Herbert George Wells

Kryształowe jajo


Jeszcze w roku ubiegłym był niedaleko ulicy Siedmiu
Zegarów mały, niezbyt estetyczny sklepik, a nad nim
szyld malowany z napisem o prawie zatartych, żółtych
literach: „C. Cave, Naturalista i Antykwariusz”.
Wystawa tego sklepu była ciekawie urozmaicona.
Leżały tam kły słoniowe, zbrakowane figury do gry w
szachy, różne wyroby ze szkła, broń, dwie czaszki
tygrysie, czaszka ludzka, kilka małp wypchanych i
zjedzonych przez mole (jedna z nich trzymała w ręku
lampę), stare meble, które wyszły z mody, jajo strusie
upstrzone przez muchy, szklane akwarium
nadzwyczajnie brudne i zupełnie puste. Znajdowała się
też w witrynie, w chwili gdy się ta historią zaczyna,
jakaś masa kryształowa w formie jajka, pięknie
wypolerowana. Jajko to oglądały dwie osoby, które się
zatrzymały przed wystawą: jeden, duchowny, wysoki i
szczupły, drugi — młody człowiek, ubrany
przyzwoicie, o bardzo czarnej brodzie i ciemnej cerze.
Młody człowiek o ciemnej cerze żywo gestykulował i
zdawało się, że pragnął namówić swego towarzysza do
kupna tego przedmiotu.
W tym czasie pan Cave wyszedł ze sklepu, żując
resztkę chleba z masłem ze swego drugiego śniadania. 
Gdy ujrzał obu panów i przedmiot ich zajęcia, stracił
spokój ducha. Rzucając bojaźliwe spojrzenie poprzez
ramię, wolno zamknął drzwi.
Pan Cave był to mały starzec o bladej twarzy, ze
szczególnymi wodnisto-niebieskimi oczami; włosy miał
brudnopopielate, ubrany był w niebieski połatany
surdut, głowę jego okrywał kapelusz jedwabny, na
nogach miał pantofle haftowane, wielce zmiętoszone.
Kupiec zaczął śledzić obu tych ludzi. Tymczasem
duchowny zagłębił rękę w kieszeń od spodni, przyjrzał
się garści monet, które wydobył, i miły uśmiech pojawił
się na jego ustach. Pan Cave zdawał się jeszcze bardziej
zmieszany, gdy ich ujrzał wchodzących do sklepu.
Duchowny, bez żadnej ceremonii, zapytał go
wprost o cenę kryształowego jajka. Pan Cave rzucił
niespokojnym okiem w stronę mieszkania za sklepem i
odpowiedział:
— Pięć funtów.
Usłyszawszy cenę, kupujący zwrócił się do swego
towarzysza i do pana Cave’a i zaczął dowodzić, że cena
zbyt wysoka. Zaczął się targować.
W istocie była to cena znacznie wyższa od tej, jaką
starożytnik zamierzał wyznaczyć, gdy zawieszał jajo na
wystawie; zaraz też zbliżył się do drzwi sklepu i je
otworzył.
— Pięć funtów, to moja ostatnia cena — mówił,
jakby chcąc oszczędzić sobie nudnej i bezużytecznej
rozmowy.
W tej chwili, w odchylonej zasłonie, okrywającej
górną część oszklonej szafki u drzwi poza sklepem 
ukazała się twarz kobieca i małe oczka ciekawie
oglądały klientów.
— Pięć funtów, to moja ostatnia cena — powtórzył
pan Cave z drżeniem w głosie.
Młodzieniec o ciemnej cerze, który dotąd był tylko
widzem i przyglądał się przenikliwie panu Cave’owi,
naraz przemówił.
— Daj mu pięć funtów.
Duchowny obrócił się ku niemu, by widzieć, czy
mówi serio, a gdy jego spojrzenie znowu spoczęło na
panu Cave, zauważył, że twarz jego całkowicie
pobladła.
— To znaczna suma — rzekł i szukając w kieszeni,
zaczął rachować swoje pieniądze.
Miał tylko trzydzieści szylingów i musiał prosić o
resztę swego towarzysza, z którym zdawał się być na
stopie wielkiej poufałości. To dało panu Cave’owi czas
do zebrania myśli, zaczął więc z pewnym pomieszaniem
tłumaczyć, że w rzeczywistości jajo kryształowe nie jest
wcale na sprzedaż. Kupujący oczywiście byli tym
bardzo zdziwieni i pytali, dlaczego im nie powiedział
tego od razu.
Pan Cave, niezbyt pewny siebie, zaczął mówić
jakąś nieprawdopodobną historię, twierdząc, że nie
może im sprzedać tego kryształu dzisiaj, bo rankiem był
tu już pewien klient, który zamówił ten przedmiot dla
siebie.
Goście sądząc, że ta wymówka była podstępem
kupieckim, aby jeszcze bardziej cenę podnieść, udali, że 
niby wychodzą. Ale w tej chwili rozsunęła się zasłona
za sklepem i weszła właścicielka małych oczek.
Była to kobieta korpulentna, o rysach pospolitych,
młodsza i grubsza od pana Cave’a; szła ciężko naprzód,
a twarz miała mocno czerwoną.
— Kryształ jest do sprzedania — twierdziła — a
pięć funtów to cena dostateczna. Co ci się stało, panie
Cave, że nie chcesz przyjąć tego, co dają ci panowie?
