Bolesław Miciński


Portret Kanta



Widzę co nocy bezdeń czarniawą
W górze nad nami,
Niebo ogromne z mgławic kurzawą,
Drżące gwiazdami
Strachem przejmuje dolina wieczna,
Czarny jar Boga,
W wichrze tworzenia rozwiana mleczna
Słoneczna droga.
Lecz przerażenie większe porywa
Gdy spojrzę w siebie –
Bezprawnych orbit spieniona grzywa
Jaźń mą kolebie.
Tam nie wirują mgławice, ziarna
Narodzin wielu,
Noc nieprzejrzana, bez dna i czarna —
Immanuelu!
(Jarosław Iwaszkiewicz)


Le temps est illusion suprême. Il n’est que le prisme intérieur par
lequel nous décomposons l’être et la vie, le mode sous lequel nous
apercevons successivement ce ąui est simultané dans l'idée. L'oeil ne
voit pas une sphère tout à la fois quoique la sphère existe tout à la
fois; il faut bien que la sphère tourne devant l'oeil ąui la regarde ou
que l'oeil fasse le tour de la sphère contemplée. Dans le premier cas
c'est le monde déroulant ou semblant se dérouler dans le temps, dans
le second cas c'est notre pensée qui analyse et recompose
successivement. Pour 1'intelligence suprême il n'y a point de temps;
ce qui sera EST.
(Henri-Frédéric Amiel)
I
Podział sztuk na „przestrzenne” i „czasowe” należy do
ciekawszych rozdziałów historii estetyki. Ale to już historia.
Żyje jeszcze w świeżej pamięci osiemnastowieczny wdzięk
Abbé Dubos, pamięć przechowała zimne stronice Laokoona,
podobne do płyt stalowych, na których ostry rylec Lessinga z
precyzją kreślił antyczne linie. Tyle z tej teorii zostało w
pamięci zwykłego przyjaciela sztuk. W istocie nie jest tak, jak
myśleli Dubos czy Lessing. Podział sztuk na przestrzenne i
czasowe jest jeśli nie fałszywy, to co najmniej chwiejny.
Malowidło jest, zapewne, przestrzenne w sensie fizycznym,
ale w przeżyciu wolno konstruujemy Rembrandta i w miarę
upływających lat dostrzegamy coraz to nowe cienie na
ramieniu Betsabe, podobnie jak w miarę lat upływających
coraz to nowe zmarszczki rozpięte na ramie oczodołów łowią
w swoją sieć gasnącą źrenicę i płowiejącą z wolna tęczówkę.
W czasie ogarniamy przestrzeń kamiennego nieba, na którym
Michał Anioł utrwalił dzieje tego świata: przeszłość i
przyszłość. Teraźniejszość? Nie ma teraźniejszości – jest tylko
pamięć i oczekiwanie. Tak ma się rzecz ze sztukami rzekomo
przestrzennymi.
Mozart w listach swych pisze, że zdarzyło mu się słyszeć
kompozycję „od razu” jak akord. Patrzył na rozwinięty
pomysł muzyczny jak na obraz, jak na rzeźbę, którą można
ogarnąć jednym spojrzeniem. Podobnie Gluck dostrzegł jeden
ze swych utworów w formach przestrzennych: w rytmie 
krzeseł wywróconych do góry nogami na stolikach uśpionej
oberży. Jeden z dawnych dobrych majstrów muzycznych,
który w sztuce swej chciał odtworzyć mękę Chrystusa – przy
wersecie 34 rozdziału dziewiętnastego według Jana – przeszył
linie partytury rysunkiem muzycznych znaków, jakby
włócznią, naśladując żołnierza, który przebił bok Zbawiciela.
Nie ma sztuk „przestrzennych" i „czasowych" – zapewne.
Ale nie można dłonią, którą kieruje lekkomyślność,
przekreślić starego podziału. Sprawa jest bardziej
skomplikowana: już w samej bowiem literaturze możemy
odnaleźć formy i czasowe, i przestrzenne. Powieść
psychologiczna uwikłana jest w czasie, jako że w „swoim”
,
„ludzkim” czasie uwikłana jest każda osobowość.
Jeśli rozumienie innego podmiotu polega na rozumieniu
naszych własnych aktów psychicznych, jeśli ślepa monada
ludzka, istota „bez okien”, nie może wykroczyć poza siebie, to
jakże – związani czasem – możemy pojmować inaczej niż w
czasie dzieje bohaterów Conrada? Skuci – jak przy jednym
wiośle – z bohaterami powieści psychologicznej, żeglujemy
po mrocznym oceanie osobowości i razem z nimi
przekraczamy smugę cienia pod czarną ławicą chmur, pod
zasępionym niebem, ponad szlakiem, który prowadzi w głąb
ciemności, Wtłoczeni w wąskie ramy świadomości,
bohaterowie powieści psychologicznej żyją w czasie – jak my.
Istnieją jednak formy literackie „sprowadzalne” niejako
do przestrzeni. Formy, których nie trawi czas. Epika ujmuje
człowieka „od zewnątrz”, po malarsku. Jest w postępowaniu
epika, który lekką stopą przechodzi nad otchłanią osobowości,
nieświadomość sił skłębionych w człowieku, ale jest w tym i
pogarda, i pobłażliwość dla istot, „które piękne jak liście co
się raz rozwiną, znowu jak liście zwiędłe padają i giną”. Z
liści wiosennych, letnich, październikowych, epik zdziera
barwy – z zieleni, czerwieni i złota lepi swój świat 
niezmienny jak świat idei Platona. W tym świecie twarze
ludzkie stężałe są raz na zawsze w tym samym grymasie. To,
co tworom epiki nadaje ruch, to zwykłe następstwo zdarzeń,
faktów uchwytnych od zewnątrz – jak obraz uchwytny w
jednym spojrzeniu, jak fresk, w którym nie szukamy innej
treści poza tą, która wyznacza układ brył i barw. Utwór epicki
ożywiony jest ruchem jedynie w pierwszym czytaniu.
Ciekawość tego, „co dalej” ożywia na chwilę malowidło:
Odys buduje łódź... łódź spływa na morze... łódź morskie fale
porze... fale biją w łódź... Leukotea w postaci morskiej
kokoszy spływa na fale. Nasza ciekawość – co dalej –
wprawia obrazy w ruch. Ale to ruch pozorny, podobny do
ruchu postaci narysowanych na marginesie książki, której
stronice spływają wartko spod palców dziecka bawiącego się
w kinematograf. Malarskiemu oglądowi epickiej całości
przeszkadza wyłącznie ciekawość następstwa zdarzeń.
Wystarczy raz jeden – w pierwszym czytaniu – zapoznać się z
akcją, aby unieruchomić całą konstrukcję i przekształcić
utwór literacki w malowidło.
Wszystko tu dane jest równocześnie: Hermes nad morzem
fiołkowym zawisł w locie, podobny do rybitwy, która opór
skrzydeł zrównała z siłą wiatru; Polifem nad urwiskiem
ramiona odrzucił w tył – nieruchomy jak głaz, który ściska w
żylastych dłoniach, Polifem zmienia się w kamień, w rzeźbę.
Wszystko nieruchome jest w tym świecie wyzwolonym z
ciekawości czytelnika, który zna już dzieje wyprawy Hermesa
i z precyzją, niemal według reguł balistyki, wyznaczyć może
linię głazu zastygłego w dłoniach olbrzyma. „Podobna palmie
Nausikaa” jest jak drzewo nie tknięte wiatrem. Uśmiech
zastygł na jej twarzy. Skamieniały drzewa na wyspie Feaków i
fale skamieniały, i Odys, po kolana pogrążony w kamiennej
morskiej kąpieli – skamieniał. Epopeja raz przeczytana
zmienia się w tekę grawiur, które rozrzucać i składać możemy 
tak, aby niespokojny o los ojca Telemach znalazł się przy
boku niespokojnego o losy syna Odysa. Dzieło epika podobne
jest do tarczy Achilla, na której boski kowal utrwalił obraz
świata: „niebo, ziemię, morze, słońce nieznużone, księżyc w
pełni i znaki, które wieńczą niebo”. Jest na tej tarczy złota
Pallada i Ares złoty, i spragnieni nad wodą, i trzody w złocie
kute, i winnice, i złote skiby czarnoziemu, i psy gończe,
pasterze i płowe lwy, które znaczą swoje ślady w złotym mule
wodnych rozlewisk. Obrzeżona strugą oceanu – jak obraz
świata na rysunku dawnych kartografów – tarcza Achilla jest
„Genezą” świata starożytnego: jest historią tworzenia. Tak z
dłoni Stworzyciela wypadły drzewa, ptaki, płazy, konie,
spienione rzeki, ciemne wody oceanu i historia. „Wiekuisty
stworzył wszystko równocześnie” – mówi Eklezjasta. Qui
vivit in aeternum, creavit omnia simul. Świat, jak tarcza
wykuta przez Hefajsta, spadł z dłoni Stworzyciela „już
gotów”, Bo jeśli prace kalekiego kowala widzimy w
kolejności coraz to nowych, na powierzchni tarczy
wyrastających kształtów, to tylko dlatego, że śledziły jego
pracę niespokojne oczy Tetydy. Wąskie są ramy naszego
spojrzenia i nieszerokie granice świadomej uwagi. Nie mogąc
w szerokim spojrzeniu ująć wszystkiego od razu, nadajemy
następstwo faktom: najpierw jest więc wiosna, potem lato,
potem jesień. Ale na tarczy Achilla wiosna kwitnie obok
dojrzałego lata, w chłodne dłonie zimy spadają owoce jesieni
– z jej lodowatych rąk wyrastają dymiące kopuły kasztanów –
spalone latem dłonie jesieni zbierają szorstkie orzechy. Jest to
circulus vitiosus, jako że tarcza Achilla jest okrągła. W czasie
uwikłani czytamy „Genezę” i dzień po dniu rozpatrujemy
dzieje tworzenia, bo nie umiemy patrzeć na świat, który, jak
niedojrzałe jabłko strącone wiatrem grzechu, wypadł z rąk
Stworzyciela. Niedoskonałość naszego spojrzenia podsuwa
świadomości pojęcie czasu i jego podziału. Dla nas jest 
najpierw światło, potem zmącone wody, ziemia, drzewa i
ptaki. Ale Wiekuisty stworzył wszystko jednocześnie.
