| |
4 страница
ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ
Выходит с 1 мая 1923 года; № 40 (9729) вторник, 28 марта
Горчханов Бадруддин
ВIАШТIЕХЬА ЦА ДАЬННА БАЬРЕЛ
(Дувцар)
СОАГ1АПЧАРА СУД
Юха Iуйрана сецца меттара гIетта БартагIа, кхы Айдамар волча Iе оамал боацаш, талсашкара хьадаьккха хийца чокхи тIа а дийха, дын тIа хайна ше Iеш хиннача фусамера араваьлар, кхыметтел дуачох а ца кхеташ. Лоам ваха цIа ца воагIаш фесах лелача шоай тхьамадийна а, йоIо дийцача хабарах Iехавеннача шийна а дагахьа сердаш, новкъа ваьлар из. Из яр бIенара гIайттача хьазилгий шокарч совца, исташа бож Iулага д1алоалла ха.
Кхывар цун когаметта хилча-м , цо ший ды да ваха ков долчахьа хьовзабаь а хила мегар, цкъа дIакхийтта ког ийсазза кхетт яхача кицага ла а дийгIа. Бакъда БартагIа иштта оамал йолчарех вацар. Аьттув ца баларо кхы а дукхагIа тIаверзавора из, ше дагахьа де лаьрхIача хIаманна. Дуккхача хана денз дагабаьллача новкъа, цунца чIоагIа чам болаш араваларах, фос йоацаш даь коагахьа юха ца верза чIоагIо яьяр цо. Цудухьа шоай юртагахьа Iочу а ца хьовзаеш, БурокIалхара, довкъаш тIа гIолла тIаи кIали бувлаш, хьалхагIа Сийнача Кхерийхи, тIаккха шин Ачалкхенехи баьле, АргIатIехьашка бодача новкъа берзабир цо, маьже мел хьоаеча хана, чо сов къаьга хиларах маьлхе къегаш оагIон тIа гIолла къедамаш уда ший черсий ды. Цкъа из лаьгIо, бIоахалуша тоссаболийташ хоахкаш, тIаккха кегийча йоргIах хьоабеш, водар ер, цонах тоаденна латтача довкъашта юккъе гIолла. Иштта водаш дукха юкъ ялалехьа, гаьнаро Iохьежа, шишша говр техача файтонашта гонахьа говрабаьреш а болаш болха замеш зийра цо. Файтон йиъ яр - цаI боккхий нах тIабагIаши , кхоъ мехкарий тIабагIаши,гонахьа цхьа пхийттех говрабаьри а вар, дика кийчдаьча дош тIа а багIаш. " Ераш ма сахилалехьа арабаьннаб, - меттар БартагIийна. - Хетаргахьа гаьно болхаш хила беза".
Царех дIакхета лаьрхIар вай БартагIас. Сихача чоаболах йолхача файтонашта ма бодда тIехьахийцар цо ший ды. Воддаше, хаьхка , гаьнна цкъа царна Iохьалха а ваьнна, тIаккха нийсса юха тIахийцар цо ший говр. Боккхий нах багIача файтона IотIакхоаччаше дирст юха а эза, дIаьхха гаъ токхадайташ царна хьалхашка соцайир цо говр. ТIаккха цу тIа багIарашка аьлар:
- Ди дика хилда шун! Беркате, даькъала хилба шун никъ! Дика нус хийла шуга йоагIачох!
- Дукха вахалва, кIант, - БартагIийна раьза волаш йистхилар боккхача нахах цаI
- Зе долаш варий хьо?
- Цхьа хIама хатта безам бар са, оаш пурам лоре.
- Хаттал, воте.
- Мехка юкъара ба ер шун сакъердам, е духхьала шун шоай ба ер?
- Дика дена моттиг ма йий ер , кIант. ХIаьта вай, гIалгIай фу нах да аьлча, дика а во а нахаца декъа гIерташ,гIулакх иштта ца хилча вахарах вахар а дуненах дуне а ца хеташ нах ма дий. Ер тха сакъердам мехка юкъара ба. ХIана хеттар Iа?
- Даьра хеттар, шун сакъердама юкъе сайна дакъа дайта безам болаш,- жоп делар БартагIас.
- Долаш ва-кх хьо из дакъа.
- Баркал, сий дир оаш са чIоагIа.
- Сабардел ,кIант! - йистхилар шоллагIвола воккха саг, - Из говр хьай йий хьа?
- Сай я, айса Iомаяь.
- Дика ды ба, хоза кийчбаь ды а ба. Хье хьанав алал.
БартагIас дIааьлар.
- Ираз долаш хилва.
