nie ugryzie,
może sobie kupisz?... Sprzedacie tanio węża? –
podniosła głos wesoły do Kasperlika.
– Zależy komu!... – znowu się krzepko zaśmiał. –
Uderzyli się śmiałymi oczami.
* * *
P o c z w a r t e: Irma nie spała całą noc. Sprawa z
Jerzym była dziwnie zawikłana i mętna. Ostatnie
wakacje, kiedy razem „herboryzowali” (i on był
przyrodnikiem) były niezapomnianie… Ale kiedy
przyjechał złożyć pożegnalną wizytę, nie znalazł dla
niej ciepłego spojrzenia poza konwencjonalnymi
żarcikami ani tajnego uścisku dłoni. Ależ to ona, to ona
była winna!... Ileż razy porywczą i nieopanowaną
zazdrością raziła go i raniła!... Jednak i on… Kto był
winien?... Co było prawdą?... Raz to wyjaśnić!... Móc
jeszcze być razem i od gruntu, od początku, wszystko –
bez urazy – zbadać i uzgodnić, i wszystko wyjaśnić!...
Od tego – tak Irma czuła – zależy całe życie. Polowanie 
w Trysłach było dziwnie szczęśliwą okolicznością.
Jerzy miał wyjechać już w piątek rano: miał przejechać
wczesnym pociągiem przez Przygórze, odjechać daleko
– i może wrócić kiedyś obcym człowiekiem, śmiertelnie
obcym?... Tymczasem jutro była jeszcze pora widzieć
go, mówić z nim, być z nim razem w tych wysokich
tryślańskich borach – i jeszcze zatrzymać wszystko,
uchwycić mijający czas i przetrzymać na całe życie…
Pewnym niepokojem przejmował Irmę szczegół, że
to szczęście – albo nieszczęście?... (któż wie?... Irma nie
chciała wyobrażać sobie dokładnie, jak to będzie;
chciała tylko mieć dobrą wolę, dobrą wolę spokoju,
łagodności, zrozumienia, dobrą wolę błogosławioną,
magiczną!...) – otóż o pewien niepokój to ją
przyprawiało, że to miało być w czwartek. Irma była
wyczulona, zajęta snami i przeczuciami, przesądna – i
nie lubiła czwartku. A to z powodu pewnego snu, który
nawiedził ją przed kilku laty. Opowiedziała go
rodzicom. Matka – zawsze zamyślona – nie zwróciła
uwagi. Ojciec uszczypnął ją w policzek: „Sen mara,
Bóg wiara, moje dziecko, nie zaprzątaj sobie głowy
głupstwami”. Oczywiście, że sen mara, Bóg wiara – to
święta prawda – ale ten sen był tak plastyczny, że
trudno wymazać go było z pamięci. Śniło się jej, że była
na wsi u babki w Czeskich Górach. W domu byli tylko
ona, babka, matka i Bogdanek – wtedy jeszcze
niemowlę. Widziała dom bardzo wyraźnie. Weranda,
przed werandą ogród kwietny, za parkanem tor
kolejowy, z drugiej strony toru – łąka i most na rzece,
potem gościniec, góra i las. Stała na werandzie i 
patrzyła na krajobraz. Wtem za mostem, na gościńcu,
coś się zakłębiło jakby się nagle wzniósł wielki tuman
kurzu. Znaleźli się także jacyś ludzie (ale to było
bardziej głosy ludzkie niż sami ludzie), jakiś niepokój
rozpostarł się w całej okolicy i w powietrzu wszystko
poszarzało i ściemniło się, ona w panicznym strachu
zbiegła z werandy do pokoju, w pokoju nie było nikogo,
gdzieś tam matka i babka ukazały się zbladłe ze strachu
i znikły znowu, ona zaczęła wołać, ale nie mogła głosu
wydobyć: „Gdzie Bogdanek? Gdzie dziecko? Dziecko
schowajcie!...” Wtedy w niskim oknie od ogrodu stanął
jakiś nieznajomy człowiek i powiedział głośno,
powolnie, dobitnie – głosem, który nigdy nie
przebrzmiał w uszach: „Proszę państwa, dzisiaj
czwartek”. Zbudziła się w zimnych potach i z biciem
serca. Głos był tak żywy jakby dopiero co ktoś jej w
same ucho dobitnie powiedział: „Proszę państwa…”. I
twarz tego człowieka obcego pozostała jej
niezapomniana: jakiś niski, wybladły blondyn,
wymizerowany, o cerze zgniłkowatej – a podły, podły i
zgniły do gruntu!... Ohydna twarz złodziejska, ohydna
nie przez rysy straszliwe i diabelskie; owszem banalna,
przeciętna, przeciętna i nic nie znacząca aż do
nikczemności. Jakieś potworne, uosobione Z e r o. Była
niesamowita groza tego snu, ale w tej niesamowitości i
grozie nie było nic „romantycznego” (jak po paru
latach, przy umyśle już dojrzalszym, Irma sobie
uświadomiła) – lecz coś obrzydliwie nonsensownego i
banalnego. „Potworna banalność” – te dwa słowa, które 
zdają się nie przystawać do siebie, najlepiej wyrażały
ten nastrój.
Od tego czasu Irma nie lubiła czwartków, notowała
w pamięci drobne niepowodzenia czwartkowe,
niechętnie w czwartki zaczynała coś lub wybierała się w
drogę… Toteż i dziś do jej niespokojnej radości, że jadą
do Tryseł, mieszał się przesądny, drobny lęk i podniecał
jej niecierpliwość i to, co się – dość trywialnym słowem
– nazywa: „zdenerwowanie”. Lecz wreszcie wszystko
jedno, czwartek czy nie czwartek, chwycić ten ostatni
dzień, chwycić go, choćby miał parzyć jak ogień,
pojechać i zobaczyć się z Jerzym – za wszelką cenę!
Może to los szczęśliwy, może to Bóg sprawił, że akurat
na dzisiaj przyszło to zaproszenie do Tryseł – i może
czwartek będzie już odtąd dniem szczęścia? Sen mara,
Bóg wiara… Och, dziś – jeśli nigdy potąd, to dziś
będzie miała dobrą wolę, potrafi wszystko zrozumieć,
wszystko przebaczyć, będzie kajać się, siebie zwycięży,
własną podejrzliwość, własną porywczość!...