***
Pod skąpym kręgiem światła naszej świadomości wiruje
czarny dysk jakby płyta gramofonowa, na której raz na
zawsze utrwalono historię – w łomocie kotłów, przy wrzasku
miedzianych blach, przy jękach chóru. Wiruje czarna płyta jak
ogromne niebo, jak gwiazdy, z których chcemy wyczytać
przyszłość.
– Ach! Gdybyśmy wiedzieli „co dalej"! Gdybyśmy mogli
wytyczyć przyszłe linie naszych dróg z tą pewnością, z jaką
możemy wykreślić linie głazu, który trzyma w ręku ślepy
olbrzym! Gdybyśmy mogli przeciąć nici ciekawości i
niespokojnego oczekiwania, które każą tańczyć niepojętym
marionetkom historii. Gdyby można było poznać jej „akcję” i
sprowadzić ten utwór epicki do właściwych wymiarów.
Gdyby można było spojrzeć na dzieje jak na tarczę, która
miała uchronić Achilla od śmierci! Gdybyśmy mogli, jak
genialny wizjoner z Patmos, spruć nici ciekawości i ujrzeć
dzieje „od razu”, usłyszeć – jak Mozart swój kwartet,
zobaczyć – jak Gluck zobaczył swoją muzykę. Gdybyśmy
mogli wyzwolić się z naszego czasu, rozszerzyć w
nieskończoność krąg wąskiej świadomości i wiedzieć: co
dalej.
– Gdyby.
Nie niosłyby nas wartkie potoki niespokojnego czasu,
moglibyśmy, sprowadziwszy dzieje do właściwych
przestrzennych wymiarów, spacerować wzdłuż wielkiego
fresku i rozpatrywać coraz to nowe fragmenty. Moglibyśmy,
jak wizjoner z Patmos, mierzyć dzieje łokciem, łokciem 
mierzyć świat i do skromnych, bo łokciem wymiernych form
sprowadzić naszą dumę, pychę i szaleństwo.
Moglibyśmy „zwiedzać” przyszłość, tak jak się zwiedza
kaplicę Sykstyńską i, oczu na sklepienie nie podnosząc,
zwyczajem turystów pochylić się nad lustrem, aby w lustrze
odbite śledzić dzieje tego świata, które na kamiennym niebie
utrwalił Michał Anioł.
Jak ptak oślepiony błyskiem zwierciadła świat opada w
dłonie, które ściskają rękojeść lustra. Chwieją się w stężałym
szklanym źródle obłoki, blaski, cienie. – Wali się z
kamiennego nieba światło tworzenia, kurz dziejów, sadza
świec niegasnących i ciepła krew jak świeże farby, które
kapały na oczy Michała Anioła. Wystarczy lustro przechylić,
a historia popłynie przez ręce potokiem twarzy, ruchów i
skłębionych ciał. Wystarczy obrócić zwierciadłem, aby
dostrzec...
...aby dostrzec wąskie plecy obleczone brunatnym
suknem, wątłe ramiona, biały harcap przewiązany czarną
wstążką i w lustrze odbitą twarz: sklepione czoło, oczy w sieci
zmarszczek, cienki nos, zapadłe policzki i zwiędłe wargi –
twarz Emanuela Kanta.
Lustro w mahoniowej oprawie wisi na białej ścianie
skromnego salonu. Obok połyskują metalowe spirale
barometru. Twarz spływa z lustra, pochyla się nad
barometrem i gaśnie w przezroczystym szkle, że ledwie
można odczytać ciemne kontury oczodołów, nosa i ust.
Barometr mówi o mgle i mgła płynie nad Królewcem.
Poranna mgła kłębi się w skrętach wąskiej uliczki, czepia
gałęzi i zaćmiewa szyby salonu. W zmętniałym świetle
majaczą za oknem drzewa nierzeczywiste – jakby
dwuwymiarowe – podobne do zacieków brunatnej farby na
wilgotnej jeszcze akwareli. Z głębi pokoju połyskują
metalowe guziki liberii – Martin Lampe w białym kitlu 
strzepuje kurz z kanapy, z foteli i przeciera szmatą oszkloną
szafkę z porcelaną i srebrem. Stąd, z salonu, małe drzwi
prowadzą do gabinetu: dwa stoły, sofa, kilka krzeseł,
drewniany fotel z oparciem, portret Rousseau w złotej ramie i
skrawek zielonej jedwabnej firanki nad oknem.
O piątej Lampe zapukał do drzwi sypialni: „Już czas”—
powiedział podobny do anioła, który zeschłe ciała budzi w
trumnie na sąd.
Teraz jest godzina siódma i Kant wypalił już fajkę.
Potężne zwoje dymu wchłonęły lekki opar unoszący się nad
filiżanką herbaty i rozpłynęły po mieszkaniu jak mgła nad
Królewcem. – Przeszedł przez salon, pochylił nad spełzłym
lustrem, uderzył kościstym palcem w szkło barometru i stanął
w drzwiach domu. Widzimy go takim, jakim opisał go
Borowski: trójkątny kapelusz, pudrowana peruka, czarny
kołnierz, koronkowy żabot, fraczek z brunatnego sukna
podszyty jedwabiem, szare pończochy, pantofle z klamrami i
szpada przy boku. Wąską aleją lipową Kant idzie w stronę
Uniwersytetu na wykład.
Słabym głosem umiał narzucić ciszę i panował z katedry
nad salą. Wlepiał spłowiałe oczy w twarz najbliższego
słuchacza. Rzędy ławek, czoła, głowy wsparte na ramionach –
oddalały się z wolna i rysowały na białych ścianach
gmatwaniną linii i geometrycznych płaszczyzn jak na sztychu.
Wpatrywał się uważnie w wybraną twarz, jakby chciał z niej
wyczytać stopień uwagi i zrozumienia. Najdrobniejsza zmiana
w postawie lub stroju mogła go wprawić w zmieszanie.
Zdarzyło się, że dostrzegłszy brak guzika przy surducie
studenta, przerwał wykład. Tak samo się zająknął i splątał
myśli, gdy student guziki przyszył: „zechce pan odciąć guzik,
od którego odwykłem” – poprosił nieśmiało.
Po wykładzie rozgrywał partię bilardu w cukierni. Bieg
kul, posłusznych jak kula Galileusza, nie mącił poczucia 
rzeczywistości. Była w tym ruchu symetria trapezów,
trójkątów i kwadratów. Błyski kul na zielonej „euklidesowej”
płaszczyźnie kreśliły linie dobrze znanych figur i toczyły się
jak ciała niebieskie uwikłane w niezmienne prawa. W drodze
powrotnej, w lipowej alei, przesuwały się przed oczyma pnie
drzew, zatarte kontury domów, twarze przechodniów
zniekształcone w bocznym widzeniu, ukłony i ledwie
zanotowane w świadomości uśmiechy.
W południe błękitne niebo wchłania mgłę. Czernieją
cienie drzew na chodniku i w słońcu nad Królewcem ślepną
szyby okien.
Przy obiedzie Kant olśniewa wdziękiem światowca starej
daty. Inaczej go widzimy w południe: mniej w nim pedanta,
dziwaka o zaburzonym poczuciu rzeczywistości, a więcej
charme’u osiemnastowiecznego intelektualisty. Przy skromnie
zastawionym stole, przy butelce wina, toczy się rozmowa
„niefilozoficzna”: o polityce i geografii, o Lampem i
Napoleonie, o Fryderyku, lingwistyce, frenologii i
magnetyzmie. Piękne to były rozmowy z przyjaciółmi,
niezapomniane godziny, których pamięć przekazali Rink,
Wasiański, Borowski czy Jachmann! – Z czasem dopiero
zaczął unikać rówieśników i otoczył się młodzieżą. Bo gdyby
tak zabrakło convive’a. jak guzika przy surducie słuchacza?...
Piękne to były rozmowy! Zdarzyło się, że Hippel wstał od
stołu o ósmej wieczorem.
Ale to raz się tylko zdarzyło.
Po obiedzie jest spacer – zawsze samotny. W szarym
surducie, z hiszpańską trzcinką, którą zastąpił później laską,
Kant kroczy lipową aleją.
W lipcu 1789 skróciła przechadzkę Rewolucja Francuska.
Innym razem zatrzymał się na chwilę i ostrym końcem okutej
laski przewracał rozpłaszczone na chodniku niezdarne i 
nieopierzone jeszcze ciała jaskółcząt. Było to wczesną wiosną
i już u schyłku życia. „Gdy zimno wyniszczyło owady –
zwierzał się potem – dostrzegłem sporo jaskółczych piskląt na
bruku. Zwróciłem oczy ku gniazdu i zrozumiałem, że matki
same wyrzuciły część młodych, aby zachować pozostałe przy
życiu. Na widok instynktu tak bliskiego inteligencji nie
pozostało mi nic innego jak pochylić się w pokorze i wielbić.”