Из къамаьл йистедаьлча ды хьовззабаь юха а берзабаь кагийча нахах дIакхийттар БартагIа, царга салам а луш, мехкарий ди дика а ювцаш.
- Нохчашта а дайна, чан-м дика хьоадир Iа укх новкъа, зIамсаг, - аьлар китала йолча алчийна вагIача кагийча нахах цхьанне, укхун салам юха, а дерзадеш.
Цун дозалах говра букъ Iочусеттача санна хеталуш, тоавенна, ханна дикка нийсвенна зIамсаг вар из, доккхий мекхаши йиза,ерста юхьмараши йолаш - тхьовра лакхе вай хьоаваь Дреса ДергIа. Мехкарашца хьаккхашта бегаш бора цо, цкъаза энжи дош а оалар, цу бегашта саг эгIазводацар, царех дегабуам а бацар.
- Даьра, ДергIа, хьа алчас бух токхабича-м кIира латтаргбар хьона Iо ца бужаш укх довкъаш тIа юкъе дом, - аьлар, даггара елаеннача цхьан йоIо.
- IийтI! Йоахае хьа сийрда маьженаш! - йистхилар цунга ДергIа. - Вахаш ма вацар цу бата тIа тоIIабаь хьона барт ца баьккхар!
- Ий, цIерах яга со! ХIанз фу йоах цо! - елаялар а цIийялар а цхьана хилар йистхиннача йиIий. Дагадоацаш ДергIас аьнначох ехача мо хьайзар из. Мехкарий белабелар.
- Сакинат! - тIехьа йоагIача файтона тIа ягIача йоIага йистхилар ДергIа. - Хьаэцал из пандар! ДIацIовзабел из, укх кагийча наьха букъ тIара нихь гIаттаргдолаш, баьцашта юкъера пхьагалаш а хьаллелхаргйолаш, гIа дожалехьа даь коара хьо яха из бисарг!
- Сов дукха хIана гоаю Iа ер - гурралца, - аьлар Сакинат яхачоа юхе ягIача йоIо.
- А! - цу ханналца яхийта оамал бац, пандар лакха йоI йисац кура тIа, - аьлар ДергIас.
- Лакхал, лакхал, Сакинат! Йоачано бIи бохабаь диса оалхазар дувца йиш лакхал вайна, - аьлар лоа мо кIайча дына вагIача зIамсаго.
Сакината пандар хьаийцар шийна улувра. МиIингаш кагъеш чIоагIа соттабаь дIа-юха эзар ма бодда, лакхар багах тIехьа а оалаш:
РаьгIера оалхазар,
Хьун чура аькха
БIаьстенца бIенаш деш
Хьувзаш да вайна.
Вай шиъ да, бабий воI
БIи боацаш лелаш,
Цхьоалах цхьаь доттагI ваь,
ГIад-оамал дайна.
- IийтI! Дайна ираз, къаьрза бIарг! ВоллахIи! Из вай тахан хьайоалаер ях аз-м. Са даь-да вахача кашора!.. - аьлар ДергIас цкъа гIожача лерах. ТIаккха йиIий лер оттадаь, йиткъача оазаца, ший ши мекх, кхалсаго йовлакха ткъамех чIенга кIал шод беш санна лохе Iочу а соттадаь, хьабе а тоIадаь, аьлар:
- Со хиннаяларе, йиса ма яьннаяр со.
ТIаккха юха а гIожача оазаца аьлар:
- Ай цхьа бIарг байна я ма йоахий из!
- Фу дергда, бIарг байнар а ма йий цхьаннахьа яха езаш, - аьлар мехкарех цхьанне.
- Ай, иштта аьттув балар ях аз-м! Са даьсара, тха хиннаяларе ягIийса-м яьннаяр. Ер хьайоалаер-м паччахьа пошташ а кхухьаш бIехал санна зIамсаг ма вий.
- Фу дергда, зоахалол хинна даьннад.
Из зоахалол тамашне хьахинна зоахалол дар. ЙоI хьайоалаю зIамсаги хьайоагIаш йолчун даи, паччахьа Iаьдало теха ха токхаш цхьана каторжне хиннабар. Цига хургволча уст-дас, из зIамсаг шийна чIоагIа бакъахьа хетарах, шоаш цига боллаш зоахалол даь, йоI цунга дIаенна хиннаяр, цIакхаьчача цо из хьа а йоалаергйолаш. ХIаьта цIагIа каьхат яздаь хиннадар, хьанаьхк соца цхьана лаьца воаллачара кастта цIакхоачаш ва шоана, аз цунга вай йоI дIаеннай, из зIамсаг дIацIакхаьчача цунга дIаяхийталаш из, аьнна. Бакъда, зIамсагага цо вIалла хьоадаь хиннадацар, ший йоI бIарг байна я, аьнна. Из ца хьоадарал а совгIа, ший йоI геттара могаеш а, цхьа моллагIволчунга дIалургйолаш вацар ше оалаш а, дийца хиннадар, чIоагIа говза. Цунна дагалаьттар иштта дар: "Йовзачо из дIа а югаргьяц. Укх моттигах цхьа аьттув ца бой, из а къалургья, цун тIехьа хьалкхийна шиъ а къалургья".