Nie spała całą noc. Zerwała się rano, jeszcze cały
dom spał. Po nocnej ulewie wspaniały wstawał dzień –
chłodny, ale słoneczny i kryształowy. Ten pogrzeb
starej Jamrózki wlazł tu jak Piłat w Credo. Gdyby nie
to, już by jechali bryczką do Tryseł! A tak, gotowi
spóźnić się na pociąg – i już nie pojadą, bo końmi
przyjechaliby po polowaniu… Z bijącym z
niecierpliwości sercem słuchała długich ceremonii
pogrzebowych, przemowy ojca; a gdy już mogła się
wymknąć, biegła do domu, szybko zrzucała z siebie – w
pokoju na piętrze – swą najlepszą suknię „do miasta” 
(ojciec zażądał, ażeby dziewczęta – przez pamięć i
szacunek dla starej, zacnej Jamrózki – ubrały się
„elegancko, bo i ludzie będą odświętnie odziani”),
jeszcze coś tam majstrowała przed lustrem przy swej
rozwichrzonej ciemnej czuprynie nad równym czołem,
wdziewała kostium wycieczkowy – i tylko pozostawało
zasznurować turystyczne żółte buciki. Wtem, prask!
Pękła tasiemka. Przeklęty opór rzeczy martwych! „Jak
się człowiek spieszy, to się diabeł cieszy!”
przypomniała sobie nieraz używane w tym wiejskim
domu przysłowie ludowe. Chciała ją powiązać
naprędce. Ale zniecierpliwione i drżące palce wikłały
się i napinały zbyt gwałtownie, tasiemka darła: „Już się
spóźnię, wszystko na nic, całe życie na nic, przez tę
tasiemkę!” Irma podarła ją na drobne kawałki. „Nie
pojadę! Wszystko jedno, sam diabeł mi przeszkadza!”
Za chwilę biegła już na dół do kuchni.
– Gdzie Hanka? Niech mi biegnie do Kaduloczki
po żółtą tasiemkę!”
– A juści, Hanka – zagderała stara Dominika – a
juści, bez niej na stypie nie obejdzie się…
– Gdzie Olga?
– I panienka poszła na stypę…
(Olga chętnie żyła z ludźmi).
– Domciu, idź ty, proszę cię, bo się nie ubiorę na
czas…
– Aha, Domciu, Domciu, urwanie głowy dzisiaj,
pan jedzie, śniadanie podać, a tu pani chce się kąpać,
kazała sobie gorącą wodę nalewać, wszystko Domcia; 
Domcia nie ma czasu, niech panienka pośle Bogdanka,
przebiegnie i zaraz będzie.
– Przecie Bogdanek w szkole…
– Ale, gdzie w szkole, panowie nauczyciele też
poszli na stypę, powiadają, że po południu będzie
nauka, Bogdanek gdzieś tu biega…
Irma wybiegła – jak była, w pończochach – na
dwór; właśnie biło trzy na dziesiątą na wieży kościelnej;
ojciec – w todze i birecie – nadchodził szybkim krokiem
od strony cmentarza, zdziwił się, co tu Irma robi w
pończochach, nie ubrana; pokazała szczątek żółtej
tasiemki do bucików: „Rozdarła się i sama podarłam ze
złości”; „Oj, ty złośnico, złośnico… ale spiesz się, ja się
będę spieszył…” wszedł do sieni; Bogdanek nierychło
się pojawił; gdyby nie to, że miała już zegarek na ręce,
to by myślała, że upływają kwadranse; a to zaledwie
dwie minuty minęły… W końcu nadbiegł. Otrzymał
polecenie. Tymczasem okazało się, że Irma nie ma przy
sobie portmonetki. Pobiegła na górę; drobnych nie
miała; rzuciła mu przez okno guldena: „Biegnij galop i
wracaj zaraz! Dostaniesz resztę z guldena” – dodała
chcą go zachęcić do pośpiechu. Ale nie potrzebowała
przekupywać. Chłopiec był usłużny i chętny. W ogóle
dobre dziecko, wrażliwe, czułe. Był tylko trochę – jak
mówiono w domu – „pan zapominalski” i trochę – ale
nieszkodliwie – przekorny albo raczej nie tyle
przekorny ile lubiący płatać figle nie zawsze przyjemne,
których za chwilę sam szczerze żałował. Więc i teraz
Irma bała się jakiegoś „nieszczęścia” – albo zapomni,
co ma kupić, albo kupi przez figiel coś innego, albo… 
Stała w oknie i wołała za chłopcem biegnącym co sił:
„Pamiętaj, żółta tasiemka, wracaj zaraz, kup sobie coś
dobrego” – jeszcze raz zachęcała go do pośpiechu i
skrupulatności. Popatrzyła na zegarek. Była godzina
9,49 minut, kiedy Bogdanek w pełnym pędzie znikł za
drzewami. Obliczyła: minuta albo dwie minuty będzie
biegł do Kaduloczki, w sklepie zajmie mu kupno dwie,
trzy, liczymy pięć minut, powrotem znowu dwie
minuty, najdalej o 9 minut 58 będzie z powrotem; i będą
musieli biec już na kolej; śniadania nie będą jedli –
jeszcze zdążą; gdyby jednak w sklepie było dużo ludzi
albo gdyby Bogdanek – swoim zwyczajem – zagapił się
na co, albo z dziećmi jakimi zatrzymał się?!... To co?
Nie pojadą! I całe życie ma zależeć od takiego głupiego
przypadku? Absurd, nonsens, diabelstwo!...
Spacerowała niecierpliwie po pokoju, co chwila
zaglądając na zegarek, licząc każdą minuty (a minuty
płynęły powoli – jak rzeka kamienna), stając raz po raz
w oknie i czekając na mającą się wychylić spoza lip
podwórza kościelnego biegnącą sylwetkę dziecka. Ale
widziała ją tylko w swej wyobraźni. Bogdanek
wracający pędem nie urzeczywistniał się. Zamiast
niego, wlazł swym pętającym się, niezdarnym krokiem
stary Zając prowadzący byczka na łańcuchu. Uwiązał
zwierzę przy parkanie i wszedł do kancelarii. Przeraziła
się na widok tego notorycznego nudziarza, gaduły i
natręta. Jak zacznie z ojcem gadać, tak nie skończy
nigdy i choć ja będę gotowa, ojciec się spóźni!... Serce
jej omdlewało: chłód czuła w sobie, od którego
zamarzała; obie dłonie położyła na lewej piersi i modliła 
się. Skupiała w sobie całą dobrą wolę i oddawała ją
Bogu, jak na tacy, razem z sercem, jakby przekupić
chciała Boga, jakby Mu wmówić, że kto ma dobrą wolę,
temu się jakaś litość należy… Zresztą, „nie moja, ale
Twoja wola niech się stanie, Boże mój, Boże!...” Ale
kiedy te słowa szeptała – och, jakimż ostatkiem nadziei
rzucała się i szarpała ku Bogu, aby nie Jego, ale jej wola
stała się… Już tylko ręce wyciągała w przestrzeń:
„Boże, dobry Boże!...” Tymczasem nowe ognie
niecierpliwości i gniewu wlewały się w nią. „Wszystko
przeklęte, ten pogrzeb akurat dzisiaj, ten ojciec
chłopoman, który każe im łazić po chłopskich
pogrzebach, ta idiotka Hanka, której nigdy nie ma,
kiedy jej trzeba, ta ślamazarna obrzydliwa starucha
Dominika, ta matka wiecznie obojętna, której akurat
zachciało się jakieś kąpiele urządzać! To wszystko
razem!... Ale spokój: wszystko będzie dobrze,
Bogdanek będzie zaraz, przebiorę się i pojadę”. Ach,
wpadło jej na myśl, czemuż nie zostać w czarnych
pantoflach? Zdumiała się tak prostym rozwiązaniem
kwestii! Kwestii całego życia. Nie bardzo to będzie
gustownie, może też się pantofle zniszczą tam w lesie,
ale to drobnostka. Ucieszona wynalazkiem, zabrała się
do wdziewania z powrotem pantofli „miejskich”.