Kupiec, wielce rozdrażniony tą nagłą napaścią,
rzucił żonie poprzez okulary spojrzenie pełne gniewu i
zaczął bronić swego prawa do prowadzenia interesów,
tak jak je sam rozumie. Nastąpił spór, który dwaj klienci
obserwowali; bawiło ich to i zajmowało, przy czym
dopomagali pani Cave pytaniami i ironicznymi
aluzjami. Oburzony pan Cave wytrwale powtarzał
swoją niepewną historię o kliencie, który miał przyjść
rano, w końcu rozdrażnienie jego stało się przykre.
Upierał się z nadzwyczajną zawziętością.
Młody syn Wschodu zakończył ten osobliwy spór.
Zaproponował, że wrócą za dwa dni, aby rzekomemu
klientowi dać czas na podjęcie decyzji.
— Ale wtedy — rzekł duchowny — jeżeli jajo
jeszcze będzie niesprzedane, będziemy nastawali... Pięć
funtów i ani grosza więcej.
Pani Cave uważała za swój obowiązek
wytłumaczyć męża, że bywa on niekiedy trochę
dziwaczny i gdy obaj klienci opuszczali sklep,
małżeństwo jeszcze się spierało.
Skoro zostali sami, pani Cave zainterpelowała męża
ze szczególną wyniosłością. Biedny człowieczek, drżąc 
ze wzruszenia, mamrotał swoje tłumaczenia, już to
dowodząc, że miał innego nabywcę na widoku, już to,
że jajo warte niewątpliwie dziesięć gwinei.
— A więc czemu żądałeś tylko pięć?
— Ach, do licha! Czy mi w końcu pozwolisz
prowadzić interesy po swojemu? — zakończył kupiec.
Pan Cave miał pasierba i pasierbicę, którzy z nim
mieszkali, i gdy rodzina zebrała się przy obiedzie,
chybiona transakcja stała się znowu przedmiotem
dyskusji. Nikt z nich nie miał wysokiej opinii o
metodach handlowych pana Cave’a, ale ostatnia sprawa
zdała się im szczytem szaleństwa.
— Jestem pewien, że on nieraz już odmówił
sprzedaży tej skorupy — mówił pasierb, długonogi
drągal osiemnastoletni.
— Ale pięć funtów! — dodała pasierbica, młoda,
dwudziestokilkoletnia, bardzo rozsądna osoba.
Odpowiedzi pana Cave’a były godne pożałowania,
bełkotał bojaźliwie jakieś puste słowa, zapewniając
ciągle, że wie, co robić należy.
Ledwie skończył się obiad, całe towarzystwo zeszło
na dół, aby pomóc zamknąć sklep na noc. Kupcowi
uszy płonęły, a w oczach za okularami błysnęły łzy
udręczenia.
— Czemu do diabła — mówił sam do siebie —
zostawiłem tak długo jajo w witrynie? Co za
szaleństwo!
To go męczyło najbardziej; myślał też długo, ale
bezskutecznie nad sposobem, w jaki by można było
uniknąć sprzedaży jaja.
Po zamknięciu sklepu pasierbowie wystroili się i
udali się do znajomych, żona poszła na górne piętro, by
tam rozmyślać o zaletach handlowych kryształowego
jaja, przy czym lubowała się w sekrecie mieszaniną
ciepłej wody, cukru, cytryny i... innego dodatku.
Pan Cave pozostał w sklepie pod pozorem, że
zamierza porobić małe ozdobne skały w starym
akwarium, ale w rzeczywistości miał inny utajony cel,
który się wyjaśnił dopiero później.
Istotnie nazajutrz pani Cave spostrzegła, że jajo
kryształowe wyjęte zostało z witryny i leżało poza
stosem zbutwiałych książek, traktujących o łowieniu
ryb za pomocą wędki. Przeniosła je natychmiast na
miejsce widoczne w witrynie, ale nie robiła z tego
powodu mężowi zbyt ostrych wyrzutów, gdyż właśnie
męczyła ją okropna migrena.
Dzień przeszedł nieprzyjemnie. Pan Cave,
pomijając inne rzeczy, był tego dnia bardziej
roztargniony niż zwykle i nadzwyczaj wrażliwy. Po
południu, w chwili gdy jego żona odbywała swą
codzienną sjestę, wyciągnął znowu kryształowe jajo z
witryny.
Nazajutrz miał zamówione dostarczenie kilku
świnek morskich do dysekcji w jednej z klinik
szpitalnych, wyszedł więc załatwić ten sprawunek.
W czasie jego nieobecności myśl pani Cave wróciła
do kryształu i najlepszych sposobów użycia pięciu
funtów zań ofiarowanych. Wymarzyła sobie bardzo
miłe rzeczy, a między innymi zieloną jedwabną suknię
dla siebie, a dla wszystkich wycieczkę do Richmond, 
gdy naraz zgrzyt klamki u drzwi wezwał ją do sklepu.
Wchodzącym był nauczyciel ze szkoły ludowej, który
przyszedł żalić się, że mu dotąd nie dostarczono żab
zamówionych jeszcze wczoraj.
Pani Cave nie lubiła tej szczególnej gałęzi handlu
męża, toteż biedak, który czynił swe reklamacje w
sposób dość zadzierzysty, po krótkiej wymianie słów,
dyplomatycznie wyszedł ze sklepu.
Wówczas spojrzenie pani Cave zwróciło się ku
witrynie, gdyż widok jaja kryształowego stanowił dla
niej pewność pięciu funtów i urzeczywistnienie marzeń.
Jakież było jej zdumienie, gdy nie zobaczyła go na
swym miejscu! Zajrzała poza książki, gdzie je wczoraj
znalazła — było pusto. Jajo zniknęło! Zaczęła go
szukać gorączkowo po całym sklepie.