ХIаьта зIамсаг цIа а вена ,цунна бакъдар дIахайначул тIехьагIа , цу гIулакхо башха из гIадвигавеце а, мицха зираттал юхаваьннавацар. Иштта хиннавецаре цIи а мича хургьяр цун , гIа тIа а боахаш Буро тIа казакий эпсара тепча йийтта Мурдала Мухтар яхаш.
Цу довна арабаьнна болхаш бар замеш, из нускал дар Дреса ДергIас дийцар, тха хиннаяларе ший даь коа юсаргьяр из, яхаш дийцар. ( Юсаргьяцар, даьра, буржолаш теха сийнача СибарегIа леллашехь, ДаьгIастен чу маьхала ца йоалаш лела йоI дагайоаллаш цунвар санна да хилча-м - тIатохаргда вай воашкара).
Иштта болхаш бар вай замешцара кагий нах, наггахьа говр а хьовзаеш, мехкарашца бегаш а беш, юхасайце ловзар а деш.
- Говраш хехка ма хехка, лаьгIо дIаяхийта, никъ бIаьха ба вай хьор, овттаергья оаш уж, - оалар боккхача наха каст-каста. Бакъда кагийча наха дукха ладувгIацар - из сакъердам а шоашта бергбеце замелха ара сенна воал?
БартагIа а вар, цкъа замешта улуввоалаш, цкъа царел хьалхавоалаш воагIаш. Никъ бIаьха бале а вIалла эттаяцар ер тIавагIа говр, кхычарга хьежача. Юхаэзача дуттара йоргIа еш, дирст мелъялийтача дIаэкхха кийча йолаш, йоагIар из, куралах, корта урагIкхоабаш, михага листа кес ловзаеш.
Иштта ераш боагIаш кIайча дын тIа вагIача зIамигача саго дIаэккхийтар ший говр. Дикка из дIахьалхаваьнначул тIехьагIа, цунна тIехьалаьллар БартагIас ший ды.
Шиткъа мо IобIаьхбенна бода кIай ды, цкъарчоа сихха мейбенна, гаьнабаьлар. Бакъда, юххьанца дIаэккхача хана цул шортагIа бодаш хинна БартагIа ды , хIамма шек боацаш тIакхийра, сов хьалха кIаьдбеннача кIайча дына. Цул гаьнна хьалхабаьнна БартагIа тIавагIа ды, дукха бувхьаш боацаш, юха тIабера замешта.
- ДIалакхал вай хьаша хьамара пандара йиш, - аьлар Сакинат яхачунна улув ягIача йоIо. - Хьабал из сога, - катеха дIаийцар цо пандар шийга. ТIаккха каггам беш из цIовзабаь илли аьлар:
Дына баргаш дото долаш,
Теха ланаш дошо долаш,
ВоагIа, воагIа яхь йола кIант!
Хьа сий ма дожалда лома сий мел-д!
- Да ма хьокхалда хьона дала доацача дошо ахчан, тахан из киса доацаш нийсвеннав со, - аьлар БартагIас.- Даьла раьза хилва хьона!
- Наьха ды хьувзабе-м сел дика къонах хила везац, - аьлар кIайча дына вагIачо. БартагIа ханна зIамига воландаь цунна меттадар из тIавагIа ды цун бац , из цо цхьаннегара хьаийца ба.
- Хьаштдоацар да Iа дувцар зIамсаг, хьайна ца ховчох лув хьо. Тха юрта хьо Iочувоале цига Iа дIа мел хаьттачунна вовз хьона сои ер са дыи, - аьлар БартагIас.
- Цогал! Цогал! - иккхар цIаьхха мехкарашка.
БоагIача замей никъ а хоадабаь, хьалдагIаш цIог а долаш баьцаш тIа юккъе гIолла дедда дIадода цогал бIаргадайра массанена. Хаьнара тепча а яьккха, цунна говр тIехьахийцар БартагIас. Ма могга сихъенна йодача говра тIера цIаьхха чувахар БартагIа.