Tymczasem na wieży zaczęła bić już dziesiąta. Zerwała
się do okna już niepotrzebnie i machinalnie, może
Bogdanek wraca? Tym razem w pustce podwórza
kościelnego oczekiwany chłopiec zrealizował się:
wbiegł pędem, ale dlaczegoż kieruje się nie do niej – na
górę, ale ku drzwiom kuchennym? I co on takiego 
trzyma w ręku?... Godzina dziesiąta przebrzmiała;
uświadomiła sobie, że jeśli teraz, w tej ostatniej i
jedynej sekundzie nie ruszą na kolej, to wszystko
stracone. Konie od rana wyszły w pole. Kazać komu z
sąsiedztwa zaprzęgać – to spóźnienie niechybne. Więc
teraz, w tej samej sekundzie iść – albo nigdy…
Podbiegła ku drzwiom, aby pędzić na dół, ostatkiem sił
błagać ojca: „Chodźmy!” W tej chwili usłyszała z dołu
jakiś zgiełk, krzyk, potem zaraz wrzask Dominiki.
Zrozumiała, że się coś tam stało, jakieś nieszczęście; nie
biegła już na dół, stanęła w drzwiach nasłuchując,
przycisnęła ręce do przerażonego serca: zrozumiała, że
dziś już do Tryseł nie pojedzie. Ani dziś, ani nigdy.
Stało się. Ach, więc to tak?... Tak wygląda j u ż
n i g d y?... – Potwornie j a s n o.
* * *
P o p i ą t e: Łazienka w domu pastora Hubiny była
dość „swojska”; była to po prostu piekarnia z
zakratowanym i przysłoniętym oknem, gdzie stała
wanna;i która częściowo za spiżarnię służyła. Wejście
od kuchni. Było tam ciemnawo, chłodno i zacisznie, po
ścianach snuły się pająki, w zamkniętym oknie tłukły
się i brzęczały osy i muchy. Tam lubiła pastorowa w
kąpieli siedzieć długo i leniwie, zamyślona; była to jej –
uśmiechała się – „świątynia dumania”.
Dzisiaj o godzinie trzy na dziesiątą z wielkiej
wanny bucha gorąca i gęsta para; w wannie jest ukrop.
Głupia, ta stara Dominika! Wszystko bierze dosłownie.
Gdy pastorowa obudziła się przed godziną,
rozkazała Dominice: „Zaraz ma być kąpiel gorąca – ale
gorąca, gorąca, żebym wylazła z wody czerwona jak
rak”. Dominika – mrucząc – zastosowała się do
polecenia akuratnie. Woda ma być jak na raki.
Tymczasem pastorowa czekała na męża i Irmę, by im
podać śniadanie przez wyjazdem i potem zaraz się
wykąpać. Gdy przez okno zobaczyła starego Zająca –
pojęła, że mąż nierychło zjawi się w jadalni. Nie
namyślając się wiele, weszła do łazienki, rozebrała się,
narzuciła płaszcz kąpielowy, usiadła na brzegu wanny;
duma i czeka na wejście pożegnalne pastora i Irmy, i na
oziębienie wody przez Dominikę, która właśnie – gdy z
dziedzińca kościelnego głucho dochodzi bicie godziny
dziesiątej – wchodzi z konwią zimnej wody, by dolać do
kipiącego wnętrza w wannie. Leje z góry ostrożnie, by
pani nie opluskać kroplami wrzątku z wanny. „Jak nie
wyjdą na kolej w tej chwili, spóźnią się” – mówi Hedyt
do starej Dominiki.
* * *
Po ulewie nocnej wstał dzień wspaniały,
kryształowy. Wczesnym rankiem zapowiadał się dość
zimny. Ale gdy się słońce podniosło na niebie, dzień
uczynił się całkiem letni, nawet upał się zapowiada. Ale
na upał będzie ochłoda: jeszcze tyle wody lśni czarno w
cieniach, do których słońce nie dotarło, jeszcze tyle rosy
lśni naprawdę „jak brylanty” na drzewach. Dzień jest
jak w lecie, tylko łagodniejszy, dojrzalszy, złocistszy i 
cichszy. Stara, kędzierzawa wyżlica – Fryna – leży na
szerokich kamiennych stopniach kancelarii, wygrzewa
się nie przeczuwając rozkoszy łowieckich, które ją dziś
czekają. U parkanu nudzi się uwiązany płowy byczek.
Kilka wróbli trzepoce się w cienistej wodzie, przy
wielkich drzewach na kościelnym dziedzińcu. Błogie są
wrześniowe przedpołudnia na prowincji. Cisza i pustka.
W ciszy i pustce tylko blaszany kogut na kościele pieje,
drze się w niebogłosy:
– „Ludzie, ludzie chrześcijańscy, czuwajcie! Sądy
Boskie skradają się jak złodziej, czuwajcie!...”
O godzinie, która powinna być godziną dziesiątą,
zegar kościelny odzywa się. Naprzód cztery uderzenie
cichsze i wyższe. Potem dziesięć głośnych i głębokich.
Bije powoli, nie śpieszy się bynajmniej, przed każdym
uderzeniem zastanawia się chwilę czy jeszcze raz
uderzyć. Decyduje się. Dopiero uderzenie czternaste jest
już ostatnie, bezechowe. Ucho człowieka słucha
jeszcze. Ale nie napotyka już nic – prócz pustki…
Bije dziesiąta, gdy na dziedziniec pędem wbiega
dziecko. W ręku trzyma wijącego się węża. Chichoce do
siebie skrycie jakby się ciesząc na jakiś doskonały żart.
III
Dominika wrzeszczała – nic, tylko jakieś
poszarpane i pokłębione: „Pa… pa… pa… top…!... Pa..
ptop!...”