Kiedy pan Cave o godzinie drugiej wrócił z parą
świnek morskich, zastał sklep w zupełnym nieładzie, a
żona jego, siedząc na ziemi, za kontuarem, w stanie
ducha zupełnie zrozpaczonym, przerzucała materiały,
służące do wypychania zwierząt. Twarz jej była
purpurowa ze złości; gdy zobaczyła wchodzącego męża,
z miejsca oskarżyła go, że ukrył przedmiot jej rozpaczy.
— Ukryłem, co? — zapytał pan Cave, nie patrząc
na żonę.
— Jajo kryształowe.
Na to kupiec, na pozór strasznie zdumiony,
poskoczył ku witrynie.
— Nie ma go już tam? Wielcy bogowie! Cóż się z
nim stało?
W tej samej chwili pasierb pana Cave’a, który
właśnie dopiero co wrócił do domu, wszedł do sklepu,
upominając się głośno o obiad. Jako uczeń zakładu
stolarskiego, znajdującego się na tej samej ulicy,
stołował się w domu i oczywiście był rozgniewany, że
obiad nie jest gotowy.
Ale gdy się dowiedział o stracie kryształowego jaja,
zapomniał o obiedzie i cały gniew jego zwrócił się
przeciw ojczymowi.
Pierwsza ich myśl była z konieczności ta, że stary
jajo ukrył, ale pan Cave energicznie temu przeczył: nie
wiedział nic o losie jaja — na chybił trafił rzucił te
słowa — i tak zręcznie pokierował sprawą, że naprzód
oskarżył swoją żonę, a potem pasierba jakoby jedno z
nich wzięło przedmiot sporu i sprzedało go na swoją
korzyść. Rozpoczęła się ostra dyskusja, która
zakończyła się u pani Cave atakiem nerwowym,
zbliżonym do furii, skutkiem czego pasierb spóźnił się o
pół godziny do warsztatu.
Pan Cave cofnął się do sklepu, z dala od wzruszeń
pożycia małżeńskiego.
Wieczorem kwestię tę poruszono na nowo pod
kierownictwem pasierbicy, ale z mniejszą zaciętością, a
bardziej z punktu praktycznego. Kolacja miała przykry
przebieg i ostatecznie rozprawa zakończyła się
gwałtownie. Pan Cave, pozornie osiągnąwszy stan
krańcowego rozdrażnienia, wyszedł, trzasnąwszy
drzwiami. Reszta rodziny, oczerniwszy i obgadawszy
starca, ze swobodą, którą gwarantowała jego
nieobecność, zaczęła przeszukiwać dom od piwnicy do 
poddasza w nadziei, że znajdzie się kryształ, który znikł
tak zagadkowo.
Nazajutrz dwaj klienci, którzy byli zainteresowani
jajem, wrócili po nie. Pani Cave przyjęła ich prawie ze
łzami w oczach. Dała im do zrozumienia, że nikt
wyobrazić sobie nie może cierpień, jakie ona znosić
musiała i znosi od męża w czasie swej kilkunastoletniej
pielgrzymki małżeńskiej... i z miejsca stworzyła pełną
fantazji opowieść o zniknięciu kryształu.
Duchowny i młody człowiek spojrzeli na siebie i
zaznaczyli, że istotnie sprawa to nadzwyczajna;
ponieważ jednak pani Cave zdawała się skłonną do
opowiadania im w dalszym ciągu szczegółowej historii
swego żywota, ruszyli ku wyjściu. Wówczas, czepiając
się jeszcze jakiejś nadziei, pani Cave poprosiła
duchownego o adres, aby mogła mu donieść, skoro jej
uda się coś wydobyć z męża. Adres dostała, ale go jakoś
w roztargnieniu gdzieś położyła, że później już znaleźć
nie mogła.
Wieczorem tego samego dnia rodzina doszła do
kresu swoich wzruszeń i pan Cave, wyszedłszy z domu,
jadł kolację w odosobnieniu, które stanowiło dlań miły
kontrast po kłótniach dni poprzednich.
Przez jakiś czas stosunki rodzinne były dość
spokojne, ale ani jajo kryształowe, ani klienci pytający o
nie już nie powrócili.
Teraz, bez żadnego obwijania w bawełnę, musimy
wyznać, że pan Cave był kłamcą. Wiedział on
doskonale, gdzie się znajduje jajo kryształowe,
albowiem sam je oddał pod straż pana Jakuba Wace’a, 
asystenta-preparatora w szpitalu Świętej Katarzyny, na
ulicy Westbourne. Jajo zostało umieszczone na etażerce
i okryte kawałkiem czarnego aksamitu. Pan Cave
zaniósł je do szpitala, ukryte w worku wraz ze świnkami
i bardzo prosił młodego uczonego, aby czuwał nad tym
skarbem.
Pan Wace uczuł z początku niejakie wątpliwości.
Jego stosunek z panem Cave’em był dość osobliwy.
Lubując się w ludziach dziwacznych, zapraszał kilka
razy kupca do siebie na cygaro, przy czym rozwijał
przed nim swoje wielce zabawne poglądy na życie w
ogóle, a na kobiety w szczególności. Pan Wace spotykał
też i panią Cave, gdy zachodził do sklepu i wiedział,
przez jakie udręczenia przechodził jej mąż. Zważywszy
konsekwencje, zgodził się przechować kryształ. Pan
Cave obiecał innym razem wyjaśnić przyczyny swego
wyjątkowego przywiązania do jaja kryształowego — i
mówił w sposób przekonywający o przymiotach, które
w nim dostrzegał. Wrócił też tego samego wieczora i
opowiedział bardzo zagmatwaną historię.