W drodze powrotnej, zamyślony, wiązał rozpierzchłe
słowa: „...zorganizować zbiorowisko istot rozumnych –
choćby to miały być demony... zorganizować, aby stano\viiy
społeczeństwo...”.
Sformułował tę myśl w gabinecie, w cieniu portretu
Rousseau, o godzinie szóstej...
***
G l o s t e r
— A kiedyż wzgórza tego szczyt osiągnę?
E d g a r
— Wspinamy się nań wciąż. Czy nie czujesz, jak ciężko iść nam?
(Król Lear)
... o szóstej, z ćwiartką papieru w ręku, zagłębiony w
fotelu na wprost okna Kant patrzy na ruiny zamku
królewieckiego. Sczerniała czerwień murów odbija od
zblakłego nieba, po którym płyną bezradne białe obłoki. Na
wzgórzu zamek wydaje się tym wyższy, że rosnące przed
oknem topole sięgają szczytami wałów i wydłużają linie wież.
Z wolna gaśnie czerwień murów i zamek rozpływa się jak
mgła. Rozwiewają się chmury, topole smukłe j ą coraz
bardziej – wreszcie giną. Szarzeje zieleń firanek i zacierają się
kontury mebli. Białe ściany gabinetu wchłaniają cienie i 
kształty. Jeszcze widać portret Rousseau zawieszony nad
biurkiem. Teraz już i Rousseau zapada w tężejącą nicość.
Gdyby Lampe uchylił drzwi gabinetu – oszalałby: nie ma ruin
zamku królewieckiego, nie ma drzew za oknem, nie ma
jedwabnej zielonej firanki, nie ma biurka, nie ma białych
chudych rąk na poręczy drewnianego fotela, nie ma fotela, nie
ma czasu, nie ma przestrzeni – „noc nieprzejrzana, bez dna i
czarna”.
...A kiedyż wzgórza tego szczyt osiągnę?
Wspinamy się nań wciąż. Czy nie czujesz,
jak ciężko iść nam?... Podejdź, panie!
tutaj jest właśnie szczyt.
Nic nie mów! Jakże strasznie,
zawrotnie rzucać okiem w taką głębię...
...Dłużej już tam patrzeć nie mogę,
Bo mi w głowie się zakręci
i mrok na oczy padnie – i polecę wprost w przepaść.
Z wolna wracają białe kościste dłonie i odnajdują dobrze
znaną wygładzoną poręcz. Krzepną wrócone rzeczywistości
kontury krzeseł i stołów, zapala się krąg światła nad
lichtarzem i tylko zawieszony nad biurkiem portret Rousseau
ledwie dostrzegalny, bo zakryty potężnym profilem – cieniem
głowy Emanuela Kanta. Blask świec odbity od ram portretu
rozsypuje po ścianie złoty pył nad wysokim czołem.
Rozchwiany cień przesuwa się po ścianie i gaśnie w
czarnym prostokącie okna. Wysoko, na kantowskim
gwiaździstym niebie, srebrzą się przez chwilę krople
odległych światów, zanim je przesłoni jedwabna firanka.
Ciemny profil płowieje na zielonym płótnie, oddala i pochyla
nad książką.
Teraz jest godzina lektury.
Stronice dzieła holenderskiego myśliciela szeleszczą w
białych, jakby papierowych, dłoniach: „owady, zamieszkujące
czuprynę żebraka, zwykły nazywać swe domostwo globem
olbrzymim, a siebie – arcydziełem stworzenia. Aż raz jeden z
nich – jakby Fontenelle gatunku – Wskazując na głowę
pewnego szlachcica rzekł wolnomyślicielom swego powiatu:
nie same jesteśmy w naturze!... cała natura zamieszkała jest
także przez wszy...”
Uśmiechnął się z zadowoleniem i zarysował margines
książki ostrym, bladym paznokciem. „Większość ludzi
rozmija się z celem życia – zanotował. – Trawić... rozmnażać
się. Zwierzęta osiągają ten rezultat mniejszym kosztem.” Na
cóż może się zdać krzywy, pokręcony pień drzewa? I dodał po
chwili: „aus so krummen Holze, als woraus der Mensch
gemacht ist, kann nichts gerades gezimmert werden”.
Wieczorna mgła płynie po szybach, przenika szczeliny
okien i gęstnieje w fałdach firanki. Cienie plączą się po
ścianach, rozwiewają, krzyżują i ciemnieją. Cienie nasiąkają
złotem ram, zielenią jedwabiu i wiśniowym połyskiem biurka.
Cienie suną po lśniącej posadzce, pełzną po ćwiartkach
papieru, sięgają dłoni, obrzeżają ciemnym konturem suche
palce, tężeją w oczodołach, leżą na zapadłych policzkach i
znaczą czernią linię ust.
O dziesiątej Kant wchodzi do zimnej sypialni o wiecznie
przesłoniętych oknach. Rozbiera się „według metody” i
„według metody” starannie owija się w brunatną kołdrę jak w
kokon. Za chwilę zaśnie. Wtedy z kokona wyfrunie ogromna
ćma i chwiejnym lotem okrąży głowę.
Jutro Kant zapisze w notesie: „wystrzegać się złych
snów”.
II
Niewielu chyba filozofów znalazło tylu biografów, a żaden z
pewnością nie prowadził życia równie bezbarwnego i
systematycznego. Pociągały zapewne historyków dzieje
myśli, rozwój konstrukcji pojęciowej wydźwigniętej jak by ex
nihilo, bo bez „modelu”, bez pierwowzoru w starożytności.
Zapewne, ale musiało być i w życiu królewieckiego filozofa
coś szczególnego, skoro wśród biografów Kanta odnajdujemy
nazwisko de Quinceya, autora rozprawy o Zbrodni jako sztuce
pięknej.
Życie Kanta jest strukturą: wydaje się być raczej dziełem
przyrody niż człowieka. Jeśli jest jednak w tym żywocie coś,
co kojarzy się z precyzją pajęczyny i kryształu, to skojarzenie
takie oparte jest na powierzchownej tylko analogii. Brak mu
właśnie tej asymetrii, którą odnajdujemy w rysunku
klonowego liścia i tak podobnym do klonowego liścia
rysunku dłoni. Brak mu tej asymetrii, która różni lewą połowę
twarzy od prawej – jest groza i spokój gipsowego odlewu
pośmiertnej maski.
Sztuka – pisał z właściwą sobie pedanterią – różni się
od natury podobnie jak czyn (facere) od działania w
ogóle (agere), wytwór zaś, czyli skutek sztuki, ma się do
natury jak dzieło (opus) do działania (effectus). Sztuką
w istocie jest wyłącznie twórczość wolnej woli, która
rozum bierze za zasadę działania. Bo choć sztuką
zwykliśmy nazywać dzieła pszczół (prawidłowo ułożone
płytki wosku), to mówimy tak tylko przez analogię i
wystarczy uświadomić sobie, że praca pszczół nie na
rozumnym przemyśleniu jest oparta, aby przyznać bez 
wahania, że dzieło ich jest wytworem natury
(instynktu)...
Kant stworzył swoje życie jak dzieło sztuki (opus),
biorąc rozum i wolę za podstawę.
Nie bez słuszności szczycił się swym zdrowiem: „Z
doświadczenia wiem – mawiał – że działanie umysłu jest
lekarstwem, które ze skutkiem zwalczać może cierpienie
ciała. Choć słaby z konstytucji i obciążony nieszczęsną
skłonnością do hipochondrii, stałem się panem moich myśli i
umiałem je odwrócić od bólów, które wypływały z wadliwej
budowy klatki piersiowej, krępującej ruch serca i płuc."
Szczupły, niemal ułomny, o płaskiej piersi i nierównych
ramionach, podobny był właśnie do krzywego drzewa, „z
którego trudno zrobić coś prostego”. Aus so krummen Holze
als woraus der Mensch gemacht ist...
Zdawał się być skazany na wieczne niedomaganie a
potrafił przecież zachować niezmącone zdrowie i umiał nadać
życiu formy proste, podobne z kształtu do rośliny rozpiętej na
ścianie w ramach drewnianych krat i w sieci drutów.
Wszystko było dokładnie odmierzone i przemyślane: godziny
odpoczynku i pracy, ilość i jakość pokarmów, krój i barwa
stroju. Schubert upewnia, że nie znał kobiety, która by umiała
z równym co Kant znawstwem rozprawiać o tkaninach i
koronkach. Wybredny był w doborze materiałów i lubił łączyć
kolor żółty z brunatnym, powołując się na porządek przyrody,
która zestawiła te barwy na uchu niedźwiedzia. Pończochy
nosił białe lub szare, gdyż czarne wyszczuplały zbyt chude
nogi i specjalnym systemem tasiemek zastąpił podwiązki,
które utrudniały obieg krwi. Do obiadu zasiadał w kompanii,
„posiłek w samotności nie służy zdrowiu człowieka nauki”. A
że liczba współbiesiadników musiała wahać się między liczbą
Gracji i Muz, rozmowy były pełne wdzięku i krzepiły 
zdrowie. Tematy ciężkostrawne pomijano: nie wolno było
mówić o filozofii i śmierci. „Niech zmarli spoczywają wśród
zmarłych" – uciął, gdy wspomniano Hippla. „Teraz jest czas
na metafizykę życia." Więc pochylał bladą twarz nad
kieliszkiem czerwonego wina i szeroko otwierał usta, aby
wchłonąć jak najwięcej zmieszanego z winem tlenu. Taki
napój miał wzmacniać siły i ożywiać aktywność żołądka.