Zając wciąż bulgotał swoje. Pastor Hubina jednym
ciosem pięści w piersi trzasnął nim o podłogę i gnał do 
kuchni, Dominika za nim. Słyszał już w sieni wycie,
którego nie pojął w pierwszym momencie. Błysk myśli:
dlaczego ta Fryna tak dziwnie wyje? Wpadł do kuchni.
Wycie szło z łazienki na oścież otwartej. Wpadł tam.
Hedyta, czerwona jak rak, w wannie szamotała się
rozpaczliwie nie umiejąc – obłąkana z bólu – znaleźć
oparcia dla rąk, skamlała dziwnym, cienkim jakby psim
skowytem, a raz grubym jakimś i niesłychanym głosem
ryczała grubo i donoście. Pastor Hubina ujrzał plamę
krwistą jej czerwienie, ujrzał i zapamiętał tylko dwie
okropne, nagłe zmarszczki spod oczu samych aż do ust i
dwoje oczu otwartych okrągło i jakby naiwnie; oczy te
były już nie zielone, ale spopielałe z męki, dziwnie
zmalałe, wyostrzone straszliwie, szczurze…
Wyrwał żonę z okrutnej kąpieli i niósł ją w poprzek
rąk rzuconą, w strasznych ranach, w płaszczu lekkim
poprzylepianym kawałami do obnażonego
nieszczęśliwego ciała. Niósł ją na łóżko Dominiki w
kuchni i krzyczał:
– Po doktora, po doktora, dzieci, matka!...
W tym momencie zdało mu się, że jakiś wielki
cień, jakby ptak olbrzymi przeleciał wzdłuż okna
kuchennego – nie w poprzek, ale wzdłuż, to znaczy z
góry na dół. Usłyszał też jakby jakiś głuchy i ciężki a
miękki, tłusty upad. Ale nie zwrócił na to uwagi. Widok
i ten głos przemknęły się samym brzeżkiem uwagi. Stał
nad łóżkiem i krzyczał, i resztką przytomności
zastanawiał się, jakby tą nieszczęsną wijącą się z
boleści ułożyć. Obejrzał się po izbie. Był sam.
Dominika gdzieś się podziała. Także Bogdanek, którego 
przed chwilą jakby przez mgłę widział, znikł. Co się
stało? – pomyślał, ale zanim pomyślał, do wycia i ryku
Hedyty dołączył się nagle straszliwy – jakby nowy
wulkan przerażenia – nowy skowyt Dominiki. Co się
stało?! Kładł na łóżku żonę śmiertelnie poparzoną, kładł
ją gwałtem, już nieuważnie, i biegł ku oknu; szarpnął
nim, wychylił się.
Tam leżała Irma. Z głowy widocznie rozbitej o
kamień chodnika płynęła ciurkiem krew. Oczy mętne
patrzyły w niebo. Leżała na wznak. Palce blade i długie
grzebały ziemię. Pies zdumiony, z sierścią najeżoną,
obwąchiwał krew.
Pastor widział to wszystko, obserwował to z nagłą
zimną krwią. Jakaś niebywała jasność uczyniła się na
świecie. Och, nie myślcie, nie myślcie, że śmierć to
ciemność! Śmierć to jest coś tak jasnego, że nie macie
pojęcia nigdy, w najwspanialsze jasne dni, iż może być
coś tak jasnego. Lecz nie mniemajcie, że wszelka
jasność jest dobra!... Od jasności śmiertelnej cały Byt
kamienieje. Czy wiecie, co znaczy raz wychylić głowę z
życia i popatrzyć w wieczną nieruchomość Trwania?
Rybki, po strumieniach skaczące prędkich,
migotliwych! Z wody wyłowione, na brzeg niepojęty
wyrzucone, brzeg śmierci! Ludzie, ludzie niecierpliwi w
potokach i potoczkach czasu, z czasu nagle wyjęci i w
świat rzuceni, który się zatrzymał i trwa, na wieki, na
wieki, na wieki!... Kamienne milczenie, kamienna
jasność żałoby.
Pastor Hubina powoli – ociągając się jakby stąpał
naprzeciw niemiłego gościa – szedł na dwór. Irma 
leżała z twarzą grymaśną, nieżyczliwą. Jakaś ty blada!...
Przez ciemną gęstwę włosów wiła się gęsta
ciemnoczerwona plama. Pies najeżony wąchał, lizał z
niedowierzaniem jakby próbował czyja to krew, oddalał
się, wracał. Ach, jakaś ty blada, Irmo!... Pastor Hubina
schylił się, położył rękę na czole, poszukał pulsu.
* * *
Uśmiechnął się dziwnie:
– A no tak – Bóg dał, Bóg wziął, niech Imię Jego
będzie pochwalone!
Uśmiechał się, ręce zacierał, wąsy muskał, brodę
gładził jakby z wielkiej uciechy. „Dałeś, wziąłeś, Twoje
prawo, Panie Boże”!... Naokoło kręcił się krąg płaczu,
wycia rozpaczy, boleści, krzyku, straszliwego z kuchni
stękania żony. A on sobie stał w tym kręgu jak wielki
pan, wesoły pan, obojętny na wszystko. Ludzie z
sąsiedztwa nadbiegali. On tego zgiełku i ruchu nie
widział. W myśliwskim ubraniu, w butach, z brodą
kędzierzawą, obfitą, ze swoim czołem wspaniałym,
wypukłym, z rękami w kieszeniach spodni, chwiejąc się
butnie na szeroko rozkraczonych nogach jakby się
czymś pysznił niezmiernie, stał nad trupem bladej
dziewczyny, szalonej dziewczyny – stał i chichotał:
– Bóg dał, Bóg wziął, niech będzie Imię Jego
pochwalone!...
Tymczasem zgiełk wokoło niego rósł. W jakiejś
chwili zgiełk ten podskoczył nagle w górę, mętnie i
burzliwie jakby nowym, nagłym przyborem wody na 
rzece wezbranej. Ludzie gdzieś za tym nowym
zgiełkiem i ptakiem odpłynęli, gdzieś daleko jakby na
koniec świata… Co się stało?...
Wtedy pastor Hubina ujrzał przed sobą znaną sobie
– gdzieś od początku świata – figurę. Kto to był? Pastor
Hubina usiłował sobie przypomnieć Tarł czoło, szarpał
nadaremnie włosy. To był ktoś, kto był winien
w s z y s t k i e m u, łotr nad łotry! Ruszył ku niemu
wielkim krokiem.
Zanim stary Zając zdołał odwiązać byczka (bo
awantura awanturą, ale byczka trzeba było na jarmark
prowadzić) – już dostał w pysk. Nim się zasłonił ręką,
już dostał drugi raz. Upadł, podniósł się i znowu dostał.