Jajo kryształowe dostało się w jego posiadanie wraz
z innymi przedmiotami kupionymi na licytacji po
śmierci jednego z kolegów, a nie znając jego istotnej
wartości, oznaczył cenę na dziesięć szylingów. Trzymał
je przez kilka miesięcy i myślał o zniżeniu ceny, gdy
naraz zrobił nadzwyczajne odkrycie.
W owym czasie był on bardzo niezdrów i czuł się
wielce rozżalony z powodu lekceważenia i wprost złego
traktowania ze strony żony i jej dzieci. Żona jego była
próżna, grymaśna, szorstka i rozwijało się w niej coraz 
bardziej zamiłowanie do gorących trunków. Pasierbica
była drobiazgowa i pretensjonalna, a pasierb czuł ku
niemu gwałtowny wstręt, który mu okazywał przy
każdej sposobności. Wszystkie trudy handlu spadały na
niego, przy tym cierpiał na bezsenność. W czasie takich
nocy bezsennych, gdy myśli zbyt go dręczyły,
wychodził z łóżka, nie budząc żony, i błądził po domu.
Jednego razu rankiem, około godziny trzeciej przypadek
go zaciągnął do sklepu.
Zapełniona gratami izba cała była ciemna, prócz
jednego miejsca, w którym spostrzegł niepospolitą
światłość. Zbliżył się i okazało się, że świeciło właśnie
to jajo kryształowe, leżące w pobliżu witryny
sklepowej. Maleńki promyk przenikał przez szczelinę
okiennicy, uderzał w kryształ — i zdało się, można by
powiedzieć, napełniał całe jego wnętrze.
Pan Cave pomyślał, że nie zgadzało się to z
prawami optyki — tak jak on je sobie przypominał.
Mógł on rozumieć załamanie promieni aż do ogniska
wewnętrznego, ale ta dyfuzja naruszała zupełnie jego
pojęcia o fenomenach fizycznych. Zbliżył się jeszcze
bardziej do kryształu, badając go we wszystkich
kierunkach z tą ciekawością naukową, która za młodu
określiła wybór jego zawodu. Zdumiał się, że światło
nie było stałe, lecz mieszało się z wewnętrzną
substancją jaja, jak gdyby przedmiot ten był próżną
kulą, w której się mieści jakiś eter świetlny. Obracając
jajo dokoła, aby je widzieć z różnych stron, spostrzegł
nagle, że sam stoi między promieniem a jajkiem,
jednakowoż kryształ promienieje. Wielce zdziwiony 
wziął go i zaniósł w najciemniejszy kąt sklepu. Kryształ
świecił jeszcze kilka minut, po czym zwolna bladł i
zgasł. Położył go znów w wąziutkiej linii promienia,
gdzie kryształ prawie natychmiast zaczął na nowo
świecić.
Pan Wace mógł od razu sprawdzić tę szczególną
historię jaja. W różnych kierunkach przemieszczał je w
promieniu światła, a w ciemności doskonałej, jaką
dawała zasłona aksamitna, kryształ zdawał się
niewątpliwie słabo fosforyzować. Bardzo zresztą
możliwe, że światło było jakiegoś wyjątkowego rodzaju
i niejednakowo dla wszystkich oczu widzialne. Również
zdolność widzenia pana Wace’a była może słabszą od
zdolności pana Cave’a. Nawet u tego ostatniego siła ta
zmieniała się znacznie, widzenie zaś jego było
najżywsze w chwilach osłabienia i wielkiego
zmęczenia.
Od samego początku, światło w jaju kryształowym
wywierało na pana Cave’a jakiś szczególny wpływ. Nie
podzielił się on dotąd z nikim tajemnicą swych
obserwacji; żył ciągle w atmosferze przykrej
złośliwości; wyznać taką rozkosz — znaczyłoby ją
utracić. Zauważył też, że w miarę jak zorza rozlewała
swoje światło, jajo kryształowe stawało się mniej
promieniste, wyjąwszy wieczorną porę w ciemnych
kątach sklepu. Lecz przyszło mu do głowy użyć starego
kawałka czarnego aksamitu, na którym leżała przedtem
kolekcja minerałów; nakładając go na głowę, doszedł do
tego, że mógł widzieć ruch świetlny wewnątrz jaja
nawet i w ciągu dnia. Robił to z wielką przezornością, 
aby go nie spostrzegła żona, i tylko po południu pod
kontuarem, w czasie gdy żona urządzała swą poobiednią
sjestę.
Pewnego dnia, obracając jajo w ręku, ujrzał nagle
coś, co przeszło jak błyskawica, ale miał wrażenie, że
kryształ — na mgnienie oka — objawił mu istnienie
jakiejś dziwnej krainy; w chwili, gdy światło w nim
zamierało, miał znowu tę samą wizję.
Byłoby rzeczą nudną i bezużyteczną przedstawiać
wszystkie fazy odkrycia pana Cave’a. Wystarczy, gdy
powiemy, że rezultat był taki: patrząc w kryształ pod
kątem 137 stopni w kierunku promienia, widać było w
jego wnętrzu jasny i ściśle określony obraz jakiejś
odległej krainy. Nie okazało się to bynajmniej wizją
chimeryczną; im światło wewnętrzne było większe, tym
widowisko było bardziej rzeczywiste i trwałe. Był to
obraz ruchomy: to znaczy, że pewne przedmioty
poruszały się w nim, ale powoli, w sposób pełen ładu i
logiki jak przedmioty rzeczywiste, a przy tym,
stosownie do kierunku w którym kryształ oświetlano i
badano, zmieniał się też i obraz. Musiało to wywoływać
takie wrażenie, jak gdyby kto oglądał jakiś widok
poprzez szkło owalne, obracając je na wszystkie strony,
aby otrzymać coraz inną postać widoku.