Nawet przy pracy nie opuszczała go troska o zdrowie: w
gabinecie rozwieszał na krześle białą chustkę, aby
przypominała o chwili odprężenia i ruchu. Na spacerze
oddychał wolno i przez nos w obawie przed świeżym
powiewem. Niezmienny porządek dnia oszczędzał wątłe siły i
chronił wrażliwą strukturę psychiczną przed nieoczekiwaną
wizytą, groźną dla spokoju wewnętrznego jak świeży powiew
i mgła dla płuc. Związany szeregiem narzuconych sobie
ograniczeń wegetował podobny do rośliny w sieci drutów:
życie uczuciowe było skrępowane jak płuca i serce ugniecione
klatką piersiową.
Upór, z jakim obstawał przy regulaminie życia
codziennego, zdradzał osłabione poczucie rzeczywistości.
Świat zewnętrzny był daleki, nieuchwytny i obcy. Zamknięty
w kręgu pojęć żył pamięcią i oczekiwaniem. Teraźniejszość,
jeśli jej z góry nie przewidział, była intruzem i stawała w
drzwiach gabinetu jak nieoczekiwany gość, jak anioł śmierci,
który drwi z czasu. Żył czasem „wewnętrznym”, który z
ciemnych źródeł pamięci płynął niepewny i chwiejny jak
pamięć. Jak rwący strumień – czas porywał strzępki
wspomnień, z szumem opływał potężne przęsła pojęciowych
konstrukcji i w krętych wirach unosił cały świat: gałązki
topoli, połyski szyb, czerwień murów, spełzły błękit, obłoki,
cienie i twarze. Jak poryw wiatru – czas szeleścił w kartkach
ściennego kalendarza, zdzierał ćwiartki papieru ze stołu i
powiewał zieloną firanką. Twarze przechodniów z lipowej 
alei i uściśnięte z roztargnieniem dłonie płynęły przez pamięć
podobne do liści na wietrze.
Rzeczywistość przeciekała mu przez palce jak mgła i
pienił się gniewny strumień czasu. Więc żył jak zegar i żeby
wzmocnić zachwiane poczucie rzeczywistości, narzucił sobie
i swemu światu punktualność świtu, południa i zmroku.
Strzegł porządku dnia z uporem i despotyzmem. Nie lubił
wizyt nieproszonych, wybuchów śmiechu, łez i muzyki, która
„niepożądana odwiedza sąsiadów”.
A muzyka nawiedzała go nazbyt często. Pogodził się z
codziennym przemarszem królewieckiego garnizonu i polubił
z czasem wrzask wojskowej orkiestry. Zdarzyło się nawet –
jak wieść niesie – że zapłakał przy trelach słowika. Ale
gniewał go śpiew więźniów, z którymi (niestety) sąsiadował...
„Ci którzy zalecili śpiew przy codziennych obrządkach
religijnych – tłumaczył nadąsany burmistrzowi – nie
zastanowili się nad tym, że hałaśliwe dewocje niepokoją
sąsiadów, którzy muszą przerwać rozmyślania, jeśli sami
nieskłonni są do śpiewów.” Zgodnie z życzeniem filozofa
zamknięto więc okna więzienia; zduszony śpiew kłębił się w
wilgotnych korytarzach i celach.
Kant – mówił Heine – podobny był do zegara z wieży
królewieckiej: beznamiętny i dokładny.
Zdarzały się co prawda i nieprzewidziane rozrywki:
proszony obiad, przewlekła partia wista, spacer bryczką
barona M. czy odwiedziny znakomitego cudzoziemca.
Bywało też, że po spacerze odwiedzał Greena, angielskiego
kupca. A że przypadało to na czas poobiedniej drzemki
gospodarza, wchodził na palcach, zagłębiał się w fotelu i
zasypiał. Po chwili zasypiał obok i Ruffman, dyrektor banku
królewieckiego i stały bywalec domu. Dobre sny wylatywały
z homeryckiego piekła bramą z kości słoniowej i płynęły pod
przymkniętymi powiekami uśpionych przyjaciół.
Takie były zabawy spory w one lata
...kiedy reszta świata
We łzach i krwi tonęła; gdy ów mąż, bóg wojny,
Otoczon chmurą pułków, tysiącem dział zbrojny,
Wprzągłszy w swój rydwan orły złote obok srebrnych
Od puszcz libijskich latał do Alpów podniebnych...
Mąciły więc czasem sen echa dalekich wystrzałów, a jeśli
drzemka przypadała na czwartek...
...W czwartki radca Otto Hoffmann, zwykł był odwiedzać
przyjaciół i mały Ernest Teodor, już wtedy znudzony
monotonią życia, wymykał się z domu. W sędziowskiej
peruce, w czarnej todze i z violą da gamba przewieszoną
przez ramię, biegł przez gazon przed domem. Drobny,
cherlawy, podobny był do karzełka. Rozwiewały się na
wietrze nici peruki i czarne skrzydła togi. Jak ranny ptak
polatywał nad gazonem, rozrzucając jaskrawe cienie. Byleby
dopaść zielonych gąszczów: mały Hippel pomykał z fletem
wzdłuż płotu. Werner, Matuszewski i inni ściskali pod pachą
skrzypce, a każdy w ojcowskiej peruce i w todze. W zielonym
gąszczu rozwiewały się poły uroczystych mundurów,
połyskiwały smyczki i wiolonczele:
Ta ra ta ta ta ta - tam!
Ta ra ta ta ta ta - tam!
Hoffmann dyrygował i końcem rozedrganego rytmem
smyczka ścinał liście bzu, które padały na twarze i ręce
muzykantów.
Ta ra ta ta ta ta ta – tam. Eine kleine Nachtmusik!
Szarżowali ostro od pierwszych taktów: białe peruki zsuwały
się na tył głowy odsłaniając rude szczeciny krótko 
strzyżonych włosów, piegowate dłonie wyrostków ślizgały się
po strunach i poplamione atramentem palce bębniły po
czarnych gryfach. Gładko, jednym tchem przeszli w andante,
zabrzęczało kilka stłumionych taktów, muzyka przygasła na
chwilę i znów wybuchła radosnym zgiełkiem:
Ta ra ta ta ta ta - tam!
Ta ra ta ta ta ta - tam!
„...jest w muzyce pewna nieobyczajność, która wynika
już z natury samych instrumentów – przedkładał Kant
towarzyszom. Często niepożądana odwiedza sąsiadów i mąci
spokój tych, którzy nie należą do zespołów muzycznych.
Wolne są od tej wady sztuki, które cieszą oko...
porównywałbym muzykę do woni... ten, który wyciąga z
kieszeni uperfumowaną chustkę, nie pyta sąsiadów i narzuca
im uciechę, której uniknąć nie mogą, jeśli chcą oddychać.
Toteż zwyczaj ten wyszedł już z mody.”
Muzyka buchała z zielonej gęstwiny, drżały liście bzu i
grzmiały smyczki w zgodnym tutti.
Ta ra ta ta ta ta - tam!
Tam - tarra - ta - tam!
III
... o godzinie szóstej, z ćwiartką papieru w ręku,
zagłębiony w fotelu na wprost okna...
...Wzniosłą nazywamy wielkość bezwzględną – pisał. Być
wszelako czymś wielkim, a być wielkością – oto dwa różne
pojęcia (magnitudo i quantitas). Tak samo rzec po prostu
(simpliciter) o czymś, że jest wielkie, to zgoła co innego niż
powiedzieć: wielkie bezwzględnie (absolute non comparative
magnum). To ostatnie bowiem oznacza wielkość, której już z
niczym porównać się nie da.
...Wysokość drzewa, oceniona wedle wzrostu człowieka, służyć
może od biedy jako skala, według której moglibyśmy z kolei
ocenić wysokość góry; gdyby ta zaś na milę była wysoka,
mogłaby nam służyć jako jednostka dla liczby, wyrażającej
średnicę ziemi, by ją przedstawić poglądowo. Średnica ziemi
mogłaby znów być zastosowaną do znanego nam systemu
planetarnego – system planetarny zaś do drogi mlecznej;
niezliczona ilość mlecznych dróg w podobny, jak się zdaje,
związanych systemat, nie pozwala nam już oczekiwać
jakichkolwiek granic. Owóż wzniosłość, gdy chodzi o sąd
estetyczny tak niezmiernej całości dotyczący, leży nie w
wielkości liczby, lecz w tym, że postępując wciąż naprzód, do
coraz to większych docieramy jednostek; przyczynia się do
tego systematyczny podział świata, który wszystko co wielkie w
przyrodzie jako małe nam z kolei ukazuje, a w szczególności
naszą wyobraźnię wraz z nią i natura maleje wobec wielkości
idei rozumu.
...Zuchwałe, groźnie spiętrzone urwiska, chmury po niebie
płynące wśród błyskawic i trzasku, wulkany rozpętane w całej
swej mocy, huragany, które zniszczenie wloką za sobą,
bezgraniczny, wezbrany ocean czy spadek rzeki potężnej –
.sprowadzają do nikłych rozmiarów naszą zdolność
wyobrażania w zestawieniu z ich potęgą. Widok ich tym
bardziej jest pociągający im bardziej groźny. Słusznie tedy
nazywamy te zjawiska wzniosłymi — wznoszą one bowiem siłę
ducha ponad zwykły poziom i każą nam w sobie samym
odnaleźć zdolność i odwagę, która pozwala zmierzyć się z
pozorną potęgą natury... i tym samym odsłaniają nam ukrytą
w umyśle naszą wyższość nad przyrodą.