- Ий! Iовежар! Лозавирий-теш?! - иккхар мехкарашка. Бакъда, БартагIа Iолаьтта кхаьчав а алалехьа ураиккхар. Тоссавенна юха тIахайра говра. ЧIоаггIа шод теха говр новкъа гIолла цкъа хаьхка Iоэккхаяь, юха тIавера из замешта.
Шоашта из IотIакхоачашшехьа соцавир из воккхача саго кулг хьалдахийта:
- КIант, лозавирий хьо? - хаьттар.
- ХIама дац, хIама дац, - аьлар БартагIас, ше вехано хьовзар къайладахьа а гIерташ.
- ШортагIа лела веза, шортагIа. Говр чIоагIа аьрдагIа я хьа.
ХIаьта кIайча дын тIара баьри чIоагIа цу гIулакха раьза волаш, нана маьре ена ди хинна вагIар.
Дреса ДергIа - вацар йистхулаш. ВIоахвенна этта. Хьоцар даьннна воагIар из .
- Оаш пурам лоре, - аьлар цо мехкарашка, - шун файтона тIа ховргвар со.
- Оаха-м лу хьона пурам, ДергIа, - аьлар хьалхарча файтона тIа багIача мехкараша.
- КIаьнк, хьавола, дIатIаха са говра тIа, - аьлар, мехкарий файтон лехкаш вагIача кхелетача кIаьнкага ДергIас.
КIаьнк гIадваха дIатIахайра говра.
- Цогалашта тIехьа ма хехкалахь. Из дIаэккхе , юхакъовлалургьяц хьога ГIизларе чукхаччалца, - аьлар цо, файтон лалла Iо а ховш. ТIаккха цIогIа техар мехкарашка:
- IайтI- яI, мехкарий! Эдала йисте кхаччалца иштта ер файтон лехкаш, чудагIаш шо а долаш водаш валар - кх со хIаьтте а! - шод теха дIаметтахьалелхийтар цо говраш.
Iуррехьа арабаьнна замеш юххера а чукхаьчар СоагIапча. Юрта ераш чуболаш духьал даьхка хинна бераш, гаьннара замеш зийна , чудайдар, цIогIарч а детташ:
- БоагIа шоана! БоагIа шоана! Замеш боагIа шоана!
Юрта готтача улицашка дома хьебеш саг йоагIача ковнагахьа чухьайзар, хьалха а тIехьа а говрабаьреш болаш, сихъенна йоагIа файтонаш. Замеш саг йодача цIенна IотIакхачалехьа, цигахьара, цхьан коара, хьаараиккхар дика тоаенна, ханна нийсъенно тенна кхалсаг. ДегIа тIа цхьа хIама доацаш ерзана яр из. Из яр СоагIапчара жеро Маке Баьлши. Шоай юртара йоI йига боагIа замеш бегбаха аьнна СоагIапчарча наха вIашагIделла хIама дар из.
- Со дIайига шоашта, воа-а-а наьсархой! Со хоза я шоана! Со дика я шоана! - ма могга духьалъедар Маке Баьлши замешта.
- Эъ! Дала ма ала хьона наIалт! - бIаргашта духьал кулгаш лаьца белабелар боккхий нах.
Устаз! Ер фу дола хIанз? - иккхар мехкарашка.
Бакъда, вIалла а воханзар Дреса ДергIа. Бе йоахка урхаш дIа а кхайса, тенна дегI теха, кадай Iоиккхар из файтона тIара. ТIаккха латтача цкъа дIа-юха а леста , шалта- тIехкаро хьаллаьца улла тIангар аьттехьа-аьрдехьа легадеш, ши тIоамар дIа-юха йоаржаяь, ма могга тIаведар ерзанча жерочоа цхьа энжий, бугIа Iехарах тарра цIогIа а детташ:
- Хьайолле, ва хьуна къоренашка чаво хьо хьестарг, аз дIаюгаргья хьо!
Бакъда, цох кхераенна Баьлши, наьха хьажкIий беша иккхар.
- Хьо вар акхарца, кхаь Iаттах векхар! - цIогIа техар цо едда йодашшехь.
- Ва мича яхар хьо?! - картах беша цIогIа дIачу а хьекха, ши мекх лакхе хьал а хьовзадаь, юха ший файтон лалла хайра ДергIа.
Замешца мел хиннар а кIаларбараш а дукха бийлар цу шиннех.
- Са даьсара, кхы-м йоагIаргьяц хьона из цу тайпа сурт дахьаш сага духьал, - аьлар ДергIас.