Pan Wace, który mi o tym opowiadał, zapewniał
mnie, że opisy pana Cave’a były pełne szczegółów
bardzo dokładnych i wolnych od wzruszeń, jakie
spotykamy przy halucynacjach. Trzeba jednak
zaznaczyć, że wszelkie wysiłki pana Wace’a, by
widzieć te same rzeczy przy podobnym świetle w słabej 
opalescencji kryształu — były bezowocne; różnice w
natężeniu ich wrażeń były bardzo znaczne, tak, że to, co
dla pana Cave’a było przejrzystą wizją, panu Wace’owi
przedstawiało się jako mgła niewyraźna.
Opis, jaki podawał pan Cave, był niezmiennie jeden
i ten sam: była to rozciągła płaszczyzna, którą niby
oglądał ze znacznej wysokości, jakby z wieży lub
masztu. Na wschód i na zachód równinę zamykały duże
czerwonawe urwiska, które przypominały mu skały,
widziane niegdyś na obrazie, ale jaki to był obraz —
pan Cave nie mógł objaśnić. Góry te ciągnęły się od
północy ku południowi.
Z początku miał widzenie wielkiego łańcucha skał,
nad którym wschodziło słońce. Widział także migające
gromady, które wziął za ptaki. Pod nim rozciągała się
wielka ilość budynków, na które zdawało mu się, że
patrzy z wielkiej wysokości, a w miarę jak się zbliżały
do pogranicza obrazu, załamywały się i rozlewały w
kształty niewyraźne. Były też tam i drzewa, nadzwyczaj
ciekawe pod względem barwy i formy, i gęsta mszysta
zieleń i niezwykła szarość. Rozciągała się ona wzdłuż
połyskującego kanału. Wtem coś wielkiego i
błyszczącego przeleciało przez obraz. Gdy pan Cave
widział te rzeczy po raz pierwszy, wizja trwała
okamgnienie. Ręce mu drżały, głowa się chwiała;
widzenie przerywało się — i trudno mu było na razie
odnaleźć widok, gdy zgubił kierunek.
Drugie widzenie było jaśniejsze; miał je mniej
więcej w tydzień po pierwszym, a w przerwie tej robił
próby i doświadczenia, tak iż mógł teraz widzieć dolinę 
w całej długości. Widok był odmienny. Długa fasada
wielkiego budynku cofała się teraz w inną perspektywę.
Zauważył też dach budynku. Od frontu znajdował taras
o proporcjach nadzwyczajnej długości, na środku widać
było maszty, na których szczycie znajdowały się jakieś
małe świetlnie błyszczące przedmioty, a w ich wnętrzu
odbijało się zachodzące słońce. Znaczenie tych
przedmiotów zrozumiał pan Cave dopiero później, gdy
opisywał swe wizje panu Wace’owi.
Taras był otoczony jaśniejącą gęstwina bujnej
roślinności, a poza nią była szeroka zielona murawa, na
której odpoczywały jakieś wielkie stworzenia, o
kształcie chrabąszczy. Poza murawą szła droga z
kamienia różowego, a dalej jeszcze toczyła się
migotliwa obszerna przestrzeń wodna, śród dwóch
szeregów gęstych czerwonych trzcin, płynąca
równolegle do dalekich skał. Powietrze zdawało się
pełne gromad wielkich ptaków, poruszających się, a na
drugim brzegu rzeki widać było całe szeregi budynków,
skrzących się od siatek i ścianek metalowych; wszystko
to otaczał las drzew mszystych.
Nagle coś zdało się kilkakrotnie trzasnąć, niby
uderzenia skrzydeł lub wachlarza i twarz jakaś albo
raczej górna część twarzy o szerokich oczach zbliżyła
się do jego twarzy, tak jakby była po drugiej stronie
kryształu. Pan Cave był tak przestraszony i uderzony
absolutną realnością tych oczu, że nagle poruszył
głową, aby spojrzeć poza kryształ. Tak był pogrążony w
kontemplacji, że zdziwił się, gdy zobaczył ciemności
swego sklepiku ze zwykłym jego zapachem pleśni i 
zaduchu. Gdy mrugnął oczami, światło kryształu
osłabło i zagasło.
Takie były pierwsze wrażenia ogólne pana Cave’a.
Jego opowieść jest prosta i szczegółowa. Od pierwszej
chwili, gdy zobaczył dolinę ,podziała na jego zmysły i
wyobraźnię, a gdy zaczął oceniać szczegóły widoku,
zachwyt jego zmienił się w namiętną ciekawość.
Zaniedbywał interesy, roztargniony myślał tylko o tym
momencie, gdy będzie mógł wrócić do swej
kontemplacji.
Wtedy to, w parę tygodni po pierwszej wizji,
przyszli owi dwaj klienci, którzy chcieli kupić jajo,
wtedy zrodziło się owo udręczenie, jakie sprawiła mu
ich oferta, wtedy zniknęło w tajemniczy sposób jajo
kryształowe i nastąpiły wszystkie opowiedziane już
wypadki.