...Widać stąd, że nieściśle się wyrażamy wzniosłym, mieniąc
jakikolwiek bądź przedmiot natury... co najwyżej rzec można, 
iż przedmiot ów przedstawia może wielkość, którą odnaleźć
można jedynie w umyśle, gdyż wzniosłość prawdziwa nie może
być w żadnej postrzegalnej formie zawarta i tkwi wyłącznie w
pojęciach rozumu...
Wobec przyrody, nieograniczonej w swej przestrzeni i
mocy, człowiek poznaje własną małość – i odnajduje
równocześnie swoją wyższość: wznosi się nad niebo
wygwieżdżone, nad morze szerokie i słone, nad górskie
grzebienie, po których pełzną szare, postrzępione mgły.
Człowiek niesie w sobie idee Boga, nieśmiertelności, Sądu
Ostatecznego: w ich blasku gasną gwiazdy jak zdmuchnięte
świece, zwijają się konstelacje jak źdźbła trawy podciętej
płomieniem – szum morza ledwie uchwytny, grzebienie gór
tak małe, że można je nakryć kościstą suchą dłonią. Ten
przezwyciężony, pod nogi człowieka zepchnięty świat
przypomina pejzaż, przed którym Szekspir postawił ślepca.
PUSTE POLE W OKOLICACH DOWRU:
G l o s t e r
— A kiedyż wzgórza tego szczyt osiągnę?
E d g a r
Wspinamy się nań wciąż. Czy nie czujesz, jak ciężko iść nam?
G l o s t e r
— Mnie grunt zda się równym.
E d g a r
— Okropnie stromo. Słuchaj! Słychać morze.
G l o s t e r
— Ja nic nie słyszę.
E d g a r
— Podejdź panie! – tutaj
jest Właśnie szczyt. Nic nie mów! Jakże strasznie
zawrotnie rzucać okiem w taką głębię.
Gawrony, kawki, które w pół powietrznej drogi
skrzydłami biją, nie są większe 
stąd niźli bąki. Tam —w połowie skały
ktoś, zbierający skalny chwast, zawisnął –
straszliwy zawód! – zda mi się nie większy
od własnej głowy. Na wybrzeżu morskim
rybacy stąd wydają się jak myszy,
a tamten smukły na kotwicy statek
w rozmiary zmalał własnej łodzi, łódź zaś
w pływaka, prawie już niewidocznego.
Szumiący przypływ, co na niezliczonych
bezpłodnych żwirach tłucze się, nie może
dojść rykiem tutaj... Dłużej już tam patrzeć
nie mogę, bo mi w głowie się zakręci
i mrok na oczy padnie – i polecę
wprost w przepaść.
Jeśli Kant znał Króla Leara, musiał w ostatnich latach
swego życia pochylać się nad nierzeczywistą przepaścią, którą
ślepymi oczami oglądał Gloster
nabądź gdzieś szklane oczy i, jak czynią
spod ciemnej gwiazdy politycy, zdaj się
to widzieć, czego nie dostrzegasz.
Zagłębiony w fotelu na wprost okna miał przed sobą ruiny
zamku królewieckiego, topole i zblakłe niebo:
Ograniczony obraz przyrody zamknięty w prostokącie
okna jak pejzaż w ramie. Jakże więc mógł rozszerzyć granice
wyobraźni i wyzwolić w sobie wzniosłość idei rozumu? Na
próżno męczył pamięć i ubogą wyobraźnię. Były bezradne.
Pamięć tyle tylko mogła wyobraźni użyczyć, ile wchłonęła w
godzinach poobiednich spacerów: pnie drzew z lipowej alei,
zatarte kontury domów i twarze przechodniów. Przymykał
szkliste oczy; wtedy pod powiekami rysowały się ramy
okienne, kontury stołu, krzeseł i na tle dogasających 
spostrzeżeń, w tle jedwabnej firanki, jak w wodzie zielonej,
przepływały plamy podobne do cieni ryb w morskiej głębi.
Wynurzały się uparcie z pamięci sztychy, ilustracje i stronice
przyrodniczych atlasów – schematyczne rysunki morskich
tworów i geometryczne szkielety ryb przekształcały się oczom
przymkniętym w skrzyżowanie ramy okiennej. I znów miał
przed sobą skrawek firanki, ruiny zamku i zblakłe niebo.
Wertował pamięć jak słownik i z form dobrze znanych jak z
klocków usiłował odtworzyć w wyobraźni „zuchwałe, groźnie
spiętrzone urwiska, wulkany rozpętane w całej mocy
niszczącej, bezgraniczny, wezbrany ocean”...
Niezmierzony ocean pamięci (absolute non comporative
magnum) wyrzucał na brzeg świadomości szczątki
przygasłych wspomnień – zawsze te same. Pod
przymkniętymi powiekami rozrastały się błękitne i złote
obręcze. W świetlistych kręgach jakby w pianie skąpane
chwiały się gałęzie z lipowej alei, liście, dłonie i twarze.
Płynęły mury królewieckich domów, dachówki powleczone
sadzą, kominy w kłębach dymu i okna. Rozwiewał się z wolna
dym i rozjaśniały wapnem powleczone ściany – w spękanym
tynku szyby zdawały się przedłużać refleksy świateł i rysy w
promienie ogromnej pajęczyny. Wyobrażenia, podobne do
mgławicy, krążyły wokół ośrodka ciążenia: cienie skupiały się
w jamy oczodołów, w zapadłe policzki i układały się w wąską
linię ust. Z odległych brzegów, z „nieeuklidesowej"
przestrzeni wyłaniał się zarys oczu w sieci zmarszczek,
sklepione czoło i zwiędłe wargi.
Jak muszlę przykładał do ucha wielkie tomy in octo i in
ąuarto, aby z nich jak z muszli wysłuchać grzmiący przypływ
dalekich wód, zatrzaskiwał okiennice pokoju sypialnego, aby
uciec przed niebem: palcem na mapie wodził po górach nie
większych od gąsienicy. Nosił w sobie ideę Boga – w jej
blasku gasło niebo nad Królewcem. Nosił w sobie ideę 
nieśmiertelności i mógł nakryć dłonią ocean. Ale nie znał
Boga, jak nie znał nieba, nie znał nieśmiertelności, jak nie
znał morza i nie znał grozy sądu ostatecznego. Góry
rozpełzały się na mapie i niebo gasło za oknem i morze
„płynne zwierciadło obrzeżone niebem". Znał tylko postulaty
moralności: Bóg był postulatem, nieśmiertelność była
postulatem i postulatem był dramat sprawiedliwości w dolinie
Jozafata. Był sam, a „niewiele jest w człowieku dobrego...
homo homini nora Deus sed diabolus”. Więc jak Gloster
pochylony nad przepaścią, której nie było:
Potężni wy bogowie!
Wyrzekam się w obliczu waszym świata,
cierpliwie zrzucam z siebie niedolę,
bo gdybym mógł ją dłużej nieść, a z waszą
nie popaść w spór, potężną, nieznoszącą
oporu wolą, to jestestwa mego
obrzydła, spalna cząstka sama by się
spaliła.
Sam został ze śmiercią, która go osaczała: „życie jest dla
mnie ciężarem, znużony jestem dźwiganiem i gdyby mnie
anioł śmierci wezwał tej nocy, wznosząc ręce i z głębi serca –
niech Bogu będą dzięki – powiedziałbym. Nie jestem
tchórzem i dość mam siły, żeby skończyć z sobą, ale byłoby
to przeciwne moralności”. Śmierć go osaczała. Anioł śmierci
stał w drzwiach jak stary Lampe: „już czas”. I czas toczył się
nad Królewcem.
Czas toczył się nad Królewcem i budził go pianiem
koguta z sąsiedztwa. Chciał odkupić koguta – sąsiad odmówił.
„Ach, pan ma uszy zwyczajne – westchnął – ja mam słuch
metafizyczny.” W porannej mgle, w strugach deszczu, kogut
łopotał czarnymi skrzydłami: już czas, już czas!
...o godzinie szóstej zagłębiony w fotelu rozpinał jeszcze 
na szybach gabinetu symetryczną sieć pojęć. W pajęczynie
kategorii i form, jak w kuli szklanej odbite, wydłużały się linie
wież na zblakłym niebie i chwiały bezradnie obłoki. Ale kogut
łopotał skrzydłami – już czas – i niepokoił go rozrost drzew za
oknem. Smukłe pnie, jakby ogromne wskazówki słonecznego
zegara, rzucały cień na szyby gabinetu: już czas!
Ścięto więc topole, aby uratować zachwiane i na
długoletnim nawyku oparte poczucie rzeczywistości filozofa.
Ta egzekucja przyrody zgodna była z orzeczeniem rady
miasta i z wolą Kanta, jako że „człowiek rozmawia z przyrodą
jak sędzia z podsądnym". Była w tym wyroku potrzeba
uratowania całego systemu, który chciał, żeby kula stoczona
przez Galileusza biegła po równi pochyłej z tą szybkością,
jaką jej Galileusz wyznaczył. Była w tym geście słabość
podobna do tej, która perskiemu despocie kazała chłostać
morze po przegranej bitwie.
Zagłębiony w fotelu mógł znów patrzeć na ruiny zamku
królewieckiego, na obłoki i blade niebo. Ale pajęczyna
rozpięta na szybie nie łowiła już cieni i blasków – była pusta.
Gdyby Lampę uchylił drzwi gabinetu, zastałby wszystko na
miejscu; jedwabną firankę, biurko, profil na ścianie, portret
Rousseau, wysokie oparcie fotela i białe ręce na wygładzonej
drewnianej poręczy. Już nie panował nad rzeczywistością. Za
oknem rudziały pnie ściętych drzew i na tle żółtego o
zachodzie nieba sterczało tylko kilka zardzewiałych liści
bluszczu. Posrebrzone wrześniowym przymrozkiem liście
były sztywne jakby wycięte z blachy.