Pastor Hubina prał i młócił. Raz, drugi, trzeci i czwarty,
jeszcze lepiej. Z prawej strony, z lewej strony: teraz w
nos, puścić krew, i jeszcze raz w ten pysk ohydny,
łajdacki; teraz za gębę złapać, rozdziawić palcami obu
rąk od ucha do ucha i pluć w głąb tej paszczy
rozdziawionej, pluć za wszystkie czasy, pluć i charkać
za całe życie, za wszystkie śmiertelne krzywdy, za
wszystko, za wszystko!... Pluć w te ślepia obrzydliwe,
głupie, przerażone, podłe jak cała podłość wszystkich
klęsk całego świata!... Pastor Hubina bił i grzmocił jak
furiat, pluł, szarpał, kopał, dusił, na ziemię wywrócił i
brał się do kąsania…
Tymczasem ludzie nadbiegali wciąż i w pewnej
chwili pastor Hubina przebudził się ze snu. Ktoś go
trzymał za ręce z całej siły, jakieś twarze zdumione,
stary Zając nastraszony między nimi, podnosi się z
ziemi i obciera rękawem krew kapiącą z nosa, i jakiś 
nieustanny, ciągły zgiełkliwy jęk od strony domu. Co
się stało?... Bogdanek, Bogdanek, krzyk nowy,
bieganina, ktoś ucieka, ktoś za nim goni po podwórzu
kościelnym, płomień, jakaś latająca zmora piekielna,
pościg psów i ludzi, jakiś taniec ludzi i ognia, pies
szarpie ogień, pastor Hubina zapada się w nową
przepaść.
* * *
Do gości żałobnych na stypie w domu ś.p. Jamrózki
doszła przez jakiegoś przechodnia wiadomość, że na
plebanii „coś się dzieje”. Nikt nie ruszył, bo alkohole
zaczęły działać, już się zaczęło robić wesoło i zacisznie,
i nie było ochoty opuszczać miłego zebrania,, więc
zbyto tę pogłoskę obojętnie; tylko Olesia ze ściśniętym
sercem biegła do domu. Wpadła w aleję akacji do
plebanii wiodącą; biła właśnie z wysokiej wieży
godzina: raz, dwa. W pół do jedenastej. Ten zwykły
głos uspokoił ją: jak gdyby bezwiednie pomyślała, iż
nic się nie mogło stać tam, gdzie czas mija tak równo i
zwyczajnie. Od strony plebanii ukazał się stary Zając ze
swym byczkiem. Gdy się mijali, zawołała: „Co się
stało?...”
– Eh, szkoda godać, pan farorz sprali me po
pysku…
Teraz dopiero zauważyła, że starzec ma całą twarz
posiniaczoną i pokrwawioną. Zaniepokoiło ją to, biegła
już pędem. Przed domem zobaczyła pełno sąsiadów, z 
drugiej strony nadbiegali doktor i ks. Wątorski.
Wszyscy mieli wielkie i straszne oczy.
Olesia nie płakała. Tylko uczuła się myszką. Taką
małą myszką, która boi się kota. Zaszyła się w
najcichszy, niepachnący kąt domu, zamknęła się tam na
zakrętkę i myślała, dumała słodko i marzyła o tym
godzinami, jak dobrze jest myszom, kiedy mają swoją
kryjówkę bezpieczną, do której się kot nie dostanie.
Błogie to były godziny tego dnia, tej jasnowłosej,
cichutkiej Olesi!...
* * *
Pastor Hubina zapadł się w przepaść liczb. Czy
pamiętacie z jakichś wysokich gorączek, z jakichś
dziecinnych szkarlatyn i ódr, co się wtedy dzieje w
biednej głowie? Coś tak wielkiego, że jest niepojęte aż
do końca świata, niepojęte i nieobjęte, wpija się w
mózg, rozgniata dno czaszki i tłoczy się przez głowę –
jedną, nieskończenie olbrzymią, rozmiażdżoną masą,
pędzi gwałtem jak Niagara, wlecze się powoli,
nieskończenie długo jakby lata mijały, jakby wieki…
To są one: L i c z b y. Liczby, czyli piekło.
Czy wiecie o tym, że Liczby umieją uśmiechać się?
Czy znacie uśmiech Liczb? Powiem wam, jaki to jest
uśmiech: jeśli kot uśmiecha się do myszy, wyżeł do
ptaka, żmija do zwierzątka, Kuba rozpruwacz do
dziewczyny, Sinobrody do dziecka – taki sam jest
uśmiech Liczb.
Jest w tym ruchu przez mózg – zgiełkliwym aż do
mdłości, wymiotów – jest tam coś, co jest nieruchome,
kamienne, nieuchwytne, co nie jest ani okiem, ani
twarzą, ani niczym, co zobaczyć można, ale co jest
straszliwie wyraziste i jasne jak sama śmierć – a co
uśmiecha się szyderczo. Wtedy czujesz, że to j u ż
j e s t śmierć – wieczne trwanie pod brzemieniem Liczb
pędzących nie wiadomo gdzie i nie wiadomo skąd,
ciężkich i tłustych, uśmiechniętych; śmierć i piekło,
czyli wieczne trwanie w lodzie nieruchomym tego
uśmiechu szyderczego. Chciałbyś zniknąć, ale czujesz,
że to właśnie już jest znikanie, które t r w a.
Tam był teraz pastor Hubina. Mijały wieki. Gdy
wtem ujrzał nad sobą czyjeś dobre oczy: poczciwe
ciemne oczy ks. Wątorskiego.
– Co się stało? – szepnął ze zgrozą nachylony
ksiądz.
– Nieszczęście, nieszczęście…
Teraz dopiero pastor Hubina zapłakał,
najżałośniejszym płaczem, męskim…
Na rzece łez – rzece gorzkiej, rzece słodkiej –
odpłynął w długi, bezpamiętny sen.
Kiedy nieszczęście jest zbyt wielkie; kiedy
nieszczęście jest zbyt dziwne; wtedy lituje się Matka
Natura nad głową człowieka; ażeby nie zadziwił się na
śmierć, kąpie go w kąpieli dziecinnej łez, otula go w
powijaki skarg i żalu, oczy mu snem przesłania, ażeby
łudził się, że łzami, żalem i snem – rozmiękczy los,
przywróci do życia to co umarło, przekreśli i unicestwi
wszystko, co się stało i już jest na zawsze.
IV
Jedna Hedyt ocalała: lekarz dawał nawet nadzieję,
że wyjdzie z choroby niedługo. Ten ceber zimnej wody,
którą Dominika miała jeszcze była czas wlać do ukropu,
uratował Hedytę.