Цхьан юккъа юхасайца хинна замеш болабелар.Дукха ха ялалехьа файтонаш саг йодачар коанаIарга кхаьчар. Бай баьннача шерача коара а , гаьнна хьалчуэза даьча цIеношкара а замешта духьалаболабелар кагий нах, истий, когаш берзана удаш лела бераш, кхалнах.
- Чудовла, чудовла! - духьалвера хьаьшашта йодачун даь-воша.
Замешцара боккхий нах, коа комара хена кIал багIаш хиннача, фусамерча боккхача нахаца Iохайшар.ТIабагIаш мехкарий а болаш хьакоаяьлар нускал дIадига деза файтон. Кагий нах дош тIара Iобессар. Беррига замеш дIакоабайлар. Говраш каразах а, картех а, коа ягIача гаьнех а дIатайсар.
Замей мехкарий коа дIаайттача царна хьатIабаьхкар кIалхара кагий нах а мехкарий а:
- Марша доагIалда шо, хьаьший! Зе-зулам доацаш хьакхаьчарий шо новкъа хьадоагIаш? - хаьттар цхьан зIамигача саго.
- ЖIали- хIама ца латаш хоза хьакхаьчад, хьаьший тIаэцар лертIеи, дIаюгар вIаштIехьеи хуле, - аьлар Дреса ДергIас. - Цхьа эгIаяь кхал тIа-м хьийддаяр тхона, укх юрта чудаьнначул тIехьагIа. Вешта из а тхоцарча цхьан IайгIаро човхаяь, эмалкьяьнна дIаяхар.
- ДIаюгар-м, сигала хьал а хьежа, бIарго сийрдагIбола седкъа лохаш санна, леха, юг оаш, дIакхаьча яьлча цун хам беи из лелаеи шоана ховргдий-м хац, - аьлар фусамерча мехкарий тхьамадас.
- Тахан цхьан дийнахьа укх юртара кховзткъа нускал дIадигеи, дIадига даьлча леладеи могаргдолаш да-кх тхо, - аьлар юкъе дош кхессача БартагIас.
- ДIаюгаш-м дотош-дошош охкаргда , аьле югар оаш, дIакхаьча яьлча цхьан бе дахчан бахьеи вокха бе саьрга нуви белле коа дIааралоалла мара, - юха а замеша аьнначоа пхорагIа техар фусамдаьй мехкарий тхьамадас.
- Баьлши йоагIа! Баьлши йоагIа - гIараш хьайра гонахьа.
Тхьовра замешта ерзана духьалъедда хинна жеро яр, йоагIа яьхар. ХIанз из барзкъа дувхаш яр. ВIашдухьалъайтта латтача замештеи фусамдаьштеи хьаюкъе а яьнна, хаьн тIа ши кулг а оттадаь, замелха баьхкача кагийча наха бIарахьожаш чакхъяьлар из. ТIаккха, цIогIа а теха, аьлар:
- Ераш я уж Наьсарера боргIилгаш?
- Я, даьра, - цо из оаллашехь дош юхакхессар ДергIас. - Са даьсара, ер боргIилгаш-м я хьона, цхарал биллача карта дехьа латташехь котамашка шишша цхьана фуъ дайташ!
ГIар йоалаш белабелар гонахьа лаьттараш.
- ЭхI, Баьлши! Эхь дайтар Iа вайна! ДIаала хIанз, хьай дале, - аьлар кIаларчар.
- Из эхь-м тхо укх урамах чудолале а дайтадар укхо шоана, устагIан гIогIашца бертий кхерае гIерташ духьал а едда, - аьлар ДергIас.
- Iа фу ях хIанз, ва ломо тIод теха кхакха бохабаь пхьара! - тIайийрзар цунна Баьлши. - Хьай пхоара кхал санна китала йола алча а тIехь. Укх лоаман лаьчаш санна болча кагийча нахаи, хьуна кхокхарч санна болча мехкараштеи юкъе хьашт вацар хьо. Хьай педах теха аьшка тани санна дола, тIангара кIал хьерча тIехкар а тIехь. Хьай берхIа мистбеннача гиба чура баьццара вар тесса кIолдаш санна дола бIаргаш а тIехь, Укхаз воагIачул , къаьнача бабийна товгIа чура сийг баккха гIерташ, кхола хьийкха саьрга нув санна дIа-юха дагIаш дола мекхаш мерцаш, фо детташ, овкъарийла айла хьешае хьашт вар хьо, укхаза хьашт вацар чIоагIа.