Na próżno usiłował sczepić ostatnie wiązanie pojęć.
„Męki Tantala” – zanotował 21 września 1798 roku i
zniechęcony odsunął rękopis zaczętej pracy, w której chciał
wytyczyć przejście od zasad metafizyki do nauk
przyrodniczych. Na tle żółtego nieba zarysował się czarny
profil, zawisł na skrzyżowaniu ramy okiennej. Głowa zapadła 
w ramiona, kościste łokcie i koronkowe manszety podobne
były do wystrzępionych skrzydeł.
Tragedia Ikara – tłumaczył Max Scheler – w tym leży, że
im bliżej był Ikar słońca, tym bardziej topniały woskowe
skrzydła.
IV
E d g a r
— Więc twe inne zmysły wraz z klęską oczu słabną? O, treść
poważna z niedorzecznością zmieszana! Rozum tkwi w tym
szale jednak!
Z wolna odchodziła go pamięć i bielmo przesłoniło lewe
oko. Na próżno pochylał się nad wygasłym źródłem pamięci –
w nikłej zamulonej strudze trzepotały się strzępki wyobrażeń:
czerwień murów, obłoki, ramy okienne i skrawek zielonej
firanki. Pocieszał się (nie bez słuszności) wzmożoną
sprawnością drugiego oka, ale szedł już niepewnie. Wpół
odwrócony przezornie chronił prawe ramię jak złamane
skrzydło. Podobny do rysunków egipskich sunął aleją lipową
płaski jak własny cień. Jesienny blask złocił zeschły profil. Po
lewej ręce była ciemność, w błękitnych cieniach tonęła skroń i
czerwieniły obwódki powiek przymkniętych nad zgasłym
okiem. W kalekim spojrzeniu pole widzenia zwęziło się jak
księżyc w pierwszej kwadrze: w wąskim sierpie światła
czerniły się gałęzie i trzepotały żółte listki. Obojętny i
osowiały mijał dobrze znajome drzewa i domy. W
mieszczańskich ogródkach bluszcz wspinał się po ceglanych
ścianach i w ciemnej zieleni, stłumione rozrostem bluszczu, 
krwawiły się schnące róże. Na grządkach dojrzewały dynie,
dalie szamotały się w spalonej trawie wydzierając z ziemi
pękate korzenie i słoneczniki przewieszały ciężkie głowy
przez sztachety. W okrągłych tarczach odsłoniły się już kręgi
dojrzałych ziaren i złoty kurz sypał się pomiędzy cienie
sztachet skrzyżowane pod nogami przechodnia. Na drżących
nogach szedł po kracie z czerni i złota, znudzony i smutny.
,.Piękne to bardzo... i zieleń i kwiaty, ale zawsze to samo... to
samo..." W oczekiwaniu wielkiej przemiany zbrzydził sobie
niezmienną kolej przyrody. „To samo... zawsze to samo" –
powtórzył na wiosnę roku 1802. Bez żalu żegnał swój świat:
„Dlaczegóż to wzbraniam się ustąpić miejsca nowemu światu,
który nadchodzi i po co wlec wśród prywacji żywot słabowity
i ponad wszelką miarę długi? Po cóż przykładem swym
wprowadzać zamieszanie do wykresów śmiertelności... od siły
woli uzależniać to, co dotąd zwało się losem?” Zapisał tę myśl
jakby nie gęsie pióro trzymał w dłoni, ale rylec Marka
Aureliusza. Bez żalu żegnał świat i zdawało się, że czekał
tylko okazji, aby „ustąpić”.
Zdarzyło się kiedyś na przechadzce, że upadł. Dwie damy,
które mijał właśnie, pomogły mu wstać. Jakież może być
niebezpieczeństwo przy upadku tak lekkiego ciała? –
pocieszał żartobliwie stroskane panie i uprzejmie odsunął
życzliwe ramiona. Z czerwoną różą w zeschłej dłoni podobny
był do strawionego czasem posągu Arnobiusza, przed którym
Condillac na próżno powiewał krwistą różą, aby obudzić
życie w miedzianej czaszce. Wsparty na lasce zamyślił się
głęboko, jakby miał powziąć ważną, ostateczną decyzję i po
chwili gestem pełnym staroświeckiej elegancji wręczył różę
jednej z dam. I tak rozstał się z przeszłością. Zostało tylko
oczekiwanie.
Rok 1803 zastał go smutnym i znużonym: „...być jedną
nogą tutaj a drugą w wieczności, to tak, jakby się było 
aniołem z Koranu, którego jedna brew oddalona jest o 8000
mil od drugiej” – skarżył się. W ciągu dnia drzemał na fotelu,
a wieczorem gdy prowadzono go do łóżka: „ach, panowie –
wzdychał – młodzi jesteście i silni. Widzicie moją nędzę...
gdy dożyjecie moich lat, słabi będziecie jak ja… Mówi Biblia:
życie ludzkie trwa lat siedemdziesiąt najwyżej, a i to co w
życiu najlepsze jest tylko zmęczeniem i pracą”. Noce miał
niespokojne i nawiedzały go złe sny! Złe sny wylatywały z
Homeryckiego piekła bramą z rogu, podobne do nietoperzy.
W sypialni o wiecznie zamkniętych okiennicach powiewały
błoniaste skrzydła i świeciły okrągłe rubinowe oczy. Budził
się przerażony i znów zasypiał. W strudzonej wyobraźni – jak
liście na wietrze – płynęły obrazy poplamione krwią, jakby
stronice wydarte z Króla Leara. Śmiał się o świcie, pokpiwał
z nocnych widziadeł i zapisywał w dzienniczku: „Wystrzegać
się złych snów". Niestety, wracały uporczywie wieczorem. W
nocy osłabione hamulce psychiczne nie panowały nad
wyobraźnią – za dnia zawodziła strudzona pamięć. Umiał co
prawda recytować bezbłędnie – mechanicznie – tablice
logarytmów Keplera, ale plątał się już w najprostszych
rachunkach i brakło mu nieraz słów codziennego użytku. Przy
obiedzie powtarzał w kółko te same anegdoty i tak zamiast
ubawiać, zasmucał współbiesiadników obrazem umysłowego
niedołęstwa. Na próżno, zawsze pedantyczny, spisywał na
ćwiartkach papieru ucieszne dykteryjki o Lampem,
Napoleonie i Fryderyku – notatki wymykały się z drżących
dłoni, jąkał się, zamyślał i gubił wątek. Wreszcie – „macie ot,
panowie, przed sobą bezsilnego starca” – mówił i zapadał w
milczenie. Wyczerpana pamięć wyrzucała już tylko odpadki:
strzępki ludowych melodii zasłyszanych w dzieciństwie i
resztki szkolnej łaciny. Ze szczególnym uporem wracały
pierwsze słowa bajki z uczniowskich wypisów: Rusticus senex
cum adpropinguantem mortem sentiret... Nie pamiętał 
dalszego ciągu, więc recytował na wspak: sentiret, mortem,
adpropinquantem, cum, senex. Potem kojarzył już bez sensu:
forceps – krowa, rusticus – wąsy, nebulo – to Ty.
W miarę gasnącej pamięci rozluźniało się poczucie
jedności psychicznej, zaćmiewała świadomość i czas biegł
coraz szybciej. Eheu... fugaces... fugaces... Słowa uciekały i
dni uciekały, że nadążyć już nie mógł w pogoni. Płynęły dni
jak stronice wertowanej w pośpiechu książki, której koniec
przeziera z daleka. Gdy filiżanka czarnej kawy rozjaśniała
świadomość, zamyślał się nad bliskim rozwiązaniem
zawikłanej akcji: co dalej? Nie wiedział, co sądzić o życiu
przyszłym. „Nic, albo nic pewnego” – zwierzył się jednemu z
przyjaciół. A że świadomość rozjaśniała się coraz rzadziej,
coraz to częściej i natarczywiej domagał się kawy. Napierał
się jak dziecko i prosił składając ręce. Witał dymiący imbryk
okrzykiem marynarzy Kolumba: „Ziemia! ziemia!” Zdawało
mu się, że na czarnej powierzchni oceanu dostrzega zarys
łodzi Charona i bielejący żagiel – znak nadziei. Pochylony
nad filiżanką widział już odległe kontury drugiego brzegu.
Zdarzyło się, że zasnął w fotelu. Płomyk świecy zapalonej
o wczesnym mroku rozwiewał się jeszcze w żółtym blasku,
który płynął przez szyby i w brunatnych cieniach połyskiwała
ciemnowiśniowa politura krzeseł. Z wolna mrok gęstniał w
kątach gabinetu – w dogasającym świetle zimowego słońca
ostrzej rysowało się nad lichtarzem złote koło. Blask świecy
odbity od ram portretu Rousseau rozsypywał po ścianie
świetlisty pył obrzeżając czarny profil.
Cień zachwiał się, przesłonił na chwilę światło – i
zapłonął. Oto głowa opadła na piersi, pochyliła się nad stołem
i płomyk świecy liznął bawełnianą szlafmycę. W nikłym
płomyku, w swądzie spalonej bawełny płonął świat: płonęły
drzewa, morza, góry. Pożar obejmował niebo gwiaździste i
sczerniałe od dymu gwiazdy, jak ptaki krążące nad płonącym 
domem, opadały w ogień i noc. Ogień ogarniał gmach
wzniesiony z takim trudem: Trzeszczały potężne wiązania
pojęć – osmalone, żarem strawione więzie kategorii waliły się
z hukiem – zapadały. W czerwieni i złocie, w burych skrętach
dymu opuszczał dom, samotny i wygnany jak Król Lear.