Pogrzeb, a raczej jak w tamtych stronach mówią –
„pogrzebek” dwojga młodych samobójców odbył się w
poniedziałek 26.IX.1912 r. Muszę wyjaśnić, że
Bogdanek widząc, co narobił, zrozpaczony, przerażony
oblał się naftą i podpalił; zginął oparzony, bez ratunku.
O Irmie wiadomo już.
Mowę pogrzebową wygłosił jeden z kolegów
Hubiny, których przybyło wielu. Tłumny lud wzdychał i
popłakiwał. Wszystkich oczy obróciły się na
nieszczęśliwego ojca, gdy kaznodzieja głębokim głosem
rozpoczął:
„Był mąż w ziemi Ur, imieniem Ijob, a ten mąż był
doskonały i szczery, i bojący się Boga, i odstępujący
złego…”
Słychać szlochy, Kaznodzieja ciągnął:
„I stało się niektórego dnia, gdy przyszli synowie
Boży, aby stanęli przed Panem, że też przyszedł szatan
między nich. Tedy rzekł Pan do szatana: Skąd idziesz? I
odpowiedział szatan Panu: Okrążałem ziemię i
przechadzałem się po niej. I rzekł Pan do szatana:
Przypatrzyłeś się słudze mojemu Ijobowi? Mąż to
doskonały i szczery, bojący się Pana i odstępujący od
złego. – I odpowiedział szatan Panu i rzekł: Izaż się Ijob 
darmo boi? Azażeś go Ty nie ogrodził i domu jego, i
wszystkiego, co ma wokoło zewsząd? Błogosławiłeś
sprawom rąk jego i dobytek jego rozmnożył się na ziemi.
Ale ściągnij tylko rękę Twoją, a dotknij wszystkiego, co
ma: obaczysz, jeźlić w oczy złorzeczyć nie będzie? Tedy
rzekł Pan do szatana: Oto wszystko, co ma, jest w ręce
twojej: tylko nań nie ściągaj ręki twojej. – I odszedł
szatan od oblicza Pańskiego.
Stało się tedy niektórego dnia, gdy synowie i córki
jego jedli i pili wino w domu brata swego
pierworodnego; przybieżał poseł do Ijoba i rzekł:
Synowie twoi i córki twoje jedli i pili w domu brata
swego pierworodnego. A oto wiatr gwałtowny przypadł
od onej strony pustyni i uderzył na cztery węgły domu
tak, że upadł na dzieci i pomarły, a wszedłem tylko ja, ja
sam, abym ci oznajmił.”
Znowu zaniosły się westchnienia ludu. A
kaznodzieja kończył czytać z Pisma:
„Tedy wstał Ijob i rozdarł płaszcz swój, i ogolił
głowę swą, a upadłszy na ziemię uczynił Panu pokłon. I
rzekł: Nagim wyszedł z łona matko mojej i nagim się zaś
tamże wrócę. Pan dał, Pan wziął niech będzie Imię
Pańskie błogosławione. W tym wszystkim nie zgrzeszył
Ijob nic, a nie przypisał Bogu nic nieprzystojnego”.
Pastor Hubina stał prosty i zamyślony; nie płakał;
za rękę trzymał Olesię; zdawało się, że Olesia śpi…
V
Na plebanię katolicką w Przygórzu jednego
wieczora zawitał pastor Hubina. Ksiądz Wątorski
przyjął go cichym uśmiechem i milczeniem pokory
wobec nieszczęścia. Hubina – usiadłszy – długo
milczał. Potem sięgnął do głębokiej wewnętrznej
kieszeni surduta i wyciągnął stamtąd zawiniątko.
Rozwijał powoli, wyjął węża. Wzdrygnął się ksiądz.
Ale zaraz spostrzegł, że to dziecinna zabawka z
kawałków drzewa tak dowcipnie spojonych, że przy
najmniejszym ruchu ręki wąż wije się jak żywy…
Ksiądz Wątorski uśmiechnął się bladym uśmiechem
zrozumienia. Jakaś wieść chodziła „między ludem”, że
Bogdanek złapał żmiję i rzucił ją na matkę.
Pastor Hubina, kiedy ochłonął po dniu katastrofy,
zaczął się dopytywać Dominiki, co się właściwie stało:
„Bogdanek wbiegł z gadem, pani przelękła się i …”.
Hedyta, gdy już wróciła do przytomności, także mówiła
o ż y w y m wężu. Pastor Hubina nie pojmował i nie
dowierzał. Aż raz, po prostu, poszedł zbadać miejsce
katastrofy. W piekarni–łaźni wszystko było jak w ów
fatalny czwartek. Jeszcze w wannie stała woda… A na
ziemi – w kącie – ujrzał pastor Hubina owego
mitycznego „węża”… Rozglądał się naokoło, ażeby
jeszcze znaleźć jakieś martwe świadki katastrofy – i
zobaczył na ziemi pakiecik ze sklepu: w nim były żółte
sznurowadła do bucików turystycznych. Zastanowił się:
z głębokiego zapomnienia – jakby spod długich
minionych lat – zaczął wydobywać szczegóły owego 
poranka. Teraz sobie jak przez mgłę przypomniał, że
Irma posyłała Bogdanka po sznurowadła do
Kaduloczki. Poszedł do niej: wąż był w jej obecności
kupiony przez dziecko od Kasperlika: pamiętała to. To
było wszystko. Kogo karać? Na kogo żalić się? Jakiego
szukać „gdyby nie to, to by nieszczęścia nie było”? Nie.
Nagi bezsens bez patosu, bez tragizmu. I teraz pastor
Hubina – sam o tym nie wiedząc – mozolił się nad
dorobieniem logiki, winowajcy, patosu przyczyn, który
by dorównał choć z daleka wielkości nieszczęścia.
Wszystkie „przyczyny” nieszczęścia, które odnajdował,
były logicznym absurdem. Na przykład gdyby nie było
polowania w Trysłach, to by się nic nie było stało, więc
polowanie miało być przyczyną wszystkiego?!...
Dziecinada. Ale tak samo pogrzeb Jamrózki mógłby
uchodzić za „przyczynę”, boć, gdyby nie to, to by byli
rano pojechali, nie byłoby gorączkowego pośpiechu itd.
– ale nikt mający jakie takie pojęcie o logice nie mógłby
tu – między tym, co się stało, a pogrzebem – rozsnuć
jakiejś nici przyczynowej.
Czyżby Hedyt była winna, że akurat tego dnia
kazała sobie nagotować tę kąpiel nieszczęsną? Brednia!
Lecz czemu – wbrew swemu zwyczajowi – zamiast, jak
zwykle, wieczorem, rano się kąpała? Ależ to błahostka,
drobnostka bez związku logicznego z nieszczęściem.