Аркъалабаха белабелар коа мел латтараш. Бакъда, хIамма а шекваланзар ДергIа:
- Ай, са да вахача кашора! - иккхар цунга, цецваьлча санна.- Мохк вIашагIкхийттача укх хозача моттиге, се хьалъуралаттача метте Iокхийтта валлал со сийдоацчавоаккха уж дешаш алар духьа , тахан укх коа йоагIачул, цIаза пIелггал сома дола эрсий кIа дийначара даьккха ча- мергIилг фунаьхкдаьча моттиге а даха (из оалаш ше ма ярра цIи яьккхар цо), цу шоай цIеча цIенъюккъе йисаялара хьо!!!
" ГIогI" даьлар коа, нах белабенна. Дреса аьнначох эхь хийтта цIийбелар мехкарий.
- АьахI!
- Хьа-хьа-хьа!
-ДIаяла хIанз, дIаяла! Аьнна яьннай хьо, - цIогIарч даьлар дехьара а сехьара а.
Цу гIарашта юккъе гIолла цхьа хIама юхаала гIерташ, наха юкъера араяьнна , ийша дIаяхар Баьлши. ХIаьта ДергIа цу деша чIоагIа раьза хинна латташ вар.
Цу ханна замешта хьаюкъеваьлар хьаьший гIулакхага хьожаш лела зIамсаг.
- Хьалдоллел хьаьший, хьадоллел, хIама даа чудовргда вай хIанз. Шо гаьнара а даьхкад, хIаьта дика диза даьлча бег-Iоттар а дикагIа вIаштIехьаяргья шун, -аьлар цо.
- Са даьсара, кхаь ден - кхаь бус йиа тхо деце а дахьа хIама-м дац шоана тхогара-м, - аьлар ДергIас, - вешта юачоа-м со цIаккха хиннавац юхавоалаш.
Хьаьший-замеш гаьнара баьхка бар, цудухьа хIама даа чубаха безаш бар уж.
Кагий нах шоаш, мехкарий шоаш, боккхий нах шоаш болаш, чубаьхар замеш. Дика хIама диа баьнна уж баьнначул т1ехьаг1а, доккха ловзар эттар ц1аг1а. Бегаши, сакъердами, ловзари латташ тоъъала ха яьннача г1олла хабар дера, Ачалкхера Зайнал-1абийт кхаьчав, аьнна.
- ХIа-а-а! - меттар кIаларча массанена а,Зайнал-Iабийт кхаьчалга хайча, - хIанз-м - шоашта доагIар хургда хьаьшашта.
Зайнал-Iабийт массехана наьсархоех царг йоаллаш вар. Наьсаре из нийсвелча, цхьан тайпара цох нах бела ца беш цIавайтацар из цигара, къаьстта кIал Дреса ДергIа е Зибочун Оршот хуле.Шу хьалха Наьсаре саг йоагIача волаш бус Iовижача хана, кийи, чокхии, ши икки мара хIама ца дуташ, барзкъаш лочкъадаь вита хиннавар Зайнал-Iабийт. Делкъа ха хиллалца хьал ца гIотташ метта иллавар ер, тIаккха кхы барзкъаш хьа а ца денна, гIоттаваь араваьккхача ,халха а ваьккхавар. Кхастача хана чокхе Iажараш д1аухаш чура барзкъа хьакъеде а, цу белха сагота воацаш халхаваьннавар Зайнал-Iабийт. Из болх цунна БурокIалхарча наха баьбар. ХIанз цигара баьхка хьаьший болга дIахайна, шийна даьр юхадекха дага волаш венавар из.
Коа хьачуваьнна ах сахьат далалехьа цунна дIахайра замеш СоагIапча хьабоагIаш царех хьакхийтта вай доттагIа БартагIа говра тIера чуваха хинналга. Цу тIа гIолла наьсархой бегбаха лаьрхIар цо.
КIордадилцца халхабийнна, ловзара юкъе тем бе лаьрхIа пандар соцабича цIагIа хьачуваьлар ханна дикка нийсвенна хургвола фусамера зIамсаг.
- Цхьан оагIорахьа довлал, цхьан оагIорахьа довлал! - гIожо цIогIа техар цо. - Укх чу болх бе укх сахьате хьачуйоагIаш суд я.
Цхьа сакъердам бе лаьрхIа из дувцаш долга кхетадаь, цунна саг эгIазваханзар, тIачувхаш къамаьл деш а, тхьамадийгара пурам ца дехаш а из цо даьдале а.
- Фу суд? Фу суд? - хаьттар дехьара а сехьара а.
- Вайцига вена цхьа хьаша ва укх чу тховсара дош дувца дезаш.