Szalejcie wiatry, dmijcie, aż policzki
wam pękną! Dmijcie!
Wy płomienie z siarki
co ćmicie myśli, gońce gromów, które
dąb łupią w drzazgi, siwy włos mój spalcie!
Pryskaj płomieniu!
Ja was, żywioły, o dobroci brak nie winie.,
jam wam królestwa nie dał nigdy
...oto stoję
przed wami wasz niewolnik, biedny i słaby
bezsilny starzec! Przecież pomocnikami
zwę was służalczymi, że łączycie wasze
w górze zaczęte ataki przeciw takiej starej,
siwej jak moja, głowie.
(Król Lear)
* * *
...westchnął, twarz mu zbladła
i łez się zalał strumieniem,
i pocałował zwierciadło,
i cały stał się kamieniem.
(Dziady)
U schyłku życia zapisał w swym dzienniczku:
Dzień każdy ma swe troski, 
A miesiąc dni trzydzieści.
Rachunek więc stąd prosty,
I rzec można pewnie,
Że najszczęśliwszy miesiąc
To luty.
A luty miał dla Kanta już tylko dni dwanaście. Siódmego
lutego – pisze Hasse – zaprosił nas po raz ostatni.
Przyniesiono go do stołu, ale zaledwie przełknął łyżkę zupy,
prosił, aby go odniesiono z powrotem do łóżka. Był to już
tylko szkielet i wymęczone ciało opadło na łóżko jak w grób.
Jedenastego wieczorem oczy miał szkliste i twarz spokojną.
Spytałem go – opowiada Wasiański – czy mnie poznaje. Nie
odpowiedział, lecz wydął wargi jak do pocałunku. Chwyciło
mnie głębokie wzruszenie. Nie widziałem, aby kiedykolwiek
ucałował którego z przyjaciół. Raz tylko, na krótko przed
śmiercią, uściskał swoją siostrę i mnie, ale nie bardzo zdając
sobie sprawę z tego, co robi. Patrzyłem na ruch jego warg jak
na pożegnanie przyjaźni: był to ostatni znak świadomości.
Nadchodziły oznaki bliskiej śmierci. Około pierwszej nad
ranem przyszedł jakby do siebie i mógł zbliżyć usta do
szklanki, a że sił już nie miał, aby płyn w ustach utrzymać,
zamknął je ręką i gdy przełknął, rzekł wyraźnie: es ist gut.
Takie były jego ostatnie słowa. Członki były już zimne i tętno
przerywane, o czwartej nad ranem tętno nie było już
wyczuwalne ani w ręku, ani w nogach, ani w szyi. O dziesiątej
twarz zmieniła się wyraźnie: oczy były osłupiałe i zgasłe,
bladość śmiertelna odbarwiła twarz i wargi. Około jedenastej
zbliżyła się chwila krytyczna. Siostra jego stała w nogach
łóżka, siostrzeniec przy wezgłowiu, a ja klęczałem obok,
usiłując dostrzec jeszcze iskrę życia w oczach. Oddech stawał
się coraz słabszy, zaledwie powiew lekki znać było na
wargach.
Minęła godzina jedenasta. Gdyby Wasiański zbliżył do ust 
Kanta otwartą kopertę zegarka, aby złowić na niej ostatnie
tchnienie filozofa, ujrzałby w niezmąconej oddechem
powierzchni jakby w lustrze odbite sklepione czoło, błękitne
powieki, kościsty nos i zwiędłe wargi – twarz Emanuela
Kanta.
Od Autora
Założenia artystyczne niniejszego szkicu zawarte są w tytule:
Portret Kanta. Portret – założenia są więc natury malarskiej, a
że żywot Kanta przysłowiowo był bezbarwny i monotonny,
wyłoniły się niemałe trudności, skoro ex definitione trzeba
było starannie unikać wszelkich pozamalarskich elementów,
takich jak analiza psychologiczna, interpretacja tekstu czy
historyczny komentarz. Ambicją tego szkicu była
transpozycja pojęć na wyobrażenia. Dlatego właśnie esej
poprzedzony jest obszernym wstępem, w którym mowa jest o
malarstwie. Malarskie założenia zdeterminowały nie tylko
formę, ale i objętość szkicu, który z konieczności musiał być
zwięzły, aby go można było, podobnie jak obraz, ogarnąć
jednym spojrzeniem. Stąd również wynikły uporczywe
nawroty kilku przewodnich motywów. Zadaniem tych repryz
było skrócenie całości w pamięci czytelnika: utrzymanie w
aktualnej świadomości motywów gasnących w czasie lektury.
Dlatego też powraca w zakończeniu zdanie, które znalazło się
na wstępie. Perseweracja tematów (okno, ruiny zamku,
zielona firanka) miała również na celu uwypuklenie tragicznej
monotonii żywota królewieckiego myśliciela. Te same
ambicje malarskie kazały do przesady niemal operować grą
świateł i cieniów. Ale jakże inaczej— chcąc się utrzymać w
ramach założeń – pokazać zanik poczucia rzeczywistości,
który dręczył filozofa? Dlatego właśnie drzewa za oknem 
porównane są do zacieków farby na wilgotnej jeszcze
akwareli i Kant w lipowej alei podobny jest do „płaskich”
,
dwuwymiarowych rysunków egipskich.
Skoro o zaniku poczucia rzeczywistości mowa, warto
może dorzucić kilka wyjaśnień. Neuropatia? Zapewne, w
wątłym łożysku astenicznej budowy filozofa rysują się
skomplikowane linie stłumionej psychonerwicy, łatwo
uchwytnej w maniakalnej obrzędowości codziennego życia, w
dziwactwach i niezłomnych nawykach. Psycholog z tomem
klasycznego Janeta w ręku z łatwością by odnalazł w biografii
Kanta szereg cech, które składają się na zjawisko tzw.
psychastenii i bez trudu mógłby sformułować kliniczne nazwy
dla kantowskich „krytyk”:
La perte de la fonction du reel – dla pierwszej, l’amour
exageré de l'honnetete – dla drugiej, les emotions sublimes –
dla trzeciej.
Mógłby nawet, idąc tropem Kalliklesa, dostrzec w
kantowskim kulcie prawa wyraz słabości, która uchyla się od
walki, aby uciec w cień miecza i wagi niewidomej bogini.
Zapewne... być może... ale tych właśnie dociekań
chciałem uniknąć. I to nie tylko dlatego, że psychologiczna
geneza dzieła nie wyznacza jego obiektywnej wartości; że
filozoficzna i kulturalna wartość „krytyk" leży poza zasięgiem
ciekawości psychologa – to jasne. Kierowała mną przede
wszystkim potrzeba zachowania dystansu i taktu wobec
jednego z największych myślicieli. Dlatego też w
kulminacyjnych punktach, kiedy mowa jest o godzinach
filozoficznych rozmyślań, odwołuję się do Szekspira. Za
wszelką bowiem cenę starałem się uniknąć tej nieznośnej
amikoszonerii, której nie mogą się wyrzec autorzy
„psychologicznych biografii".
A zresztą, jeśli Kant był neurotykiem, to był neurotykiem,
który potrafił przezwyciężyć swoją słabość. Wbrew pozorom
nie był może nawet „dziwakiem”: „Dziwak – mawiał,
uprzedzając jakby dociekliwość swoich biografów – małpuje
tylko człowieka z charakterem”. To, co w życiu jego ma
cechy tak zwanego dziwactwa, to tylko „odpadki”, to jakby
„uboczny produkt” potężnej pracy wewnętrznej, której
owocem są „krytyki”. Bo Kant był przede wszystkim
„człowiekiem z charakterem”. Jakże się myli Janet kiedy
pisze: „ ...ąuand on a vu beaucoup de scrupuleux, on en arrive
a se demander avec tristesse si la speculation philosophique
n'est pas une maladie de l'esprit humain”. Kiedy się widziało
wielu psychiatrów, którzy nie uszli losu swych pacjentów,
można byłoby (idąc fałszywym tropem Janeta) zapytać się ze
smutkiem, czy i psychiatria przypadkiem n'est pas une
maladie de l'espńt humain. Podobnie można byłoby
„zdyskwalifikować” i odkrycie Ameryki, jako że Kolumb był
paranoikiem.
Niemniej, osłabione poczucie rzeczywistości, które jest
niejako ośrodkiem malarskich ambicji niniejszego szkicu,
zasługuje na komentarz. Ale że Kant był metafizykiem,
sięgniemy do metafizycznych uzasadnień. Jeśli dręczyło go
osłabione poczucie rzeczywistości, to jak przystało na
filozofa, cierpiał nad zanikiem świadomości z a s a d, na
których wspiera się rzeczywistość. Kant nie był człowiekiem
skłonnym do zwierzeń, ale w zwierzeniach innego myśliciela
(Th. Jouffroy) odnajdujemy dzieje „filozoficznego" zaniku
poczucia rzeczywistości, które – jak się zdaje – rozjaśnić
mogą interesujący nas problem. Jouffroy, szlachetny
myśliciel, który w historii filozofii zasłużył sobie na petitem
zaledwie odmierzoną notatkę, obok mniej lub więcej
oryginalnych rozważań zostawił nam kilka przejmujących
stron, godnych pióra Descartesa. Warto je tu zacytować:
Le jour était venu où, du sein de ce paisible édifice de la
religion qui m'avait recueillir á ma naissance et á l'ombre
duąuel ma première jeunesse s'était ecoulee, j'avais entendu le
vent du doute, ąui de toutes parts en battait les murs et
l'ébranlait jusąue dans ses fondements.