Dopóki sprawa ta stanowiła tajemnicę pana Cave’a,
jajo kryształowe było po prostu dziwem, który można w
sekrecie oglądać tak jak dziecko podgląda przez szparę
zakazany ogród. Ale pan Wace, jako młody badacz,
posiadał umysł szczególnie przenikliwy i logiczny.
Skoro tylko poznał dzieje jaja i uzyskał pewność,
widząc na własne oczy fosforescencję kryształu, że
istniały rzeczywiście dowody, potwierdzające słowa
pana Cave’a, uważał za swój obowiązek rozwinąć ten
problemat systematycznie.
Pan Cave niecierpliwie pożądał rozkoszy oglądania
tej czarodziejskiej krainy i przychodził tu co wieczór,
od wpół do dziewiątej do wpół do jedenastej, a czasami 
podczas nieobecności pana Wace’a, przychodził nawet i
we dnie oraz w każdą niedzielę po południu.
Początkowo pan Wace robił liczne notatki i jego
metodzie naukowej zawdzięczamy znajomość stosunku
między linią, po której promień wchodził do jaja
kryształowego a orientacją widzenia. Zamykając jajo w
skrzyneczce, w której przebił jedynie mały otwór dla
promienia świetlnego i zastąpiwszy swe giemzowej
barwy firanki gęstym czarnym płótnem, znacznie
ulepszył warunki obserwacji, tak, iż w niedługim czasie
mogli badać dolinę w różnych kierunkach.
Tak rozwikławszy zadanie, możemy teraz dać
krótki opis tego świata widziadlanego, który się mieścił
w krysztale, a który teraz obydwaj uważnie
obserwowali. Gdy kryształ stawał się przyćmiony,
kładli go we właściwej pozycji do skrzynki i zapalali
lampy elektryczne. Pan Wace formułował kwestie i
poprzez obserwacje i poddawał je wyjaśnieniu.
Uwagę pana Cave’a głównie pochłonęły owe istoty
skrzydlate, które dostrzegał w tak znacznej liczbie w
każdym ze swoich widzeń poprzednich. Przez jakiś czas
przypuszczał, że mogły one wyobrażać jakiś gatunek
nietoperzy dziennych. Potem sądził, że to cherubiny.
Głowy ich były okrągłe i dziwnie człowiecze i właśnie
to oczy jednej z tych kreatur tak go przeraziły przy
drugiej obserwacji. Miały one wielkie srebrzyste
skrzydła, bez piór, lecz lśniące jak łuska rybia, z tym
samym tęczowym odcieniem, w rodzaju skrzydeł
motylich o zakrzywionych brzegach. Ciało było
niewielkie, lecz pod spodem zbrojne dwoma pękami 
organów chwytnych w rodzaju długich macek.
Jakkolwiek niewiarogodnym zdało się to z początku
panu Wace’owi, musiał jednak przyjść do przekonania,
że wielkie, przypominające ludzkie budowle i wspaniałe
ogrody, które tak przepysznie zdobiły dolinę —
należały do tych właśnie istot.
Pan Cave zauważył wśród innych osobliwości, że
budynki te nie miały wrót, ale że wielkie okna
otwierające się swobodnie służyły tym istotom za
wejście i wyjście. Układały się one na swych mackach,
zwijały skrzydła do objętości trzciny i wskakiwały do
środka. Wśród nich było wiele innych stworzeń, już to
niby wielkie ważki, już to ćmy, już żuki skrzydlate, a na
murawach olbrzymie chrabąszcze bez skrzydeł, o
świetnie tęczowych barwach, wlokły się leniwie. Nadto,
na drogach i na tarasach stworzenia o wielkich głowach,
podobne do wielkoskrzydłych, lecz pozbawione lotek,
podskakiwały z miną zafrasowaną na swoich wiązkach
macek.
Wspominało się już o świecących przedmiotach,
które mieściły się na wysokich masztach, wśród tarasu,
przy najbliższym budynku.
Pewnego razu, gdy w szczególnie jasny dzień pan
Cave przenikliwie jął badać jeden z tych masztów,
zauważył, że świecący przedmiot na maszcie było to nic
innego, tylko jajo kryształowe najdokładniej podobne
do tego, jakie miał w ręku; bliższe badanie przekonało
go, że każdy z tych masztów, a było ich w perspektywie
koło dwudziestu, miał na szczycie taki sam przedmiot.
Od czasu do czasu jedna z wielkich istot latających 
unosiła się do wysokości jednego z tych jaj
kryształowych, po czym złożywszy skrzydła i oplótłszy
się mackami dokoła masztu, spoglądała utkwionym
okiem w kryształ, co trwało nieraz dłużej niż piętnaście
minut.
Szereg obserwacji, jakie nasunęły się panu
Wace’owi, przekonały obydwu badaczy, że co się tyczy
tego świata widziadlanego, to kryształ, w który oni
spoglądali, znajdował się w rzeczywistości na ostatnim
maszcie tarasu i że od czasu do czasu jeden z
mieszkańców tego innego świata badał twarz pana
Cave’a, gdy ten robił swoje obserwacje.
Musimy więc przyjąć jedną z dwóch hipotez: albo
jajo kryształowe pana Cave’a znajdowało się naraz w
dwóch światach, i gdy w jednym przenoszono je z
miejsca na miejsce, w drugim spoczywało ono
nieruchomo, co jest absurdem; albo miało ono jakiś
szczególny związek sympatyczny z drugim jajem
kryształowym, ściśle podobnym do jaja w drugim
świecie, tak iż to, co było widzialne we wnętrzu jednego
kryształu w tamtym świecie, było również widzialne w
pewnych warunkach obserwatorowi w odpowiednim
krysztale na drugim świecie, i vice versa.