Из а аьнна араваьлар зIамсаг.Нах дIахо хургдолчунга хьажа хайшар, цо аьннача тайпара цхьан оагIорахьа а байнна . Цу юкъе вагIаш БартагIа а вар, дош дувцаргдола тутмакх ше волга вIалла дага а доацаш. Юха чувоагIаш кхо гIанди истоли дахьаш боагIача кагийча нахаца чувера араваьннар. Чудена истоли гIандаши суда,аьнна, кийчдаь Iоовттадир, истола тIа баьццара кIада а тесса, хий чудола гарфинка IотIа а оттаяь. Каьхат, къоаламаш Iодахкар. Цул тIехьагIа хьачуваьлар, гIоз чкъормабаьнна кий тулла лохорча дегIах вола нажа гударах вича санна вола къонах. Из, дегIа лоха вале а, цIогIа дика тохаш вар, инарал санна. Хургйолча суда болхло вар из тховсарчоа. Цудухьа цIенхаштта чугIолла дIа-юха а хьежа, наIаргара хьа цIогIа техар цо, тхов хьалъайбе воаллаш санна:
- ХьагIовтта!!! Суд чуйоагIа!
Iохайна мел ваьгIар когаш тIа ураэттар, вела а венна.Зайнал-Iабийт хьалха а волаш кхо судахо чуваьлар. Истол долча., шоай моттигашка, хьал а баьнна Iохайшар уж.
- Iоховша! - аьлар суда болхлочун декхараш кхоачашдечо.Нах Iохайшар.
Истола тIара хьаийца каьхат хьабеделла, деша волавелар суда председатель - Зайнал- Iабийт:
- Тахан, июль бетта 7-ча дийнахьа эзареи ийс бIаь ялхайттлагIча шера СоагIапчарча суде дувца оттадаь дош да, укх юрта вахача Iабдуразкъий Iисакха йоI Залейха , БурокIалхарча МIаде Мурдала воIа Мухтара йига замеш боагIача новкъа, цу замешцара баьри, хIаьтта кхийна зIамсаг БартагIа, говра тIара Iовожарах.
Цул тIехьагIа шийна лала уралаттача зIамагIашка йистхилар Зайнал-Iабийт:
- ТIавоалаве зулам-да!
Ший фу де деза ца ховш, вехано хьайза вагIача БартагIийна IотIабаха, дехьара-сехьара лаьца, суда хьалхашка хьалвига дIаоттавир суда болхлоша. ЦIеношка сатем эттар, дIахо фу хургда ладувгIаш, белакъежаш багIар нах.
- ГIулакх тохкаш хиннача следователа гучадаьннар ер да, - дIахо деша волавелар Зайнал-Iабийт - судахо. - БурокIалхара хьабоагIача новкъа, Сийнача кхере кхача боахкача хана замешца хиннача укх суда хьалхашка латтача Букче БартагIа, файтонаш т1а багIача мехкарашта куралаш яр духьа, ше тIавагIа говр тIехьахаьхкай баьцашкара хьалъиккха додача цогала. Цигга, замешца мел хиннача мехкараштеи кагийча нахаи хьалхашка а эхь хулаш, ше тIавагIа говр массарел тIех хиларах урагIбаха мерий бухь лаьттах а бодаш, из Iовежав.
- Бакъдац! - цIогIа даьлар наха юкъе. ЦIогIа техар ДергIа вар.
- Замешца хьавена укх юртара саг ва цу деша тешалдеш, чувоалавел теш, - аьлар судахочо.
Чувоалаваь теш тхьовра БартагIас говраца тIехьавита, кIайча дына ваьгIа зIамсаг вар.
- Бакъдой Iа ер латташ вола зIамсаг Букче БартагIа замешца цхьана хьавоагIаш говра тIера Iовежа хилар? - хаьттар цунга судахочо.
- ЦIена бакъда из, вай укхаза латтар мо, - аьлар зIамсаго.
- Долче, Iа дувцар ДергIа, - къаеннача ане паьшк ба. ХIанзчул тIехьагIа укх чу тахан из тайпа суд сийдоацчайоаккхаш кхы хьо йистхуле, оаха хьона, нускал цIакхаччалца, аьнна, ха тохаргья, гамажа яьккхача тола чу хьо Iочу а волларгва.
- ТIаккха, бехкевар? - тIавийрзар судахо БартагIийна, - Iайха фу ях Iа? Бакъдий хьо говра тIара Iовожар?
Йистхиланзар БартагIа. ВIалла хIама дIа ца хозаш санна латтар из.
- Бакъдий из, хетт аз-м.
"Бакъдац оале, укх эгIабаьча наха тхьовра цу ДергIийга йийцача тола чу воллий а хац" - уйла ессар БартагIий керта чу.