Skądże jednak ta wówczas niecierpliwość u Hedyty, ten
jej pośpiech z kąpielą? Gorącą kąpielą? Gdyby pastor
Hubina nie był – mimo swego refleksyjnego
usposobienia – tak dobrodusznie naiwny, to może by
jego myśl poszła w tym kierunku… Może by był sobie 
przypomniał dni poprzedzające straszny czwartek,
pragnienie wyjazdu u Hedyty, jej skryty niepokój, swoją
własną cichą nadzieję…
… Myśl pastora Hubiny, w wędrówce maniackiej
za przyczynami t e g o, czepiała się pomysłów wprost
absurdalnych. Na przykład: gdyby Kaduloczka nie
miała sklepu tuż w pobliżu, to by się to nie było stało,
bo by Irma nie była posyłała Bogdanka naprędce; a
więc – Kaduloczka winna i może przeklinać chwilę,
kiedy jako dziecko została uratowana przez Hedytę z
wody?... Przyłapywał się na takich rozumowaniach i
mówił sobie: „Stop! Jadę w obłęd!” Ale myśl, która nie
mogła pojąć ni przyjąć, aby tak wielkie rzeczy mogły
być rozpętane przez nonsens błahostek, szukała dalej
przyczyn i winowajców. Teraz o tym nudnym Zającu
pomyślał: może to on winien? Cóż on? I w tej chwili z
zapomnienia wyłoniła się przed wyobraźnią scena: jak
katuje Zająca…
– Czy to prawda, że ja skatowałem tego biednego
Zająca?
– Tak coś powiadają ludzie, ja nie widziałem –
odparł ks. Wątorski z widocznym zażenowaniem.
Teraz pastor Hubina przypomniał sobie wszystko
najdokładniej. Zamyślił się.
– Bądź co bądź załamałem się… Ohyda, hańba…
Wstyd… i coś monstrualnego, nieczystego…
Ksiądz próbował go pocieszyć.
– Nie – uparł się – załamałem się haniebnie. I boję
się, że nie tylko ja…
Zamilkł. Zaczął znowu. 
– Nie tylko ja…
Ksiądz dyskretnie nie nalegał. Pastor Hubina
westchnął głucho.
– Obawiam się, że Hedyta straciła wiarę… A ja nie
umiem dać jej nic prócz dialektyki. Ale dialektyka teraz
– to jakby… bluźnierstwo… – dokończył ciszej.
Ksiądz Wątorski wiedział, co by powinien
odpowiedzieć; szukał słów odpowiednich. Tymczasem
pastor Hubina snuł dalej jakby do siebie:
– Jakiś bunt, głuchy ale straszny, jakby się w niej
całe życie minione zbuntowało. Całe wychowanie…
całe nasze… A ja z tymi słowami… pociechami…
religijnymi… czuję się jakiś zawstydzony… Chyba nie
ma w mym tonie nic komedianckiego? Chyba wierzę w
to, co mówię?... Także Olesia dziwna… Wszystko się
zawaliło… Nie zapłakała ani razu. W każdym razie ja
tego nie widziałem. Może by ją do muzyki?... Może się
w niej coś r o z e g r a, coś wzruszy?... A żona, gdyby
gdzie wyjechała? Teraz? Teraz, w takim nieszczęściu
mamy być osobno? Tak mi się wydaje, że jak teraz nie
będziemy razem, to damy zgodę na to, że… Na
przeszłość… Bo to jest najdziwniejsze, że przeszłość…
przecież było dobrze, całkiem dobrze, a teraz jakby się
wszystko przekreśliło… Jakby wszystko było inaczej
niż było naprawdę…
To był taki cios boczny, znienacka, podstępny.
Jakby w to tajne miejsce, gdzie się dusza zrasta. Teraz
wszystko się rozpadło, na kawałki. Jakaś wielka
nielojalność…
Ksiądz chciał przerwać, ale pastor Hubina mówił
dalej:
– Bo gdyby były zapowiedzi, jakieś wypowiedzenie
wojny… Teraz sobie przypominam, kiedy to wszystko
porządkuję, że Irma miała kiedyś złe przeczucia, jakieś
sny, jakiś przesąd o czwartku – ależ to zabobon i
dziecinada!... To przyszło…
– Jak złodziej… – wtrącił ks. Wątorski.
– Ale żeby człowiek przynajmniej mógł był uzbroić
się, bylibyśmy może dusze ocalili, jeśli już jakieś
nieszczęście było przeznaczone…
– Całe życie powinno być przygotowaniem,
samiście nieraz powtarzali!
– No tak, pamiętam, pamiętam; te narzekania moje
– to nowe moje załamanie się. Co robić? „Bo strach,
któregom się lękał, przyszedł na mnie”… uśmiechnął
się blado. – Jestem dojrzały, jestem mężczyzną… Ale
o n e ?...
Hubina podniósł się i żegnał się pośpiesznie.
Szedł przez miasto ciemne, od śniegu bielejące w
ciemności. Było już pusto. Kiedy wiatr na chwilę
przygasał, słychać było ciężki bieg pociągu, który o tej
godzinie odchodził z Przygórza na zachód. Zadymka
wzmagała się. Na podwórzu kościelnym wywijały
nagimi gałęziami i skrzypiały konarami wysokie
drzewa. Bardzo wysoko, na dachu kościoła, w
beznadziejnej przestrzeni ciemności wiatrem
skłębionych, śniegu lecącego jak szarańcza północy –
skrzypiał, kręcił się, podskakiwał, chwiał się, szalał jak
furiat, piał i wrzeszczał wniebogłosy blaszany kogut:
– Ludzie, ludzie chrześcijańscy!...
Kiedy pastor nadchodził do domu, już tylko
świeciło się na dole w kuchni. Tuż pod samym domem
dogoniła go Fryna, biegnąca od strony miasta. Zdziwił
się; pies o tej porze zawsze w domu. Z bijącym sercem
dzwonił (teraz każdy powrót do domu, każdy list
przyprawiał go o bicie serca). Trwało długo nim
usłyszał dreptanie Dominiki. Zgrzytała kluczem w
drzwiach. Otworzyła wreszcie, podniosła latarkę. Ujrzał
na tej twarzy jakby czerwone ślady niedawnego
płakania.
– Co się stało? – zawołał zdyszany.
Dominika zaszemrała płaczliwie:
– Pani pojechała.