Obecnie, prawdę mówiąc, nie wiemy nic o
sposobie, w jaki oba kryształy mogły wejść ze sobą w
ten związek, ale wiemy ostatecznie, że nie jest to
absolutną niemożliwością. Hipoteza ta o dwóch jajach
kryształowych, będących w związku sympatycznym,
była przypuszczeniem nie tylko pana Wace’a, ale i mnie
zdaje się możliwą do przyjęcia.
Tylko gdzie się znajdował ten drugi świat? I na tę
kwestię również inteligencja pana Wace’a potrafiła
rzucić pewne światło. Po zachodzie słońca — tam —
niebo ciemniało bardzo szybko, w istocie nader krótka
była chwila zmierzchu, po czym ukazywały się
gwiazdy. Były to te same gwiazdy, które my widujemy,
ułożone podług tych samych konstelacji. Pan Cave
poznał Niedźwiedzicę, Plejady, Aldebarana, Syriusza,
tak iż ten drugi świat musiał się znajdować gdzieś w
systemie słonecznym i co najwyżej o parę set milionów
mil od naszego świata.
Idąc za tymi wskazówkami, pana Wace’a
dowiedział się, że niebo nocne miało szafir ciemniejszy
niż nasze niebo zimowe, że słońce zdawało się tam
nieco mniejsze i że były tam dwa księżyce, podobne do
naszego, ale mniejsze i odmienne w ruchu; jeden z nich
wirował nadzwyczaj szybko. Księżyce te nie ukazywały
się wysoko na niebie, ale znikały natychmiast po swoim
wschodzie, to znaczy, że przy każdym swym obrocie
ulegały zaćmieniu z powodu bliskości swej planety.
Wszystko to odpowiada całkowicie – chociaż pan
Cave nic o tym nie wiedział – warunkom bytu, jakie
panują na Marsie.
Istotnie, wydawało się prawdopodobne, że
spoglądając w jajo kryształowe, pan Cave widział
rzeczywiście planetę Marsa i jego mieszkańców. A
jeżeli tak było, to gwiazda wieczorna, która tak świetnie
promieniała na niebie tej dalekiej wizji, niczym innym
nie była — tylko naszą Ziemią.
Przez pewien czas Marsjanie — o ile to byli
Marsjanie — zdawali się nie widzieć obserwacji pana
Cave’a. Kilkakrotnie jeden z nich się zbliżał, ale zaraz
prawie odlatywał. Pan Cave mógł zatem badać ruchy
tych stworzeń skrzydlatych, nie niepokojony ich uwagą,
a choć opisy jego z konieczności byty niewyraźne i
ułamkowe, mimo to są one bardzo sugestywne.
Pan Cave nie mógł stwierdzić, czy Marsjanie
skrzydlaci byli to ci sami, co Marsjanie skaczący po
gościńcach i tarasach — i czy ci ostatni mogli dowoli
rozpinać skrzydła. Kilka razy widział on pewną liczbę
istot dwunogich, ciężkich i niezdarnych, które z lekka
przypominały małpy; twory te, o białawym
półprzezroczystym ciele, pasły się na łąkach. Raz kilka
z nich poczęło uciekać przed jednym z Marsjan
skaczących, o głowie okrągłej; ów pochwycił jedno z
tych dwunogich stworzeń, ale w tej chwili widok
zniknął, pozostawiając pana Cave’a w mroku. Innym
razem jakiś przedmiot ogromny, który pan Cave
początkowo uważał za przeolbrzymiego owada, naraz
zjawił się i wzdłuż drogi nad kanałem przeleciał z
błyskawiczną szybkością. Gdy się zbliżył, pan Cave
poznał, że był to jakby mechanizm z błyszczącego
metalu. Gdy go później znów chciał badać — zniknął
mu już z oczu.
Pan Wace zapłonął ambicją, by zwrócić na siebie
uwagę Marsjan, i raz, gdy dziwne oczy jednego z nich
ukazały się znów w jaju kryształowym, pan Cave zaczął
wydawać okrzyki, zrobił skok w tył — i natychmiast
zapaliwszy w pokoju światło elektryczne, obydwaj 
zaczęli gestykulować w sposób porozumiewawczy. Ale
gdy pan Cave obrócił kryształ ponownie, Marsjanin już
zniknął.
Obserwacje te prowadzono w ciągu pierwszej
połowy listopada i pan Cave w tej epoce,
przypuszczając, że podejrzenia rodziny co do jaja
kryształowego już ucichły, postanowił wziąć je ze sobą,
aby kiedy mu się zdarzy sposobność, móc we dnie czy
w nocy rozkoszować się tym, co się naraz stało
najbardziej realnym przedmiotem jego istnienia.
W grudniu praca pana Wace’a, skutkiem bliskiego
egzaminu, była bardzo natężona i pochłaniała go
całkowicie; posiedzenia — mimo woli — zostały
przerwane, i w ciągu dziesięciu lub jedenastu dni
uczony nie widział pan Cave. Wówczas zaczął się
niepokoić, a ponieważ był obecnie swobodniejszy,
ruszył w stronę Siedmiu Zegarów. Ale sklep pana
Cave’a był zamknięty.
Zapukał; drzwi otworzył mu pasierb pana Cave’a w
żałobnym ubraniu. Natychmiast poproszono panią
Cave, która weszła owinięta w gęste zasłony
wdowieństwa.