- Бакъда, -аьлар цо, раьза воаццаш. "Дала хайра мо долда шух а укх шун судах а,", - тIатехар дагахьа.
- Цхьаькха а да суда хьога хаттар: малагIча бехках вежар хьо Iо, бохк хаьдабар хьа?
- Бохк хаьдабацар.
- Говр Iункаръяхаяр хьа?
- Говр а Iункаръяхаяцар.
- Хье менна вар хьо?
- Вацар со менна а.
- Дика да,- аьлар Зайнал- Iабийто, - судо ший балха юкъе тем бе лаьрхIад, суд дагаяла йода!
- ХьагIовтта!!! - юха а цIогIа техар суда болхлочо. - Суд арайоалаш я!
Нах хьалгIайттар, суд а суда болхлой а арабаьлар.Цхьа юкъ яьлар, уж юха чу ца боагIаш. Шевар дIахо фу хургда хьажа хайра, дош дувца БартагIа а тIехь.
- Даьра ,кIаьнк, - БартагIийга йистхилар велаш вагIа ДергIа, - хьона таIазар малагIа хьожадергда сона хац, малха чIоагIа-м даьккхад ер укх Зайнал-Iабийт яхача баркал ма аларго.
- Сайна техха гIод такха кийча ва-кх со.
- Ва ях Iа? - велакъежар ДергIа. - Иштта атта ер чакхдаргдаларе укхаза суде Зайнал-Iабийт а вагIаргвацар. Хьа бала-м сога а бацар, эхь даь наьсархой цIабахийтар оаха яхаш акхар хабараш дувцаргдецаре.
Иштта ераш багIаш, юха чуваьлар суда болхло.
- ХьалгIовтта!!! ЧуйоагIа суд! - кхайкадир цо юха а.
Нах хьалгIайттар, суд чуяьнна ший метте Iохайра.
- Пурам да шоана Iоховша., - кхайкадир суда болхлочо.
Нах Iохайшар.
- Зулам-да хьалгIатта, - БартагIийга йистхилар суда тхьамада, Зайнал-Iабийт.
БартагIа хьалгIеттар вагIачара.
Каьхат хьабе а делла, из дешара хьисапе цу тIа IотIа а хьежаш бехкечоа теха суд кхайкае дIаэттар судахо:
- Тахан БурокIалхара баьхкача замешта хиннача хатарах дола дош тахка чакхдаьнначул тIехьагIа, судо тешашкара а зулам даьча даьгара а лоткъам ийцачул тIехьагIа, гучадаьннад, ер зIамсаг БартагIа ше а, ер тIавагIа говр а, укх довна бехке йоацилга. Бехкебар укх зIамигача сага бух ба!
Нах белабенна гIараш яьлар. Юхасеца, ладувгIилга дехаш, кулг айдир судахочо.
- Бехкебар укх зIамигача сага бух ба, - аьлар цо юха а, - говра тIатулла нувр дурраз ше ма йоаггIа бага ца лоаттаяь!
Юха а "гIогI" доалаш белабелар нах, кIаларбараш а замешца хьабаьхкараш а.
- Доккха эхь тIаденад цо, иззал болча наха гучча, ер мо тIах аьнна волча зIамсага, -тIатехар судахочо.
Букче БартагIа цIийвенна висар, ше мичахьа эккхаргва ца ховш. Аравала дагахьа наIаргахьа гIертар из.
- Сабар, зIамсаг, суда соцам хьакхайкабаь баьннабац, - соцавайтар из Зайнал-Iабийта.ТIаккха соцам кхайкабе волавелар.
- Бехкебар укхан бух ба, - аьлар цо юха а. - Цудухьа, суд дагаяла араяьнна йолаш оаха дукха дIа-юха эцаш дийцад, цунна малагIа таIазар дергда, яхача дешага ладувгIаш. Юххера баь соцам иштта ба:укх Букче БартагIа кхаь дени кхаь буси хIама ма дуалда ,баша белла хьуна кхори хьастара дена хийи мара!
" ГIогI" доалаш дIабелабелар нах.
- Ошшода ша биллахIи , эхь-м хилар хIанз-м! - иккхар Дреса ДергIийга. - ХIанз фу юхьмараш ийца цIаваха веза укхазар?!.
Х1аьта вай миска БартагIа ведда чура араиккхар. Тоссавенна ший говра тIахайна, ма могга хаьхка вахар цу юртара, наха даьна а бехкаш, шийга , ший да ма хьакха укхун , . яхаш.
Иштта чакхдаьлар цун шоллагIдола баьрел.
|
|