* * *
Ze względu na słuchaczy, którzy by opowiedzianą
historię uważali za nieprawdopodobną, przeczytam
Państwu wycinek z gazety:
DREWNIANY WĄŻ POWODUJE TRAGEDIĘ
Na podwórzu szkoły w Tanta we Francji dzieci bawiły
się wężem z drzewa bardzo podobnym do prawdziwego,
czyli takim, jakiego można kupić w każdym sklepie z
zabawkami. Jeden z chłopców zabrał tego węża do
domu i chcąc spłatać figla rzucił go do kuchni na
podłogę.
Matka, która stała właśnie przy ognisku kuchennym, na
widok drewnianego gada tak się przeraziła, że zemdlała 
i wpadła do kotła z wrzącą wodą stojącego właśnie na
ziemi. Nadbiegły na to dwie córki: jedna z nich tak się
przestraszyła gada, że również zemdlała, a druga
wyskoczyła przez okno, przy czym bardzo się potłukła.
Sąsiedzi zaalarmowali ojca i zanim ten przyszedł, młody
sprawca oblał się benzyną i podpalił swoje ubranie
doznając śmiertelnych oparzeń.
(„I.K.C.”, 16.VI.1935 r.).
Jak Państwo widzicie, w mojej przeróbce to dziwne
zdarzenie wypadło straszniej; ale to zmiana nieważna –
jeden samobójca czy dwoje samobójców – to już tylko
kwestia ilościowa; dość, że stało się wielkie
nieszczęście z powodu niezmiernie błahego. Jest
ponadto w moim opracowaniu tego rzeczywistego faktu
inna, głębsza i ważniejsza zmiana. W notatce
dziennikarskiej nie ma żadnego doniesienia o
czyjejkolwiek winie; nieszczęście jest całkowicie
przypadkowe, absurdalne, żadne przewinienie nie
dodaje mu sensu. W moim opowiadaniu występuje
element winy. Nie trudno się domyślić, czyjej… Co
prawda i ta wina nie ma logicznego związku z eksplozją
nieszczęścia.
Ale Irma! Gdyby nie przestrach Hedyty i jej
nieszczęśliwy przypadek, byliby może jeszcze pastor z
córką na pociąg zdążyli: pastor byłby się jednak z
nudziarzem natarczywym uporał, a Irma już była
właśnie na tę prostą myśl wpadła, że niekoniecznie musi
jechać w obuwiu turystycznym i czekać na Bogdanka.
Może by więc Irma była się z Jerzym w ów piękny 
czwartek wrześniowy spotkała… Możliwe jednak, że
byliby się nasi wycieczkowicze na kolej spóźnili: dla
Irmy byłoby to okropne, dla pastora dość niemiłe. Może
by jednak wtedy pastor Hubina dał się namówić biednej
dziewczynie, ażeby jakieś przecie konie znaleźć i na
miejsce polowania w Trysłach podążać. Gdyby jednak
pastor Hubina córce nie uległ i już tego dnia z rozrywki
myśliwskiej zrezygnował – to choć dla Irmy byłoby to
straszne, nie ma powodu jednak przypuszczać, aby
doszło było do katastrofy takiej jak owego dnia. Irma
byłaby cierpiała wiele, aleć i nadzieja na pewno nie
byłaby jej opuściła; w końcu nie wszystko było z
odjazdem Jerzego stracone; poza tym córki pastorów i
w ogóle dzieci pobożnych domów nie tak łatwo
popełniają samobójstwo. Może zresztą Irma nie chciała
popełnić samobójstwa? To nie był akt namysłu,
świadomej woli; ot, chwilowy nagły rozstrój na skutek
zagęszczenia się przeciwieństw, wielkiego
zniecierpliwienia, obawy wielodniowej. Nagłego
przerażenia, przesądu o dniu nieszczęśliwym?
Nie naciskam już na tę kwestię, kto był winien; ale
tu mam inną wątpliwość, z której się zwierzę: dlaczegóż
wprowadziłem element winy? Czyż musi być wina tam,
gdzie jest nieszczęście?! Dlaczego nie stanąć oko w oko
z notorycznym faktem nieszczęścia niewinnych? Czyż
nie osłabiam problematu nieszczęścia, czyż nie
osłabiam go nawet w porównaniu z podaniem Pisma
św., jeśli ulegam pokusie usprawiedliwienia
nieszczęścia czyjąś winą, choćby tylko winą pośrednią i
nielogiczną?
Kontroluję sam siebie: dlaczego nie zdobyłem się
na przedstawienie nagiej zgrozy przypadku?... Czy
może dlatego, że bez czyjejś winy – winy w półmroku,
tajemniczej – cała ta katastrofa wypadłaby trywialniej?
Czy więc estetyczny efekt domaga się winy tam, gdzie
katastrofa nie ma żadnego osobowego autora wynikając
z samej ślepej zbieżności czasów – ani logicznie, ani
pragmatycznie z sobą niepowiązanych?... Czy katastrofa
jawnie przypadkowa pozbawiona jest tragicznego
piękna i w ogóle tragizmu?
Ależ właśnie ta niewspółmierność przyczyn z
wielkością katastrofy stwarza nowy tragizm: tragizm
ostatecznego osamotnienia. Nie ma kogo przeklinać, bo
nie ma autora katastrofy; nie można bólu obrócić w
gniew, nawet nie ma przed kim skarżyć się, bo umysł
ludzki nie przyjmuje spraw dziwnych bez autora.
Katastrofy bezautorskie nikogo nie przejmują, nikomu
nie chce się o nich myśleć. Dlatego, kto padł ofiarą
katastrofy przypadkowej, jest najsamotniejszy z
samotnych. Opuszcza go nawet piękno.
Dlaczegóż więc, ulegając współczuciu, nie
spróbować dać wyraz takiemu nieszczęściu, które nie
ma żadnego winowajcy – ani człowieka, ani szatana, ani
Boga? I dlatego mam wątpliwość, czym nie uległ
pokusie ułatwienia sobie zadania, czym nie poszedł na
pewną kokieterię, czym nie przerobił problematu na
słabszy – jeślim, zamiast katastrofy nago absurdalnej,
opowiedział katastrofę, choćby tylko częściowo i
pośrednio, ale bądź co bądź jakoś zawinioną…
Lecz jeszcze jedno: ma swoją obietnicę wina. Wina,
któż wie, może to jest podkop tajny w szańcu
magicznym dobrej woli, a tamtędy, tą wyrwą, tą luką
skrytą – któż wie, może wkrada się w systemat życiowy
człowieka Złodziej?...
Szatan jest lepszy niż Pustka Przypadku. Bo jeśli
się rzeczywistość zdobyła na szatana – nie jest możliwe,
aby się nie była zdobyła na Boga. A wtedy jest dno.
Mimo wszystko i wbrew wszystkiemu, i ponad
wszystko, i pod wszystkim.
A wtedy jest dno. Ostatnie ciche dno…