Je n'oublierai jamais la soirée de décembre où le voile qui me
dérobait à moi-même ma propre incrédulite fut déchiré.
J'entends encore mes pas dans cette chambre étroite et nue, où
longtemps après l'heure du sommeil j'avais continuè de me
promener; je vois encore cette lune, à demi voilée par les
nuages qui en éclairaient par intervalles les froids carreaux.
Les heures de la nuit s'écoulaient et je ne m'en apercevais pas;
je suivais avec anxiété ma pensée ąui de couche en couche
descendait vers le fond de ma conscience, et, dissipant l'un
après l'autre toutes les illusions ąui m'en avaient jusąue-là
dérobé la vue, m'en rendait de moment en moment les détours
plus visibles.
En vain je m'attachais à ces croyances dernières comme un
naufragé aux débris de son navire; en vain, épouvanté du vide
inconnu dans leąuel fallais flotter, je me rejetais pour la
dernière fois avec elles vers mon enfance, ma familie, mon
pays, tout ce ąui m'était cher et sacré; l'inflexible courant de
ma pensée était plus fort: parents, familie, souvenirs,
croyances, U m'obligeait á tout laisser, l'examen se
poursuivait plus obstiné et plus sévère à mesure qu'il
approchait du terme et il ne s'arréta ąue ąuand il l'eut atteint.
Je sus alors qu'au fond de moi-même il n'y avait plus rien ąui
fût debout. Ce moment fut affreux et, ąuand uersue matin je
me jetais épuisé sur mon lit, ii me sembla sentir ma première
vie, si riante et si pleine, s'éteindre, et derrière moi s'en ouvrir
une autre sombre et dèpeuplèe, où désormais fallais vivre
seul, seul avec ma fatale pensée ąui venait de m'y exiler et ąue
j'étais tenté de maudire. Les jours ąui suivirent cette
découverte furent les plus tristes de ma vie. Dire de ąuels
mouvements ils furent agités serait trop long. Bien ąue mon
intelligenće ne considérât pas sans ąueląue orgueil son
ouvrage, mon âme ne pouvait s'accommoder à un état si peu 
fait pour la faiblesse humaine; par des retours violents elle
cherchait à regagner les rivages qu'elle avait perdus; elle
retrouvait dans la cendre de ses croyances passées des
étincelles qui semblaient par intervalles rallumer la foi. Mais
des convictions renversées par la raison ne peuvent se relever
ąue par elle, et ces lueurs s'éteignaient bientôt.
I dalej:
C'éiaient des journées, des nuits entières de méditations, dans
ma chambre; c'était une concentration d'attention si exclusive
et prolongée sur les faits intérieurs où je cherchais la ablution
des ąuestions ąue je perdais tout sentiment des choses du
denorset ąue ąuand j'y rentrais pour boire et manger il me
semblait ąue je sortais du monde des réalités et passais dans
celui des illusions et des fantômes.
Związek, jaki we wspomnieniach Jouffroy zachodzi
między utratą wiary a odwróconym, jeśli się tak można
wyrazić, poczuciem rzeczywistości, tak jest oczywisty, że nie
warto go było podkreślać rozstrzelonym drukiem.
Racjonalista Jachmann zapewnia, że Kant był
prawdziwym „wielbicielem Boga" (ein Gottesverehrer).
Inaczej go widział Borowski, który mówi o utraconej wierze
młodych lat. Tyle o tym pisano. Rozważano często uczciwie,
często ze złą wolą treść jego pism i zestawiano wypowiedzi
przyjaciół, ale jeśli się rozpatrzy styl Kanta, to nie sposób
odmówić słuszności literackiej ekspertyzie Heinego.
Wystarczy – pisze Heine – usłyszeć sposobem Kanta
prowadzone rozważania o istnieniu Boga, aby się doznało
szczególnego uczucia, którego doświadczyłem kiedyś w
Londynie, w New Beddlam, kiedym dostrzegł, że opuścił mnie
mój przewodnik i że jestem sam w gromadzie szaleńców... Czy
podobało mu się przeżuwając dowody egzystencji Bożej 
pokazać, jak smutno jest nie wiedzieć o Bogu? Podobny był
jednemu z mych przyjaciół z Getyngi, który po sumiennym
rozbiciu wszystkich lamp w ciemnej ulicy Grohud, rozprawiał
długo o użyteczności światła, aby naocznie uzasadnić naszą
bezradność.
Kto wie, czy w zwierzeniach Jouffroy nie odnajdujemy
zarysów zamilczanego przez Kanta dramatu? Może w
wiecznie przesłoniętych oknach sypialnego pokoju szczęknęły
okiennice targnięte „wiatrem zwątpienia", który wydymając
żagiel zielonej firanki unosił wielkiego samotnika na ciemne
rozlewiska nieobrzeżone nieznanym nawet lądem. Przeraźliwa
samotność! „Raz Boga niet tak kakojże ja i generał” –
obruszył się nie bez racji jeden z bohaterów Dostojewskiego.
Z zagadnieniami osłabionego poczucia rzeczywistości
wiąże się drugi naczelny problem szkicu: problem władzy.
Więc jeszcze kilka słów: Kant zorganizował życie swoje
tak, aby w najmniejszym stopniu stykać się z rzeczywistością,
aby móc kierować tempem swego życia, jak Galileusz, który
wyznaczył szybkość kuli stoczonej po równi pochyłej. Starał
się unikać wszelkich kolizji z rzeczywistością, aby nie
zburzyć kunsztownej struktury życia i systemu. Chciał nadać
swemu życiu ten sam ład, który narzucił „bezpańskiemu”
światu: mgle, wiatrom, drzewom i chmurom. Zapewne, Kant
wiedział, że nie jest panem deszczu i wiatru, który targał
wiecznie zamkniętymi okiennicami sypialni, i wiedział, że nie
kieruje obrotami nieba nad Królewcem. Zapewne, ale – tym
razem psychologicznie rzecz ujmując (podkreślam:
psychologicznie), skoro sprowadził kształt i rozwój świata do
wielorakich form podmiotu, to w głębi duszy, podświadomie,
nie mógł nie cierpieć nad nieprzewidzianym – w potocznym,
życiowym sensie – układem zjawisk. Dlatego
uschematyzował i ułożył tryb codziennego życia tak, aby 
żaden nieprzewidziany wypadek nie zburzył z góry ułożonej
kolejności zdarzeń. Dlatego niepokoił go rozrost drzew za
oknem i dlatego dręczony nocnymi koszmarami zanotował:
wystrzegać się złych snów. „Wystrzegać się złych snów” – to
tak, jakby się powiedziało topoli: „uschnij”, a chmurze:
„rozpłyń się”. Trzeba być zupełnie pozbawionym
psychologicznego wyczucia, aby w tej „ku pamięci” zapisanej
notatce nie dostrzec żądzy władzy, która chciałaby regulować
obroty ciał niebieskich i wykreślać linie lotu jaskółkom. I
dlatego życie Kanta było prawdziwym dramatem: za dnia nie
panował nad światem zewnętrznym – w nocy nie był panem
własnych wyobrażeń. W chaosie rozprzężonych wyobrażeń
był sam i samotny widział za oknem niepojęte cienie –
powiewające ramiona drzew.
Inna rzecz przyjąć kantyzm w zakresie pojęć, inna rzecz
uczuciowo zżyć się z kantyzmem. Inaczej współżyjemy z
Kantem przy lekturze Krytyki władzy sądzenia, inaczej na
spacerze, kiedy nie myślimy o kategoriach, ale o zielonych
stokach wzgórz i połyskujących skrętach Izery. Nieuchwytnie
zabarwiająca tło uczuciowe świadomość tego, że nadajemy
oto drzewom zasadę ich egzystencji i że jesteśmy
prawodawcami świata, odbitego w skrętach rzekł, daje tę
szczególną radość, której w Molierowskiej karykaturze
doświadczył pan Jourdain, gdy dowiedział się, że włada
prozą. Nie bez głębokiej racji Freud, mówiąc o
podświadomości, odwołuje się do Kantowskiej „rzeczy samej
w sobie”.
Człowiek, twórca rzeczywistości zjawiskowej, z reguły
odnajduje w sobie – podobnie jak Schopenhauer – tajemniczą
Ding an sich, a leżąca pod nogami dolina Izery, połyskujące
skręty rzeki, obłoki i góry – to świat nie tylko zorganizowany,
lecz i stworzony przez człowieka.
I dlatego tak trudno uwolnić się od pokus kantyzmu, jeśli 
się już raz spojrzało na świat oczyma Kanta, a nie świętego
Franciszka. Na stronicach Krytyki krążą znaki zodiaku, krążą
blaski i cienie; drzewa rosną, obłoki płyną i wody – poza
ekranem schną łożyska rzek i próchnieją drzewa:
rzeczywistość skazana jest na śmierć. A on zagłębiony w
fotelu patrzy na ruiny zamku królewieckiego, na smukłe
topole, na bezładne obłoki: wie, że gasną światła, że rozsypują
się ruiny królewieckiego zamku i schną topole – wie, że
zostały tylko jego dłonie pomnożone przez dłonie tych, którzy
przewracają stronice Krytyki czystego rozumu. Suche, starcze
dłonie zasłaniają świat zieloną jedwabną firanką, zawieszoną
nad oknem skromnego gabinetu.
Bouqueron 15 XII 1941 r.