Pan Wace dowiedział się, że pan Cave umarł i już
został pochowany. Wdowa była nieutulona w żalu i
mówiła bolesnym głosem. Umysł jej był zajęty
projektami przyszłości, ale pan Wace dowiedział się w
końcu szczegółów śmierci pana Cave’a. Znaleziono go
w sklepie — o wczesnej godzinie — nazajutrz po owym
dniu, w którym po raz ostatni był u pana Wace’a; leżał 
martwy, a jego zimne, kurczowo zwarte ręce silnie
ściskały jajo kryształowe.
— Twarz miał uśmiechniętą — dodała pani Cave
— a kawałek czarnego aksamitu leżał u jego nóg na
podłodze.
Nie żył już co najmniej od sześciu godzin, gdy go
znaleziono.
Wieść ta była niesłychanie przykra dla pana Wace’a
i gorzkie czynił sobie wyrzuty, że nie zwrócił uwagi na
widoczne symptomy choroby starca.
Głównie jednak niepokoił się o kryształ. Poczynił
kilka delikatnych aluzji w tym przedmiocie, gdyż znał
manię pani Cave — i z osłupieniem dowiedział się, że
jajo sprzedano.
Skoro tylko wniesiono do jej pokoju martwe ciało
męża, pierwszą myślą pani Cave było napisać do tego
duchownego, który tak wielką sumę ofiarował za
kryształ, o odnalezieniu zguby. Ale, jak wiemy, adres
zaginął.
Ponieważ nie miała środków dostatecznych, by
opłakać i pochować pana Cave’a z całą wystawą, jakiej
wymaga godność starego mieszkańca dzielnicy Siedmiu
Zegarów, zwróciła się do znajomego handlowca.
Zgodził się on, po odpowiedniej ocenie, przyjąć pewną
część towarów ze sklepu pana Cave’a. Ocenę robił sam,
a jajo kryształowe stanowiło jeden z koniecznych
przedmiotów sprzedaży.
Pan Wace, wypowiedziawszy kilka wyrazów
kondolencji, może nieco zbyt pośpiesznie wyszedł, by
co rychlej zobaczyć się z owym handlowcem. Od niego
dowiedział się, że jajo kryształowe już zostało
sprzedane; kupił je jakiś duży pan, czarnowłosy, w
popielatym ubraniu.
Tu się kończą fakty materialne tej ciekawej i
przynajmniej dla mnie sugestywnej historii. Naturalista
nie miał pojęcia, kim był ów duży pan, brunet, gdyż nie
patrzył nań zbyt uważnie — i żadnych szczegółów dać
o nim nie mógł. Nie wiedział nawet, w którą stronę
poszedł jego klient, opuściwszy sklep. Przez jakiś czas
pan Wace, jakby próbował cierpliwości kupca —
dręczył go rozpaczliwymi pytaniami, puszczając wodze
swojej własnej żałości. W końcu zdecydowawszy, że
cała rzecz wyślizgnęła mu się z rąk i zniknęła niby
widmo w cieniu, wrócił do siebie.
Nie trzeba opisywać, jak wielkie było jego
strapienie i rozczarowanie. Jeszcze raz, ale równie bez
skutku, poszedł do handlarza; potem próbował ogłoszeń
w czasopismach, które mogły prawdopodobnie wpaść w
ręce kolekcjonerów różnych osobliwości. Pisał listy do
The Daily Chronicle i Nature, ale oba te dzienniki,
przypuszczając mistyfikację, prosiły go przed
wydrukowaniem, aby się namyślił nad tym, co czyni, a
nawet dano mu do zrozumienia, że taka dziwaczna
historia mogłaby cień rzucić na jego reputację naukową.
Zresztą jego własne prace zajęły go tak, iż po kilku
tygodniach, prócz przypadkowych wizyt u niektórych
antykwariuszy, musiał on wbrew woli zarzucić
poszukiwanie kryształowego jaja — i od tego dnia
niepodobna go znaleźć. Niekiedy jednak pan Wace 
miewa napady, pod wpływem których opuszcza swe
zajęcia zawodowe i na nowo rozpoczyna poszukiwania.
Jednakże po długim czasie zdołał odnaleźć
duchownego i człowieka Wschodu, którzy byli u pana
Cave; a był to nikt inny, tylko wielebny James Parker i
książe Bosso-Kuni z Jawy. Książę kierował się przy
kupnie tylko prostą ciekawością i uporem. Pragnął on
kupić kryształ jedynie dlatego, że pan Cave nie chciał
go sprzedać, po czym wyjechał nie wiadomo dokąd. O
ile można przypuszczać, jajo kryształowe ozdabia teraz
jakiś banalny salon albo służy za przycisk do papieru —
i zapewne jego szczególne własności są nieznane
obecnemu posiadaczowi. Poniekąd właśnie z powodu
takiej możliwości powstało to opowiadanie, aby dać
możliwość poznania tej historii szerszemu odbiorcy.
Mój pogląd na tę sprawę jest praktycznie taki sam,
jak zdanie pana Wace’a. Sądzę, że ten kryształ na
maszcie, na planecie Mars — i kryształ pana Cave’a —
znajdują się w jakimś stosunku fizycznym, dotąd
absolutnie niewyjaśnionym; nadto wierzymy obaj, że
kryształ ziemski musiał w jakiejś epoce, może bardzo
dalekiej, zostać zesłany z tej planety na ziemię, aby
pozwolić Marsjanom oglądać nasze życie. Może też
być, że odpowiedniki podobnych kryształów, z innych
masztów, znajdują się na naszym globie. W każdym
razie żadna hipoteza halucynacji wyjaśnić nie może
tych faktów i musi zostać zgoła odrzucona. 

